Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber I

Quarta conclusio, quartae respondens obiectioni, est: Deus cogitationes mentium et voluntates cordium cognoscit ¹.

Pro cuius intelligentia notandum quod, quia cor est principium motus in animalibus inter moventia corporalia, ideo motus voluntatis dicuntur motus cordis similitudinarie: nam et ipsa voluntas est simpliciter primum motus principium. Vel etiam dicuntur motus cordium propter sui occultationem: uni enim homini motus voluntatis alterius sunt occulti, sicut et cordis affectiones. Per voluntates ergo cordium intelligit voluntatis affectiones; et per cogitationes mentium actus intellectus.

I. Probatur autem conclusio primo. Deus cognoscit ens in anima et ens extra animam. Ergo cognoscit ea quae sunt in voluntate et in cogitatione. – Patet antecedens. Quia, ut supra dictum est, omne quod quocumque modo est cognoscitur a Deo, inquantum suam essentiam cognoscit. Ens autem quoddam est in anima et quoddam extra animam. – Consequentia vero probatur. Quia ens in anima est quod est in cogitatione et voluntate.

Adverte quod actus intellectus et voluntatis dupliciter possunt considerari: uno modo, absolute, ut accidentia animae sunt; alio modo, ut ad obiecta terminantur. Quia ergo Deus non solum cognoscit ipsam actuum substantiam, sed etiam ad quae obiecta illi actus terminentur intuetur, ideo concludit quod ea quae sunt in cogitatione et voluntate cognoscit, ipsa scilicet obiecta secundum quod terminant actus intellectus et voluntatis, quod est cognoscere ipsos actus ut ad obiecta terminantur. – Quamvis etiam posset intelligi de ipsis actibus, et non de obiectis immediate. Quia videlicet cognoscit ipsos actus existentes in anima; et quia non possunt perfecte cognosci nisi cognoscatur ad quae obiecta terminentur, cum ab ipsis specificentur, ideo necesse est ut Deus etiam ad quae obiecta terminentur cognoscat.

II. Secundo. Dei causalitas extenditur ad operationes intellectus et voluntatis. Ergo et Dei cognitio. – Patet consequentia. Quia Deus, essentiam suam cognoscendo, cognoscit omnia ad quae sua causalitas extenditur. – Antecedens vero probatur. Deus est fontale principium totius esse, a quo est omnis forma. Ergo est omnis operationis principium. Patet consequentia: quia omnis res operatur per formam, a qua est esse rei; effectus autem causarum in primas causas principalius reducuntur; ergo omnis operatio cuiuscumque formae reducitur in primam causam omnis formae.

III. Tertio. Intelligere divinum est primum, et per consequens causa omnis intellectualis operationis: sicut suum esse est primum, et causa omnis esse. Ergo, cognoscendo suum intelligere et suum velle, cognoscit omnem cogitationem et voluntatem. – Patet consequentia. Quia et, cognoscendo suum esse, cognoscit esse cuiuslibet rei.

Adverte quod, sicut esse divinum est causa exemplaris omnium esse, non autem proprie effectiva, si formaliter sumatur ut ab aliis distinctum attributis; ita intelligere ut intelligere, per modum scilicet actus immanentis, et similiter velle, ut habetur ex doctrina Sancti Thomae Primo, d. XXXVIII, a. 1, habent rationem causae exemplaris omnis intelligere et omnis velle: eo quod omne intelligere et velle sit quaedam participatio intellectionis et volitionis divinae.

IV. Quarto. Deus cognoscit res non solum secundum quod in seipsis sunt, sed etiam secundum quod sunt in causis: cum cognoscat ordinem causae ad effectum. Ergo etc. – Probatur consequentia. Quia sicut res naturales sunt in suis causis per virtutes earum, ita artificialia sunt in artificibus per intellectum et voluntatem artificum: eo quod artifex in artificiato producat formam, per quam assimilatur suae arti. Et similiter est in omnibus quae a proposito aguntur.

Advertendum quod omni agenti commune est ut producat effectum similem formae per quam agit. Ideo, cum agens a proposito agat per conceptionem intellectus sui adiuncta voluntate, oportet ut in effectu producatur forma similis conceptioni et proposito agentis: non quidem similis actui concipiendi, sed similis formae conceptae, saltem secundum aliquam unitatem rationis, etsi non secundum eundem modum essendi. Signum ergo quod agens a proposito agit per intellectum et voluntatem est quod producit effectum similem suae conceptioni et volitioni. Et ideo Deus, qui cognoscit effectum secundum quod est in dispositione causae, cognoscit actum intellectus et voluntatis, per quos agens a proposito disponitur ad operandum.

V. Quinto. Informationes et inclinationes rerum naturalium cognoscuntur a Deo et a nobis. Ergo et Deus cognoscit informationes ac inclinationes animae. Ergo cogitationes et affectiones. – Probatur prima consequentia. Quia Deus non minus cognoscit substantias intellectuales quam ipse vel nos substantias sensibiles: cum substantiae intellectuales sint magis cognoscibiles, utpote magis in actu. – Secunda quoque probatur. Quia cogitatio animae est per quandam informationem ipsius; affectio autem est quaedam inclinatio eius in aliquid, unde et inclinationem rei naturalis appetitum naturalem dicimus.

Duo sunt hic notanda. Primum est quod ex eo quod Deus informationes rerum sensibilium cognoscit, sequitur ut et informationes rerum intellectualium cognoscat, non autem sequitur illud in nobis. Quia quanto aliqua magis sunt secundum se intelligibilia, tanto magis ab intellectu divino cognoscuntur, qui est maxime in actu: a nobis autem maxime intelligibilia minime cognoscuntur, propter imperfectionem intellectus nostri. Et ideo, si res sensibiles a Deo cognoscuntur, multo magis res intelligibiles: non autem, si nos res sensibiles et materiales cognoscimus, oportet ut res intelligibiles magis intelligamus.

Secundum est quod dictum Sancti Thomae, quoniam scilicet cogitatio animae est per quandam informationem ipsius, affectio autem per inclinationem, non est sic intelligendum quasi cogitatio informet animam, non autem affectio, - immo, cum utrumque dicat actum immanentem, utroque anima informatur: sed quod cogitatio fit per hoc quod obiectum intellectum aliquo modo informat animam, affectio autem per hoc quod anima inclinatur in ipsam rem extra animam. Verum enim, quod pertinet ad intellectum, est in anima, ut dicitur VI Metaph. ²; bonum autem, quod pertinet ad voluntatem, est in rebus. Et sic Deus cognoscit cogitationem, secundum quam informatur conceptu et verbo intellectus, et inclinationem voluntatis in rem extrinsecam.

Confirmatur conclusio auctoritate Psalmi, et Prov. xv, ac Ioan. II.

VI. Ad obiectionem autem in oppositum ³, quae in hoc consistit: Quia actus voluntatis est in potestate voluntatis, ideo a solo volente cognosci potest, - respondetur quod hoc quod est in potestate voluntatis velle et non velle, excludit quidem determinationem ad unum, et violentiam causae extrinsece moventis: non autem excludit influentiam superioris causae a qua est ei esse et operari. Ideo negatur consequentia ista: Actus voluntatis est in potestate voluntatis, Ergo a solo volente cognoscitur.