Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber I

Postquam determinavit Sanctus Thomas de perfectione intellectus et voluntatis, ex quibus vita cognosci potest, consequenter determinat de vita divina ¹. Circa hoc autem duo facit: primo, determinat de vita ipsa; secundo, de eius vitae specie, capitulo c.

Circa primum tria facit: primo, determinat de ipsa quantum ad an est; secundo, quantum ad quid est ²; tertio, quantum ad eius durationem ³.

I. Primo ergo ponitur conclusio haec: Deus est vivens. Probatur primo. Deus est intelligens et volens. Ergo est vivens: quia intelligere et velle non est nisi viventis. Secundo ⁴. Deus maxime non ab alio, sed a seipso operatur. Ergo maxime ei competit vivere. — Probatur antecedens. Quia Deus est prima causa agens. — Consequentia vero probatur. Quia vivere secundum hoc aliquibus attributum est quod visa sunt per se, non ab alio moveri. Et quia operationes sensibiles cum motu sunt, ulterius quod agit se ad proprias operationes, quamvis non sint cum motu, dicitur vivere. — Assumptum hoc declaratur. Et ex iis quae per similitudinem dicimus vivere, ut aquam vivam dicimus et argentum vivum, quia per se moveri videntur, eo quod eorum motores vulgus non percipiat. Et ex iis quae sola proprie dicimus vivere, quae scilicet sola per se moventur proprie, utpote composita ex motore et moto, ut sunt animata.

II. Circa istam rationem duplex occurrit dubium. Videtur enim velle Sanctus Thomas quod omnia quae se proprie movent, sint animata: et quod omnia viventia et animata moveant se. Contra primum enim arguitur. Nam gravia et levia movent seipsa. Et tamen non sunt animata. Ergo etc. Probatur antecedens. Quia, si ponantur ab alio moveri per se, hoc non erit nisi quia moventur a generante. Sed hoc non potest esse. Contingit enim aliquando generans non esse: et tamen ipsa moventur. Effectus autem in actu requirit causam in actu ⁵. Si dicatur quod hoc generans est caelum, et hoc semper est actu: contra. Effectui particulari oportet assignare causam particularem, ut dicitur II Physicorum ⁶: caelum autem non est causa particularis, sed universalis: ergo etc. — Secundo, quia Commentator, IV Caeli, comment. 25 ⁷, ait quod motus ad superius est causatus a levitate. Constat autem levitatem esse intrinsecam corpori levi.

Contra secundum arguitur ⁸, quia Sanctus Thomas, in Qq. de Anima, a. 9, ad 6, in eodem ordine ponit motum cordis, motum ignis, motum augmenti et decrementi, et motum alimenti diffusi per totum corpus. Subiungit autem quod cor non movet se, sed naturaliter movetur, sicut ignis. Ergo et quae augentur et decrescunt, ut plantae, non movent se. Et sic falsum est quod omnia viventia moveant se.

III. Ad evidentiam primi dubii, considerandum est quod motus naturales corporum simplicium, ut habetur Tertio huius, cap. XXIII, consequuntur ad formas naturales, sicut et omnes aliae naturales proprietates. Ideo de motu gravium et levium loquendum est sicut de aliis proprietatibus rerum. Habet autem hoc rei proprietas, quod primo quidem et principaliter causatur a dante formam, secundario autem et proxime ab ipsa forma rei, sed differenter. Nam a dante formam producitur per actionem mediam, quae primo quidem terminatur ad formam, secundario vero ad proprietatem. A forma autem producitur per naturalem quandam resultantiam absque media actione: ut videtur velle Sanctus Thomas Prima, q. lxxvii, a. 6 ⁹ et 7 ¹⁰. Ideo ipsum dans formam est simpliciter causa proprietatum, tanquam propria actione illas producens. Forma autem est quodammodo et secundum quid causa, inquantum videlicet non producit propria actione media, sed ab ipsa ut a principali agente primo producta naturaliter resultant: sicut risibilitas Sortis primo quidem et principaliter producitur a generante Sortem, secundario autem et per naturalem resultantiam a natura Sortis producitur.

2. Considerandum secundo, quod illae proprietates quae impediri non possunt quin, re posita, eveniant, quia sunt perfectiones primae statim habentes rationem formae completae, ut risibilitas, ponuntur in actu completo per actionem qua res ipsa producitur: cum una actio agentis ad utrumque terminetur, ad unum videlicet primo, ad aliud vero secundario. Proprietates autem quae impediri possunt ne, posita re, sint in actu formali et completo, eo quod sunt actus secundi, et via ad aliquid extrinsecum acquirendum, ut motus ad locum, possunt in actu formali completo poni etiam postquam cessavit actio producentis naturam: remoto enim impedimento, naturaliter resultant. Dicuntur tamen, etiam quantum ad eorum complementum, esse a generante et producente naturam, quia ab ipso est fundamentum et causa a qua naturaliter et secundum suum complementum resultant, scilicet forma substantialis: non autem quia per novam actionem illam producat. Ignorantia autem huius multos errare facit. Arbitrantur enim Sanctum Thomam velle gravia et levia sic moveri a generante, etiam ipso corrupto, quasi per novam quandam actionem, novumque impulsum ipsa moveat: quod nunquam somniavit. Sed mens eius est quod moventur a generante sicut ab eo qui dedit formam a qua naturaliter resultat motus, et per consequens tanquam ab eo qui motum fundamentaliter produxit; nec oportet ponere aliud a quo per impulsum aut actionem moveantur, sed sufficit removens prohibens et forma rei, in qua salvatur virtus agentis, ad quam motus, deducto impedimento, naturaliter resultat. Sicut, si impediri posset ne risibilitas ad hominis generationem sequeretur, deducto autem impedimento naturaliter resultaret, diceretur quod homo generans esset causa illius risibilitatis primo et per se, non autem homo genitus.

3. Ad argumentum ¹¹ ergo, negatur antecedens, loquendo de movente se proprie et simpliciter. — Ad probationem dicitur quod per se moventur a generante tanquam a dante formam ad quam naturaliter motus resultat: sicut et aliae perfectiones quae naturaliter formam consequuntur, sunt a generante. A removente vero impedimentum moventur per accidens. Cum hoc improbatur, dicitur ad primam improbationem quod effectus in actu requirit causam in actu, aut in seipso, aut in aliquo in quo sua virtus salvatur. Effectus enim qui non erat prius modo aliquo in actu, requirit causam in actu secundum se: sed ad effectum qui praeerat in radice et fundamento naturali, sicut motus, quamvis impeditus, praeexistit in forma gravis, sufficit ut causa principalis sit in virtute in forma ad quam naturaliter effectus talis resultat. Et sic conceditur quod non est in seipso posse movere per virtutem remanentem in forma ab ipso producta, et causare motum qui radicaliter et fundamentaliter in forma praeexistebat, et ad ipsam, deducto impedimento, naturaliter et absque media actione resultat. Si dicatur: Ergo possumus dicere quod ipsa forma gravis est id quod movet grave, quia nullum apparet movens in actu praeter ipsam formam, in qua est virtus agentis; et sic grave movebit se, — dicitur quod, si loquamur de movente simpliciter et primo, negatur consequentia: sed bene sequitur quod sit id quo movens movet. Et cum dicitur quod nullum apparet movens in actu existens: respondetur quod non oportet illi motui assignare aliquod movens simpliciter quod sit in actu in seipso; quia talis motus non producitur totaliter de novo, cum praeexistat in radice et fundamento, ad quod, deducto impedimento, de necessitate consequitur per naturalem resultantiam, non autem per actionem mediam. — Si autem loquamur de movente secundum quid et secundario, quia ipso mediante ab agente aliquid provenit, sic conceditur ipsam formam gravis movere grave. Et consequenter quod grave movet se secundum quid, inquantum est in ipso principium activum aliquo modo sui motus. Non tamen sequitur quod moveat se simpliciter: quia illud dicitur se simpliciter movere quod dividitur in duas partes, quarum una est movens per actionem mediam, alia vero mota; quod in corporibus simplicibus esse non potest.

Ad secundam improbationem dicitur quod mens Commentatoris est motum levis causari a levitate secundum quid, tanquam videlicet a principio formali a quo per naturalem resultantiam provenit: non autem tanquam a principali agente et per actionem mediam producentem motum.

IV. Ad secundum ¹² dicendum quod omnes illos motus posuit Sanctus Thomas in eodem ordine, quia omnes in hac communi ratione conveniunt, quod sunt motus naturales. Nam, cum motus animalis distinguatur in animalem et naturalem; in eum scilicet qui est per apprehensionem et appetitum, utpote qui est ab anima sensitiva inquantum est anima sensitiva; et in eum qui est per formam naturalem, qui scilicet est ab anima animalis inquantum perfectiones aliarum inferiorum formarum continet: motus enumerati non sunt de numero motuum qui animales dicuntur, sed de numero eorum qui dicuntur naturales. Sed sub hac ratione communi distinguuntur. Quia motus cordis est a principio extrinseco, scilicet a generante dante sibi formam, sicut et motus ignis: ideo non dicitur cor movere seipsum, sicut nec ignis. Motus autem nutritionis et augmentationis est a motore intrinseco, ab illa scilicet parte in qua est subiective potentia nutritiva et augmentativa: et ideo quod nutritur et augetur, dicitur movere seipsum. Propterea dicitur Prima, q. XVIII, a. 3, quod plantae secundum formam eis inditam a natura movent seipsas. Et sic constat quod plantae et naturaliter moventur sicut cor, quia a forma naturali: et moventur a seipsis, inquantum distinguuntur in partem moventem et partem motam, in quo distinctionem habent a corde.

V. Tertio ¹³. Divinum esse est vivere. Ergo etc. — Probatur antecedens. Quia esse divinum omnem perfectionem essendi comprehendit. Vivere autem est quoddam esse perfectum: — intellige, nihil imperfectionis secundum suam formalem rationem importans.

Confirmatur Deut. XXXII, et Psalm., etc.