Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber I

Secunda conclusio quam ponit Sanctus Thomas est ista: Deus primo et per se solum seipsum cognoscit ¹.

I. Pro cuius intelligentia notandum quod duplex est modus quo aliquid dicitur primo et per se cognosci. Unus, ut cognoscatur tanquam formale obiectum sub quo omnia ad potentiam referantur. Nam, cum in plura obiecta feratur potentia, sicut visus in plures colores; et una potentia non feratur in plura inquantum plura sunt; oportet ut illa in aliquo uno conveniant ea omnia continente et uniente. Et hoc est quod dicitur primo et per se obiectum potentiae: quia nihil illorum plurium attingitur a potentia nisi inquantum illo uno participat; sicut neque album neque nigrum videtur nisi inquantum colorata sunt. — Alius modus est ut cognoscatur non per aliud cognitum in quo cognoscatur, sed ipsum secundum se a potentia apprehendatur. Hoc modo dicitur videri album primo et per se, quando non videtur per aliud visum.

Utroque modo divina essentia est primum et per se obiectum intellectus divini: et quia, inquam, ab illo comprehenditur, non per aliquam aliam rationem quam participet, sed per seipsam intelligitur ex propria ratione, omniaque alia a divino intelliguntur intellectu inquantum in divinae essentiae ratione per quandam participationem uniuntur; et quia intelligitur secundum se, non autem in alio intellecto. Sed licet utroque modo primo et per se intelligatur, videtur tamen secundus modus hic esse intentus: eo quod comparetur ad alia primo et per se cognita, tanquam in aliis intellectibus possint inveniri plura primo et per se cognita; constat autem hoc verum esse in secundo sensu, non autem in primo, cum ab unitate illius primo et per se obiecti potentia sit una. Quod etiam ista sit mens Sancti Thomae, hic ex rationibus adductis apparet manifeste.

II. Probatur autem conclusio primo. Id quo Deus intelligit nihil est aliud quam divina essentia. Ergo primo et per se intellectum ab ipso nihil aliud est quam ipsemet. — Probatur consequentia. Illud solum est primo et per se ab intellectu cognitum cuius specie intelligit: eo quod operatio proportionetur formae quae est operationis principium.

Advertendum circa istam propositionem, Illud primo et per se ab intellectu cognoscitur cuius specie intelligit; et eius probationem, quod, cum omne agens agat sibi simile; et omne cognoscens cognoscat sibi simile, eo quod simile simili cognoscatur: oportet ut operatio terminetur ad id quod est simile principio formali operationis. Et hoc est operationem proportionari formae quae est principium operationis, terminari scilicet ad simile formae ex qua elicitur aut specificatur operatio.

2. Sed quia, ut diximus ², dupliciter dici potest aliquid primo et per se cognitum, ideo duplicem haec assumpta propositio veritatem habere potest. Si enim velimus accipere primum et per se cognitum primo modo, considerandum est quod forma quae est principium operationis dupliciter potest considerari: scilicet materialiter, et formaliter. Sicut enim ex parte obiecti sunt materialia obiecta, scilicet particulares naturae ad quas operatio potentiae terminatur, et formalis ratio, in qua omnia conveniunt; ut in visu materialia obiecta sunt albedo et nigredo et alii specifici colores, formale autem est color, quia omnes colores ad visum referuntur inquantum colores sunt: ita ex parte formae quae est principium operationis, materiale est forma huius particularis inquantum est haec forma, et forma illius inquantum est particulariter illius; formale autem est communis ratio in qua omnes conveniunt formae talis potentiae, et qua primo et per se operatur potentia; sicut forma albedinis in visu ut particulariter similitudo albedinis, et forma nigredinis ut nigredinis forma, est forma visus materialis; hoc autem quod dico similitudo coloris, in quo omnes formae visus conveniunt, est formale in eis, et per ipsam primo et per se visus videt. Sic etiam ex parte intellectus, licet in uno intellectu sint species et similitudines diversarum naturarum, illae tamen secundum particulares rationes consideratae materiales sunt formae: sed id in quo omnes intellectus illius species conveniunt est formale, et quod per illud repraesentatur intellectui, est primo et per se cognitum. Sicut, quia omnes species intellectus nostri conveniunt in hoc quod unaquaeque est species quidditatis materialis, loquendo de obiecto proportionato, aut entis, loquendo de obiecto adaequato; ideo species intellectus nostri, formaliter sumpta, qua primo et per se intelligit, est species quidditatis naturalis aut species entis. Et sic quod hic dicitur, id esse primo et per se cognitum ab intellectu cuius specie intelligit, intelligendum est de specie formaliter sumpta, qua primo et per se intelligit.

Sic autem se habet essentia divina ad intellectum divinum: quia est forma qua primo et per se intelligit. Immo hoc etiam habet proprium, quod non multiplicatur in plures materiales species, sicut species intellectus nostri; sed una numero manet, nihilque intellectui divino repraesentat nisi inquantum est divina essentia aut formaliter aut participative. Ideo primo et per se cognitum ab intellectu divino est ipsa divina essentia et Deus ipse.

3. Si autem accipiatur primo et per se cognitum secundo modo, ut diximus hoc loco accipi a Sancto Thoma, tunc intelligitur quod illud primo et per se cognoscitur ab intellectu cuius specie tanquam primo illud repraesentante, non autem repraesentante aliud prius in quo reluceat, intelligit. Et quia species qua intellectus divinus intelligit primo et per se divinam essentiam repraesentat, alia autem ut in divina relucent essentia; et nulla alia species est in divino intellectu; ideo ipse solus primo et per se a se intelligitur.

III. Secundo: et est ratio sumpta ex XII Metaphys., text. 51 ³. Si non sic esset, tunc intellectus divinus mutaretur de consideratione sui in considerationem alterius. Et cum illud esset eo ignobilius, mutaretur in peius. — Probatur consequentia. Quia impossibile est primo et per se plura simul intelligere: eo quod una operatio simul multis terminis non possit terminari. Ergo, cum Deus se quandoque intelligat, si aliquid aliud intelligat tanquam primo et per se intellectum, mutabitur intellectus suus de consideratione sui ad considerationem alterius.

Adverte quod ista ratio supponit quod Deus seipsum primo et per se intelligat, ex praecedentibus: probat autem quod nihil aliud intelligit primo et per se.

2. Sed occurrunt duo dubia. Primum est quia videtur quod una operatio possit diversis terminis primo et per se terminari. Eadem enim solis calefactio liquefacit ceram et lutum indurat.

Secundo, circa rationem. Posset enim aliquis dicere quod ex eo quod intellectus divinus intelligit aliquid aliud, non oportet ut cesset ab intellectione sui. Nam et angelus, semper seipsum intelligens, ut inferius ⁴ ostendetur, etiam alia intelligit primo et per se, ad sensum conclusionis.

3. Ad primum respondetur quod illa operatio, licet sit una ex parte principii activi formaliter et ideo ab una forma procedat, tamen virtualiter est plures, et ex parte passivorum multiplicatur: unumquodque enim illorum eam suo modo recipit.

Ad secundum respondetur quod angelus, licet intelligat alia, non tamen cessat a cognitione sui, quia alia intelligit per species suae essentiae superadditas; et consequenter plures simul habere intellectiones potest ad diversa primo et per se terminatas. Ideo non oportet ut, dum alia intelligit, desinat se intelligere. Deus autem sua tantum essentia intelligit, ut superius est ostensum ⁵. Et consequenter non potest simul plures intellectiones habere: nam per unam formam non producuntur simul plures operationes ab uno agente. Ideo, cum plura unica intellectione intelligi non possint ita quod unumquodque sit primo et per se intellectum, necesse est, si Deus se intelligit et similiter aliquid aliud a se, quod hoc sit successivis intellectionibus: et consequenter, si aliquid aliud a se primo et per se intelligat, quod desinat se intelligere.

IV. Tertio. Si Deus intelligit se et aliud tanquam principale obiectum, plures habebit intellectuales operationes: cum operationes intellectus distinguantur penes obiecta. Ergo vel essentia sua erit in plura divisa, si, inquam, intellectio sit idem quod eius essentia: vel aliquam intellectionem habebit quae non erit eius substantia. Quorum utrumque est impossibile.

Adverte quod, licet omnes operationes unius potentiae unam formalem rationem respiciant, ratione cuius dicuntur omnes eiusdem rationis; materialiter tamen plurificantur ex pluralitate obiectorum materialium, quando unumquodque illorum per se attingitur a potentia, et non unum ut unitur alteri; sicut alia est visio albi, alia nigri, quando utrumque per se videtur. Unde hoc loco, cum dicitur quod operationes distinguuntur secundum obiecta, intelligitur de obiectis ad quae per se et distincte omnino terminatur operatio, et de reali distinctione operationum.

V. Quarto. Intellectus divinus esset in potentia respectu alicuius alterius. — Probatur consequentia. Quia intellectus differens a suo obiecto intellecto est in potentia respectu illius.

Quinto. Esset aliquid aliud perfectio divini intellectus, et eo nobilius. — Probatur consequentia. Quia intellectum, scilicet primum, quod per propriam speciem intelligitur, est perfectio intelligentis: et per consequens, ut sic, est eo perfectius. Intellectus enim perfectus est, ultima scilicet perfectione, eo quod actu intelligit. Hoc autem est ex hoc quod est unum cum eo quod intelligitur, tanquam scilicet ipso informatus.

Sexto. Scientia Dei esset composita. Et sic Dei essentia esset composita, si scientia Dei est idem quod eius essentia; vel scientia erit accidens Deo. — Probatur consequentia. Quia ex multis principaliter et primo intellectis integratur scientia.

Advertendum quod scientia, ex ea parte qua dicit ordinatam collectionem specierum intelligibilium, dicit quoddam unum aggregatione et compositum. Ideo, ubi multa per diversas species cognoscuntur ab aliquo intellectu, illa scientia compositionem et multiplicitatem habet. Hoc autem evenit ubi multa primo et per se intelliguntur: quia tunc unumquodque non per alterius speciem intelligitur, sed per propriam speciem et adaequatam. Ideo, si essent plura primo et per se a Deo cognita, scientia Dei compositionem et multiplicitatem haberet.

Septimo. Si esset aliud primo et per se cognitum a Deo, intellectio Dei speciem et nobilitatem haberet secundum id quod est aliud ab ipsa. Hoc autem impossibile est: cum sua operatio sit sua essentia. — Probatur consequentia. Quia intellectio speciem et nobilitatem habet secundum id quod est primo et per se intellectum: cum hoc sit eius obiectum.

Sciendum quod, cum una intellectio ad multa possit simul terminari secundum quod unum in altero continetur, illud tamen quod primo et immediate per speciem intelligibilem tanquam per propriam speciem repraesentatur, absolute dicitur talis operationis obiectum et primo et per se cognitum, non autem quae repraesentantur secundario tanquam contenta in primo et principali obiecto. Sicut, si aliquis videat speculum in quo multae imagines apparent, primo et per se cognitum et visum est ipsum speculum, non autem ea quae in illo videntur: et ab eo specificatur, non a visis in eo; dicitur enim absolute visio speculi, aliorum autem dicitur visio in speculo. Propter hoc inquit Sanctus Thomas intellectionem habere speciem et nobilitatem secundum primum et per se cognitum eo quod illud sit obiectum suum, quod scilicet simpliciter et absolute dicitur intellectionis obiectum.