Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber I

Cum sit ostensum aliquod primum ens esse, quem Deum esse dicimus, incipit Sanctus Thomas de eius simplicitate et quod quid est, per modum nobis possibilem, investigare ¹. Sed quia fatuum est simul quaerere scientiam et modum sciendi, ut II Metaph. ² dicitur, ideo in hoc capite declarat quomodo divinam substantiam investigare debeamus; in aliis vero sequentibus eius conditiones inquirit.

I. Conclusio ergo huius capituli est: In consideratione divinae substantiae procedendum est praecipue via remotionis. Pro qua conclusione advertendum est quod, cum superius ³ quaesitum sit de esse Dei, demonstratumque sit hanc propositionem quam de Deo formamus dicendo Deus est, veram esse, restabat consideratio quidditatis et substantiae: nam quaestio quid rei sequitur quaestionem an est ⁴. Sed quia non eodem modo cognoscitur quidditas et substantia Dei sicut quidditates aliarum rerum, praesertim naturalium, eo quod illae perfecte cognosci possint, non autem Dei essentia; ideo post cognitionem an est quaeritur quidem de quid Dei, sed non de quid est, sed de quid non est. Sensus ergo conclusionis est quod in cognoscendo divinam substantiam et quid Dei praecipuus modus cognitionis est ut procedamus cognoscendo quid non est, non autem quid est. — Addit autem praecipue, ut ostendat posse quidem et aliis modis divinam substantiam aliquo modo cognosci, scilicet per viam causalitatis et eminentiae, de quibus ipse, ad mentem Dionysii, super Boet. Trin., q. 1, art. 2, pertractat, et I Sent., d. xxxv, a. 1; verumtamen hunc convenientiorem nobis facilioremque esse.

II. Probat autem conclusionem supponendo, ut dat intelligere, intellectum nostrum ex speciebus intelligibilibus rerum naturas et substantias intelligere. Tunc arguit sic. Tanto magis appropinquamus notitiae eius cuius quod quid est cognoscere non possumus, quanto plura per intellectum ab eo possumus removere. Sed quod quid est Dei non possumus cognoscere. Ergo etc.

Maiorem probat. Tanto aliquid perfectius cognoscitur quanto differentias eius ad plura intuemur: cum unaquaeque res suum in seipsa proprium esse habeat ab omnibus distinctum. Tanto autem aliquid perfectius cognoscitur, quanto magis eius esse, idest essentia, cui debetur esse, comprehenditur.

Patet etiam ex modo definiendi. Cum enim definitionem rei quaerimus, illam primo in genere aliquo collocamus, tum differentias addimus quibus ab aliis distinguatur. Sed quando non possumus quod quid est affirmative cognoscere, per negationes ac remotiones differentias ad alia intuemur. Ergo etc.

Minorem principalem probat. Ea solum intellectus noster quidditative cognoscere potest quorum quidditates per formas intelligibiles quas habet repraesentantur. Sed formae intellectus nostri divinam substantiam et quidditatem repraesentare non possunt: cum omnem intellectus nostri formam sua excedat immensitate, ut in sequentibus declarabitur ⁵. Ergo etc.

Subiungit deinde modum procedendi in huiusmodi differentiis negativis, inquiens quod sicut in affirmativis una differentia aliam contrahit, magisque ad completam designationem definitionemque rei appropinquat, dum a pluribus differre facit, ita et in negativis. Unde tunc erit propria Dei consideratio cum per huiusmodi negationes cognoscetur ut ab omnibus distinctus: quamvis nec sic ipsius sit perfecta cognitio.

Ultimo concludit principium talis considerationis accipiendum esse quod Deus sit omnino immobilis. Quod licet superius sit monstratum, auctoritatibus tamen Scripturae manifestat: scilicet, Malach. III, ubi dicitur, Ego Deus et non mutor; item Iac. 1, Apud quem non est transmutatio; Num. etiam XXIII, Non est Deus quasi homo, ut mutetur.

III. Ad huius rationis evidentiam sciendum quod, licet negatio ad rei essentiam intrinsece non pertineat; atque per negationes de aliquo cognitas non sit rei substantia ut in se est cognita: modus tamen iste cognoscendi ad propriam naturae cognitionem facit appropinquare, eo quod negatio restringat cogniti naturam. Si enim dixero de aliquo quod sit substantia; haec autem dividitur per corpoream et incorpoream: cognito quod illud non sit incorporea substantia, restringitur cognitum ad corpoream substantiam. Quae cum dividatur per sensibilem et insensibilem, cognito quod non sit insensibilis, illud ad sensibilem naturam est restrictum. Et sic successive. Quare bene inquit sanctus Doctor quod una differentia negativa per aliam contrahitur: quia scilicet quanto plura negantur a re, tanto remanet res magis limitata.

IV. Sed contra conclusionem et rationem argui potest ex dictis Scoti, II Metaphys. Primo. Negatio non potest nisi per affirmationem cognosci. Quoniam, ut dicitur IV Metaph., text. 16 ⁶, notior est dictio quam opposita negatio. Ergo, si quid est cognoscere non possumus, neque etiam quid non est poterimus cognoscere.

Secundo, ex Philosopho, II Periherm. ⁷ Bonum non est malum quia haec affirmativa est vera, Bonum est bonum. Ergo, si cognoscimus quid non est Deus, cognoscimus prius quid est. Non ergo via remotionis est procedendum.

Confirmatur. Quia Sanctus Thomas, Potentia, q. VII, a. 5, ait quod, quia omnis negativa per affirmativam probatur, nisi intellectus humanus aliquid de Deo affirmative cognosceret, nihil de Deo possemus negare.

V. Pro horum solutione considerandum quod, licet non omnis negatio, absolute loquendo, super realem affirmationem sit fundata, quoniam, ut dicitur in Praedicamentis ⁸, non sedere dicitur de eo quod est et de eo quod non est; negatio tamen quae de aliquo ente reali dicitur, semper super aliquid in re existens fundatur quod non compatitur secum id quod negatur; ut inquit Sanctus Thomas Iª IIae, q. LXXII, a. 6, et de Potentia, ubi supra ⁹, similiter I Sent., d. XXXV, 1, ad 2. Ideo enim homo non est asinus, quia talis est eius natura ut asini naturam non compatiatur. Et Aethiops non est albus quia nigredinem habet, quae albedinem secum non admittit.

Cum ergo negatio de Deo dicta sit de aliquo existente, oportet illam super aliquid in Deo existens fundari. Verum, licet ita sit, non est tamen necesse ut cognoscens negationem de Deo determinate distincteque cognoscat in ipso affirmationem super quam fundatur: potest enim aliqua de ipso negatio cognosci, et tamen affirmatio quae est illius fundamentum, ignorari. Nam potest aliquis cognoscere Deum non esse asinum, et tamen non cognoscet in ipso naturam illam distincte quae asini naturam non compatitur: sicut et aliquis potest cognoscere pannum non esse album, qui tamen non cognoscet distincte quis sit ille color panni qui secum albedinem non compatitur.

Licet etiam noster intellectus omnes affirmationes cognosceret super quas negationes de Deo dictae habent fundamentum, adhuc tamen quod quid est eius non cognosceretur: cum essentia divina sit perfectionis infinitae, quae per illas affirmationes cognitas sufficienter explicari nequeat.

Dato quoque quod per illas Dei quod quid est cognosceretur, adhuc tamen utile esset via remotionis uti. Quia ad ea essentialiter comprehendenda quae excellentissima sunt, et quae non nisi per effectus inadaequatos cognosci a nobis possunt, ascendere non possumus tanta facilitate et securitate quanta si ab ipsis prius effectuum imperfectionem removeamus, cum ab eorum perfectione effectus longe deficiant, sicque in aliqualem eorum cognitionem elevemur.

VI. Ad primum ¹⁰ itaque dicitur quod antecedens est falsum de affirmatione super quam fundatur negatio. — Ad probationem dicitur quod utique affirmatio secundum se, inquantum affirmatio, est notior quam negatio ut negatio: non tamen quoad nos.

Ad confirmationem dicitur quod non est mens Sancti Thomae oportere nos prius cognoscere affirmationem super quam negatio dicta de Deo fundatur, quam ipsam negationem: sed quod, quia negativa per affirmativam probatur secundum se, oportet ut illud ens de quo negatio formatur tanquam de aliquo ente, cognoscatur quantum ad aliquod praedicatum affirmativum; alioquin nesciremus talem negationem de ente dici. Et sic, si debemus aliquid de Deo negare tanquam de ente, necesse est ut aliquid de ipso affirmative cognoscamus. Cum hoc tamen stat quod non oportet ut cognoscens aliquid de Deo negative cognoscat prius affirmationem super quam dicta negatio fundatur. Sufficit enim ut aliquid affirmative de ipso cognoscatur ad hoc ut sciamus in ipso esse aliquod fundamentum negationis: non enim hoc cognosceretur nisi cognosceremus ipsum esse aliquod ens in natura; et per consequens nisi aliquod praedicatum affirmativum de ipso cognosceremus. Ubi enim rei essentia ut in se est comprehendi non potest, sicut de divina substantia inferius ¹¹ ostendetur, potest negatio quoad nos notior esse, et affirmatio per negationem cognosci.

Ad secundum, negatur consequentia. Dato enim quod negatio in affirmatione fundetur, non tamen oportet ut prius, universaliter loquendo, affirmatio cognoscatur; sed e contrario nonnunquam ex negatione cognoscitur affirmatio, ut dictum est ad primum.