Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber I

Postquam ostendit Sanctus Thomas quod in Deo sit veritas, nunc qualis sit divina veritas, ostendit ¹. Circa hoc autem duo facit: primo, ostendit quod sit purissima; secundo, quod sit prima et summa, capite sequenti.

Primo ergo ostendit quod in Deo est purissima veritas, cui scilicet nulla deceptio aut falsitas admisceri potest.

Et probatur primo sic. Veritas, scilicet abstracta et subsistens, falsitatem non compatitur, sicut neque albedo nigredinem: — intellige, si albedo subsistens esset, ut per abstractum significatur. Deus est ipsa veritas. Ergo etc.

Secundo. Intellectus divinus se habet ad modum intellectus cognoscentis quod quid est. Ergo etc. — Probatur consequentia. Quia in illo intellectu non est falsitas, sicut nec in sensu respectu proprii sensibilis: nisi scilicet per accidens, ut supra ² dictum est. In Deo autem nihil per accidens esse potest.

Tertio. Intellectus divinus non est discursivus. Ergo etc. — Probatur consequentia. Quia, cum in primis principiis non sit error, in conclusionibus tantum erit secundum quod a principiis ad conclusiones intellectus discurrit.

Sed posset aliquis dicere quod error accidit non solum circa conclusiones ad quas intellectus pervenit discurrendo, sed etiam circa propositiones per se sumptas. Experimur enim nos decipi circa aliquas propositiones dum etiam non discurrimus: sicut cum dicimus et iudicamus Sortem praesentem esse Platonem.

Dici potest quod semper in deceptione est aliquis discursus, licet fortasse aliquando in imperceptibili tempore fiat. Occurrente enim mihi Sorte habente similitudinem cum Platone, puta in rotunditate faciei, argumentatur imperceptibiliter intellectus: Iste habet rotundam faciem, Ergo est Plato. Et sic de aliis.

Quarto. Omnia cognoscibilia comparantur ad intellectum divinum sicut proprie et per se cognoscibilia, idest, sicut proprium et per se obiectum. Ergo etc. — Probatur consequentia. Quia in talibus virtus cognoscitiva non errat. —

Antecedens vero probatur. Quia divinus intellectus est in fine sublimitatis: idest, non habet aliquam virtutem cognoscitivam sublimiorem se, et omnem sublimitatem quae esse possit habet, scilicet infinitam. Quanto autem virtus cognoscitiva est altior, tanto eius obiectum plura sub se continet: ut patet de sensu communi et imaginatione respectu sensus particularis. Ergo oportet ut omnia cognoscibilia contineantur sub obiecto per se divini intellectus.

Quinto. Intellectus divinus est ex natura sua perfectior quam intellectus humanus virtute intellectuali perfectus, sicut est sapientia et scientia: cum ipse sit in fine et extremo perfectionis. Sed iste non dicit falsum, sed semper verum: quia virtutis est actum bonum reddere; verum autem dicere est bonus actus intellectus. Ergo etc.

Sexto. Si divinus intellectus diceret falsus, falsitas a qua diceretur falsus non esset in Deo, sed in rebus. Sed nec etiam est in rebus: quia quantum unumquodque habet de esse, tantum habet de veritate. Ergo etc. — Probatur antecedens. Quia talis est comparatio intellectus divini ad res qualis est rerum ad intellectum humanum: eo quod, sicut veritas intellectus humani mensuratur a rebus, ita e converso res mensurantur ab intellectu divino, cum Deus per suam scientiam sit causa rerum. Cum ergo res non dicantur falsae nisi propter falsitatem intellectus humani, inquantum scilicet natae sunt facere falsam sui existimationem, aut quia significantur falso intellectu; e contrario diceretur intellectus divinus falsus propter rerum falsitatem, quae scilicet divini intellectus formam non imitarentur.

Adverte, pro falsitate consequentis, ex doctrina Sancti Thomae ubi supra ³, quod in ordine ad intellectum divinum res non possunt dici falsae, cum quicquid in rebus accidit, ex ordine divini intellectus procedat: nisi in voluntariis agentibus fortassis, in quorum potestate est subducere se ab ordine divini intellectus, inquantum est causa rerum. Unde nulla res est quae, secundum omnem entitatem in se existentem, non conformetur divino intellectui.