Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber I

I. Ex praemissis infert Sanctus Thomas corollarie quod in Deo non potest esse malum ¹. Et intelligitur secundum quod malum in natura inveniri potest: non autem secundum quod invenitur in voluntate, quia de hoc inferius ² determinabitur.

1. Probatur primo. Deus est sua bonitas. Ergo in eo malum esse non potest. — Probatur consequentia. Quia omnia quae per essentiam dicuntur, sicut bonitas, sapientia et huiusmodi, nihil praeter se habent admixtum. Si ergo Deus est bonitas, in eo non potest esse non-bonitas, nec per consequens malum.

Notat autem, ad maiorem declarationem, quod id quod est bonum aliquid praeter bonitatem habere potest: quia quod uni perfectioni suppositum est, nihil prohibet et alteri supponi. Sed unumquodque ³ intra terminos suae rationis concluditur, ut nihil extraneum intra se capere possit. Ergo etc.

Advertendum quod unumquodque concludi dicitur intra terminos suae rationis, quia definitio principia tantum essentialia dicit, et naturae quidditatem ita concludit quod nihil permittit rei quidditatem ingredi quod ab ipsa sit extraneum. Per quod datur intelligi quod ipsa quidditas rei, quae per definitionem significatur, si per se subsistat, nihil habet adiunctum, quia intra definitionis terminos nihil a natura extraneum includitur: si enim sibi aliquid extraneum inesset, iam non esset quidditas ut per definitionem significatur. Sed de hoc etiam superius ⁴ dictum est.

II. Secundo. Si malum esset in Deo, Deus deficere posset. — Probatur consequentia. Quod opponitur essentiae alicuius, sibi inesse non potest nisi esse desinat: sicut irrationabilitas homini non potest inesse nisi esse homo desinat. Sed essentia Dei est bonitas. Ergo malum oppositum sibi convenire non potest nisi esse desinat.

Tertio. Si malum sit in Deo, erit in ipso essentialiter: quia nihil de ipso participative dici potest, ut supra est ostensum. Sed non potest malum sic de aliquo dici ut sit eius essentia: quia, sicut bonitas nihil extraneum admittit, ita nec malitia; et sic excluderet esse, quod habet rationem boni, et omnem aliam perfectionem. Et per consequens nihil potest existere quod ipsa malitia sit.

III. Sed non videtur necessarium, si in Deo sit malum, quod Deus sit essentialiter malus eo quod nihil dicitur de ipso secundum participationem. Primo, quia illa propositio habet veritatem in perfectionibus, eo quod Deus sit ipsum esse: non autem in imperfectionibus, cuiusmodi est malum.

Secundo, quia nullum malum est malum per participationem, sed per privationem participationis, ut dicitur Prima, q. xlix, a. 3, ad 4. Et tamen non sequitur quod omne malum sit malum per essentiam.

Ad primum respondetur quod tam in perfectionibus quam in imperfectionibus, si Deo attribuantur, verum est quod nihil de ipso per participationem dicitur, tanquam videlicet ab eius essentia distinctum: quia, per rationem quartam praecedentis capituli, quod aliquo participat, comparatur ad ipsum sicut potentia ad actum; in Deo autem potentia esse non potest, sed est actus purus, cum sit ipsum esse. Ideo, si ponatur malum Deo convenire, illud non potest esse per participationem.

Ad secundum respondetur quod esse tale per participationem potest dupliciter intelligi: uno modo, per acceptionem imperfectam alicuius positivi; alio modo, per acceptionem cuiuscumque a se distincti, sive positivum sit sive negativum. Si primo modo accipiatur, sic nihil dicitur malum per participationem, eo quod malum non sit aliqua natura: sed dicitur aliquid malum per privationem participationis, eo scilicet quod careat aliqua forma. Nihil etiam hoc modo dicitur malum per essentiam: quia malum nulla essentia est. — Si vero accipiatur secundo modo, sic omne malum est malum per participationem: inquantum nullum malum est ipsa malitia, sed etiam habet aliquid malitiae adiunctum, scilicet bonum in quo fundatur.

Ad hunc sensum loquitur hic Sanctus Thomas. Quia, si malum dicitur de Deo, cum nihil conveniat Deo quod sit ab ipso distinctum, sive ponatur illud forma esse sive privatio, eo quod in ipso potentia non sit receptiva, sequitur ut sit ipsa malitia. Quod est esse malum per essentiam.

IV. Quarto. Nulla imperfectio est in Deo. Ergo neque malum: quia malum imperfectio quaedam est, sicut bonum perfectio.

Quinto. Malum vel est privatio, vel privationem includit. Sed nulla privatio est in Deo: cum in Deo non sit potentia, quae est subiectum privationis. Ergo etc. — Probatur antecedens. Quia, sicut bonum et perfectum aliquid est secundum quod est actu, ita est imperfectum et malum secundum quod est deficiens ab actu.

Sexto. Nullum violentum est in Deo, vel praeter naturam. Ergo in ipso non est malum. — Probatur consequentia. Quia malum, secundum quod malum, inest unicuique contra motum naturalis inclinationis: eo quod unumquodque refugiat malum, sicut unumquodque appetit bonum. Et licet aliquando in rebus compositis possit malum secundum aliquid sui esse naturale rei, hoc tamen in Deo esse non potest: cum non sit compositus.

V. Circa illam propositionem, Malum alicuius, secundum quod est ei malum, est violentum et praeter naturam: potest tamen ei naturale esse secundum aliquid eius in rebus compositis, dubitatur: quia videtur contradictionem implicare. Nam, si malum secundum aliquid sui est naturale, ergo malum, secundum quod malum, semper est in re quandiu res est: quia illud quod est naturale, cui malum coniungitur, semper est in re. Si autem, ut malum, est violentum, sequitur quod non semper maneat in re: quod enim violentum est, aliquando removetur.

Respondetur, et dicitur primo quod, cum aliqua privatio concomitatur aliquod principiorum naturalium, tunc dicitur malum esse naturale, saltem ad naturam universalem comparatum, ratione alicuius quod ad ipsum pertinet, scilicet ratione ipsius principii in quo radicatur. Sicut in eo qui nascitur caecus aut claudus, caecitas quidem et obliquitas cruris secundum se est praeter naturam et violenta, quia est privatio alicuius debiti inesse: ratione tamen oculi et cruris, quae sibi naturaliter conveniunt, dicuntur illa mala naturalia esse.

Dicitur secundo, quod violentum illud quod concomitatur partem aliquam naturalem, non oportet ut aliquando removeatur: sed tantum illud violentum quod nullam habet concomitantiam ad aliquod principiorum naturalium. Quia illud, licet secundum se consideratum sit praeter naturam, induit tamen rationem naturalis ex substrato ad quod consequitur; et est de intentione secundaria naturae universalis. Et per consequens, quandiu illud principium manet, removeri non potest.

Ultimo auctoritatibus Ioannis I Canon. cap. 1, et Iob, conclusio confirmatur.