Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber I

Postquam determinavit Sanctus Thomas de cognitione divina ex parte cognoscentis, nunc de ipsa ex parte obiecti determinat ¹. Circa hoc autem duo facit: primo, agit de primo et per se obiecto cognitionis divinae; secundo, de secundario eius obiecto, cap. XLIX.

Circa primum duo facit: primo, ostendit quod Deus seipsum perfecte cognoscit; secundo, quod solum seipsum primo et per se, capite sequenti.

I. Primo ergo ponit hanc conclusionem: Deus seipsum perfecte intelligit.

Probatur autem primo. Species intelligibilis qua intellectus divinus intelligit, est ipsi Deo penitus idem: quia est essentia divina. Et est omnino idem intellectui. Ergo seipsum perfectissime intelligit. — Probatur consequentia. Quia, cum intellectus per speciem intelligibilem in rem feratur intellectam, perfectio intellectionis est ex eo quod species intelligibilis perfecte rei intellectae conformatur (conformitate scilicet repraesentationis), et perfecte coniungitur intellectui. Non potest autem magis conformari species intelligibilis rei intellectae quam si illi sit omnino idem; nec magis uniri intellectui quam si sit illi idem secundum rem. Ergo etc.

II. Secundo. Deus est omnino immaterialis, et sibi ipsi maxime unum. Ergo seipsum maxime intelligit. — Probatur consequentia. Quia ex hoc aliquid est intelligibile secundum se quod est immateriale: cum res materialis intelligibilis efficiatur per abstractionem a materia et a materialibus conditionibus. Intelligitur autem secundum quod est unum actu cum intelligente.

Quomodo intelligibile sit unum actu cum intelligente, dictum est superius ². Sed tamen advertendum quod dixit Sanctus Thomas ipsum fieri oportere unum actu. Quia antequam intellectus informetur specie intelligibili, est unum cum intellectu potentia tantum, inquantum intellectus est in potentia ad eius receptionem. Sed per hoc non intelligitur: immo requiritur ut actu uniatur intellectui. Similiter intellectus informatus specie, si non actualiter intelligat, est quidem unum actu cum intelligibili, sed non actu perfecto. Ideo tunc intelligitur res tantum imperfecto modo, scilicet habitualiter. Quando autem est in actuali consideratione, intelligibile est unum cum intellectu perfecto modo. Ideo tunc perfecte intelligitur.

III. Tertio. Divinus intellectus est semper intelligens actu. Et essentia divina est secundum se perfecte intelligibilis. Item intellectus divinus et essentia divina sunt unum. Ergo Deus perfecte seipsum intelligit. — Probatur consequentia. Quia ex hoc aliquid actu intelligitur quod intellectus in actu et intellectum in actu sunt unum.

Adverte quod ista ratio a praecedenti formaliter distinguitur. Quia ibi considerabatur intellectus absolute, et unio intelligibilis ad ipsum. In hac autem consideratur intellectus ut actu semper intelligens, et unio intelligibilis in actu ad intellectum semper actu intelligentem.

IV. Quarto. Deus intelligit essentiam suam. Ergo seipsum: quia ipse est sua essentia. — Probatur antecedens. Quia essentia divina est in Deo per modum intelligibilem: eo quod esse naturale et esse intelligibile Dei unum et idem sint; cum esse suum sit suum intelligere. Omne autem quod est in aliquo per modum intelligibilem, intelligitur ab eo.

Advertendum quod esse in aliquo modo intelligibili est esse in ipso ut actu intelligibile ab ipso. Et quia esse actu intelligibile consequitur ad esse immateriale, ut superius est ostensum ³, ideo quod est in aliquo immaterialiter, est in ipso secundum modum intelligibilem. In Deo autem omnia sunt ut actu intelligibilia et immaterialiter: quia, cum unumquodque recipiatur secundum modum recipientis; et esse naturale divinum sit idem realiter quod intelligere; non potest aliquid in Deo esse nisi modo intelligibili, eo quod res materiale esse habens non possit esse in eo quod omnino immateriale est, et quod per ipsum intelligere in rerum natura realiter existit.

V. Quinto. Operatio intellectus divini est nobilissima: cum sit ipsum esse divinum. Ergo Deus intelligit se. — Probatur consequentia. Quia tanto est perfectior operatio quanto fuerit perfectius intelligibile: eo quod actus intellectus, sicut et aliarum potentiarum animae, per obiecta distinguantur ac specificentur. Sed essentia divina est perfectissimum intelligibile: eo quod sit perfectissimus actus et prima veritas. Ergo perfectissima intellectio debet ad essentiam divinam terminari.

Notandum quod, cum ens et verum sint obiectum intellectus, unum ut quod actus intellectus terminat, alterum ut quod omnem actum intelligendi concomitatur, utroque modo essentiae divinae Sanctus Thomas attribuit rationem perfectissimi obiecti: quia, inquam, et perfectissimus est actus, et prima et per consequens summa veritas est.

Advertendum quoque quod, cum inquit Sanctus Thomas actus intellectus per obiecta distingui, dat etiam intelligere quod specificantur et habent perfectionem ex obiectis: actus enim est qui distinguit formaliter et separat. Ideo dicere quod per obiecta distinguuntur, est dicere quod obiecta sunt formae ipsorum: et ex consequenti ab eis et speciem habent et perfectionem. Sed de hoc fortassis inferius tractabitur latius.

VI. Sexto. Intelligere Deum maxima perfectio est. Ergo maxime Deo convenit: quia rerum omnium perfectiones maxime Deo conveniunt. — Antecedens probatur. Quia natura intellectualis omnibus aliis praeeminet; et nobilissimum intelligibile est Deus. Ex quo sequitur, cum per intelligere aliis naturis intellectualis natura praeemineat; et perfectissimum intelligere sit quod ad perfectissimum intelligibile, quod est Deus, terminatur; quod natura Deum intelligens omnibus simpliciter praeeminet. Et sic intelligere Deum est maxima perfectio.

Confirmatur et auctoritate Apostoli, I Cor. II, dicentis quod Spiritus Dei scrutatur etiam profunda Dei.