Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber I

Tertio ostendit quod divina consideratio non est ratiocinativa vel discursiva ¹.

Probatur primo. Deus non cognoscit unum post aliud quasi successive. Ergo non discurrit. — Probatur consequentia. Quia nostra consideratio est ratiocinativa vel discursiva quando ab uno considerando in aliud transimus. Pro quo notat Sanctus Thomas quod non dicitur aliquis ratiocinari ex hoc quod inspicit qualiter ex praemissis sequatur conclusio, simul utrumque considerans: quia hoc contingit non argumentando, sed argumenta iudicando; sicut nec cognitio materialis est ex hoc quod materialia diiudicat.

Advertendum ex doctrina Sancti Thomae Prima, q. LVIII ², et Verit., q. VIII ³, quod ad rationem discursus duo requiruntur: primo, ut distinctis cognitionibus cognoscantur plura; secundo, quod cognitio unius sit causa cognitionis alterius. Unde discurrere est ex uno prius cognito in cognitionem alterius posterius noti devenire, quod prius erat ignotum. Propter defectum primi, videns plura in speculo non dicitur discurrere: quia omnia unica visione cognoscit. Propter defectum secundi, cognoscens primo hominem et secundo lapidem, non dicitur discurrere: quia una cognitio non est causa alterius. Ideo bene hic dicitur quod considerans qualiter conclusio ex praemissis sequatur simul utrumque considerans, non discurrit: quia videlicet non proceditur a prius noto ad posterius notum.

II. Secundo. Omnia Deus unica operatione cognoscit. Ergo non discurrit. — Probatur consequentia. Quia ratiocinans alia operatione considerat principia et alia conclusionem: non enim oportet, consideratis principiis, ad conclusionem procedere, si ex hoc ipso quod principia considerantur, conclusiones etiam considerarentur.

Advertendum quod principia dupliciter considerari possunt: uno modo, secundum se et absolute; alio modo, ut ordinata ad conclusionem inferendam. Cum primo modo considerantur, puta cum consideratur hominem esse animal rationale, per se; et similiter cum consideratur animal rationale esse risibile, per se et separatim; non cognoscitur conclusio, puta, Homo est risibilis: sed alia cognitione secundum se unaquaeque praemissarum consideratur, et alia cognitione conclusio. Cum autem secundo modo considerantur, cum scilicet minor accipitur ut subsumpta ad maiorem, simul cognoscitur minor subsumpta et conclusio. Propter hoc dicitur Poster. I ⁴, quod alia cognoscens simul inducens cognovit. Sed secunda cognitio praesupponit primam: non enim ordinantur propositiones ad inferendam conclusionem nisi prius ipsis propositionibus secundum se cognitis. Propter hoc dicit Sanctus Thomas quod ratiocinans prius intuetur principia quam conclusionem: quia videlicet prius cognoscit ipsa absolute quam per ordinem ad conclusionem. Et per consequens alia et alia cognitione cognoscit utrumque.

Advertendum quoque quod haec ratio secunda est alia a prima. Quia in prima proceditur ex successione cognitionis, quae requiritur in discursu: in secunda autem ex alietate cognitionis principiorum et conclusionis. Non est autem formaliter idem successive cognoscere, et diversis cognitionibus considerare, licet unum alterum concomitetur.

III. Tertio. In divino intellectu non est potentia. Ergo etc. — Probatur consequentia. Quia omnis ratiocinativa cognitio habet aliquid de potentia et aliquid de actu: eo quod in principiis sint conclusiones in potentia.

Sed videtur ista ratio non concludere. Quia principia non continent conclusiones nisi in potentia activa, ut dicitur II Phys. ⁵, si formaliter sumantur. Non est autem inconveniens aliqua potentialiter isto modo contineri in Deo: cum in ipso sic omnes creaturae contineantur.

Respondetur quod, licet in principiis contineantur conclusiones in potentia activa, tamen ex hoc quod taliter in principiis continentur, et cognoscuntur in ipsis potentialiter, necesse est in intellectu ponere potentiam ad novam actionem, et etiam potentiam passivam: quia sic intellectus est in potentia ad eliciendum actum cognitionis quem non habet; et est in potentia ad recipiendum actualem cognitionem quae ex principiorum cognitione causari potest. Ex hoc autem quod creaturae sunt in Deo secundum potentiam activam, non oportet ponere in ipso aliquam potentiam ad eliciendum novum actum, neque potentiam passivam. Ideo non est simile.

IV. Quarto. In divina scientia nihil potest esse causatum: cum sit idem quod ipse Deus. Ergo etc. — Probatur consequentia. Quia in scientia discursiva principia sunt quodammodo causa efficiens conclusionis. Unde et demonstratio est syllogismus faciens scire.

Adverte quod Sanctus Thomas dicit principia esse quodammodo causam efficientem conclusionis, non autem simpliciter esse causam. Quia non sunt causa quae efficiat cognitionem conclusionis tanquam agens quod, sed tanquam ratio agendi: intellectus enim ex cognitione principiorum causat cognitionem conclusionis in seipso.

Quinto. In Deo non potest esse nisi cognitio naturalis. Ergo etc. — Probatur consequentia. Quia, ut in nobis patet, quae naturaliter cognoscimus, ut sunt prima principia, cognoscimus absque discursu, ex sola scilicet cognitione terminorum.

Sexto. Ratiocinatio est quidam motus intellectus transeuntis ab uno in aliud. Ergo non convenit Deo. — Probatur consequentia. Quia omnem motum oportet ad movens omnino immobile reducere. Intellectus autem divinus est prima origo motus, ut inferius ⁶ ostendetur.

Septimo. Supremum in nobis non est ratio, sed intellectus, qui est rationis origo. Ergo Deus non discurrit. — Probatur consequentia. Quia supremum in nobis est inferius eo quod est in Deo: cum inferius non attingat superius nisi in sui supremo.

Adverte quod intellectus in nobis dicitur rationis origo, inquantum cognitio principiorum, quae ad intellectum pertinet, est causa et origo discursus, qui pertinet ad rationem.

Octavo. Ex imperfectione intellectualis naturae provenit ratiocinativa cognitio. Ergo etc. — Probatur antecedens. Quia quod per aliud cognoscitur, sicut accidit in cognitione ratiocinativa, est minus notum eo quod est per se notum; et ad illud non sufficit natura cognoscentis sine eo per quod fit notum.

Adverte quod, licet intellectus noster natus sit multas conclusiones per certitudinem et evidenter cognoscere, non tamen potest earum certam et evidentem notitiam habere nisi per resolutionem ad prima principia, ut inquit Sanctus Thomas III Sent., d. xxiii, a. 2, q. 3 ⁷. Propterea hic dicitur quod non sufficit intellectus illas cognoscere absque medio. Sed si intellectualis nostra natura omnino perfecta esset, posset in principiis conclusiones cognoscere uno intuitu, nec opus esset transitio ab uno in aliud. Ideo huiusmodi discursiva cognitio arguit imperfectionem naturae intellectualis.

Ultimo. Divina essentia est omnium similitudo. Ergo etc. — Probatur consequentia. Quia absque discursu cognoscuntur ea quorum species sunt in cognoscente.

Adverte quod aliqua possunt habere speciem in intellectu dupliciter, scilicet mediate, et immediate: immediate, quando immediate repraesentantur per illam; mediate, quando secundario repraesentantur et remote. Quidditates ergo rerum immediate et proxime habent speciem in intellectu nostro: complexiones vero remote et mediate. Sed in intellectu divino sunt species tam complexorum quam incomplexorum immediate: cum divina essentia omnium sit propria similitudo. Quod ergo inquit Sanctus Thomas, cognosci absque discursu ea quorum sunt species in cognoscente, intelligendum de iis quae sunt primo et immediate per species repraesentata: quo modo omnia in Deo habent speciem et similitudinem aliquo modo.

V. Ex istis solvuntur rationes quae contra hanc conclusionem adduci possent. Prima est quia Deus omnia per suam essentiam novit. — Dicitur enim quod hoc non sufficit ad discursum: cum essentia divina se habeat ad alia non sicut principium ad conclusiones, sed sicut species ad res cognitas.

Sed videtur Sanctus Thomas Verit., q. ii, 4 ⁸, oppositum dicere huius. Dicit enim ibidem quod res esse in Deo assimilatur illi modo quo effectus sunt in causa et conclusiones in principiis.

Respondetur quod, cum in omni similitudine coniungatur etiam aliqua dissimilitudo, similia uno modo possunt alio modo dissimilia dici. Principia ergo intellectus nostri comparantur ad conclusiones sicut causa ad effectum in ipsa virtualiter contentum: non autem sicut similitudo actualiter et distincte repraesentativa conclusionum et propria eorum ratio. Ideo, cum essentia divina sit causa omnium creaturarum, est aliqua similitudo inter essentiam divinam respectu creaturarum et principium respectu conclusionum: sed inquantum essentia divina actu repraesentat omnes creaturas et distincte, non autem principia suas conclusiones in ipso virtualiter contentas, in hoc inter ipsam et principia est dissimilitudo. Ratione ergo unius, dictum est in Quaestionibus de Veritate quod sunt similia: ratione vero alterius, hic negatur similitudo; et praesertim quia hic agitur de cognitione qua unum per aliud cognoscitur, in quo differt essentia divina a principiis demonstrationum. Illa enim sic ducunt in cognitionem alterius quod prius cognoscuntur, et postea ex eorum cognitione devenitur in cognitionem conclusionum. Non autem sic est de essentia divina: sed ipsa ducit in cognitionem aliorum sicut species intelligibilis et sicut species concepta, quae non prius duratione cognoscitur quam id quod per ipsam repraesentatur.

2. Secunda obiectio est quia, cum nos syllogizemus, inconveniens esse videtur si Deus syllogizare non possit. — Sed dicitur quod, licet non syllogizet, quia hoc imperfectionem nostri intellectus sequitur; habet tamen syllogizandi scientiam, tanquam iudicans de argumentis.

Confirmatur postremo conclusio Heb. IV, ubi dicitur quod omnia nuda sunt et aperta oculis eius. Quae autem argumentatione noscuntur, non sunt secundum se nobis nuda et aperta, sed ratione nudantur et aperiuntur.