Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber I

Ostenso quod nomina aliqua attribui Deo possunt, ostendit Sanctus Thomas quod et talia nomina plura sint¹. Circa hoc autem duo facit: primo enim ostendit quod plura nomina et pluralitas divinarum perfectionum simplicitati divinae non repugnant; secundo, deducit propositum². I. Primum tali ratione demonstrat. Omnes perfectiones creaturarum sunt in Deo secundum unam eius virtutem. Ergo nec ipsae perfectiones, nec nomina plura illas perfectiones importantia, divinae simplicitati repugnant. – Patet consequentia. Quia virtus Dei est ipsa eius essentia: cum nihil Deo accidere possit. Antecedens vero a simili ostenditur tripliciter³. Primo, in rebus naturalibus. Supponitur enim omnes rerum perfectiones in ipso esse sicut effectus sunt in causa aequivoca. Tunc sic. Sicut se habet sol ad calorem et siccitatem ac alios effectus in corporibus inferioribus inventos, ita et Deus ad omnes perfectiones: utrobique enim est comparatio causae aequivocae aliquo modo ad suos effectus. Sed in sole est calor et siccitas virtute; et per eandem virtutem soli attribuuntur, quamvis in igne sint qualitates diversae. Ergo et omnes rerum perfectiones, quae rebus aliis secundum diversas formas conveniunt, Deo secundum unam virtutem attribuuntur. Sed quia ex hoc quod virtute continentur effectus solis in sole et res omnes in Deo, posset aliquis credere quod sol diceretur talis, puta calidus, et Deus talis, puta sapiens, ea solum ratione quia res huiusmodi causant, et non propter aliquam similitudinem inter ea existentem, falsum hunc sensum removet, inquiens quod non solum quia sol causat calorem dicitur sol calidus, et Deus sapiens quia sapientiam causat, ut aliqui voluerunt⁴: sed quia virtus per quam sol calefacit, est aliquid conforme calori; nisi enim esset aliqualiter de genere caloris, sol per eam agens non sibi simile generaret. Similiter et Deus dicitur sapiens quia, secundum hoc quod nos sapientes sumus, virtutem eius, qua nos sapientes facit, aliquatenus imitamur: idest, secundum quod inter sapientiam nostram et virtutem Dei est aliqua similitudo et conformitas. – Hoc autem patet quia, si solum diceretur sapiens quia sapientiam efficit, eadem ratione diceretur lapis quia lapidem causat. Quod tamen non dicimus, quia nomine lapidis intelligitur modus essendi determinatus, secundum quem lapis non imitatur Deum, sed ab ipso distinguitur; quamvis et in lapide sint alia, quae talem modum non important, quibus Deum imitatur, ut sunt bonitas, esse et huiusmodi. Circa illam propositionem, Virtus solis nisi aliqualiter esset de genere caloris, sol per eam agens non sibi simile generaret, quam etiam videtur velle Sanctus Thomas in Deo veram esse, advertendum quod non dixit simpliciter, nisi esset de genere caloris, sed addidit aliqualiter. Quia non oportet inter virtutem causae aequivocae et eius effectum esse convenientiam in genere proprie loquendo, sed oportet esse convenientiam in aliqua ratione una saltem analoga et proportionali, - ut sic genus accipiatur pro omni communi secundum rationem, quomodocumque sit commune, - ut inter causam et effectum sit aliqua similitudo.

II. Circa illud quod inquit Sanctus Thomas, et superius etiam est tactum ⁵, scilicet quod Deus non dicitur lapis, quia in nomine lapidis intelligitur modus essendi determinatus, secundum quem lapis a Deo distinguitur, duplex occurrit dubium. Primum est, quia omne nomen perfectionis, exceptis fortasse nominibus transcendentibus, includit aliquid imperfectionis, quo distinguitur a Deo. Ergo nullum nomen de Deo dicetur. - Patet antecedens: sapiens, iustus, sciens, et similia, significant qualitatem; quae Deo non convenit.

Secundum est, quia nihil est in re quod non sit a Deo productum, et per consequens quod divinam virtutem non imitetur. Ergo, quantumcumque nomine lapidis importetur modus quo distinguitur a Deo, poterit Deus dici lapis, sicut dicitur sapiens, propter talem similitudinem et imitationem illius modi lapidis ad Deum.

Confirmatur. Quia sol dicitur calidus, ut vult hoc loco Sanctus Thomas, non obstante quod calidum significet proprium modum essendi in igne aut aere, quo a sole distinguitur: est enim calor qualitas corruptibilis, in quo a solis virtute distinguitur.

III. Ad horum evidentiam, sciendum quod, cum loquimur de nominibus, quomodo formaliter aut non formaliter conveniant Deo, et quomodo imperfectionem importent, intelligimus de formali eius et proprio significato, quo unum nomen in significando distinguitur ab alio. Verbi gratia: nomen sapientiae in creaturis, quantum ad id quod proprie et particulariter et distincte importat, dicit altissimarum causarum cognitionem ⁶, licet etiam qualitatem, tanquam commune sibi et aliis significatum, importet. Cum quaerimus autem an sapientiae nomen Deo formaliter conveniat, non quaerimus de communi sibi et aliis significato, sed de propria ratione quam addit ad communia significata. Similiter dicimus de nomine lapidis et aliis nominibus. Unde dicitur Potentia, q. VII, a. 4, ad 2, quod talia nomina conveniunt Deo secundum rationem differentiae, et non secundum rationem generis.

Ad primum ergo, negatur antecedens, loquendo de proprio et formali significato ac differentiali: de isto enim sermo est. Nam sunt multa nomina quae in tali suo significato nullam imperfectionem important. - Ad probationem dicitur quod qualitas est significatum commune, non differentiale alicuius eorum.

Potest etiam dici quod ista nomina dupliciter accipi possunt. Uno modo, absolute et transcendenter: ut scilicet analogice dicuntur de perfectione quae est in genere, et de perfectione quae est extra genus. Et tunc negatur quod significent qualitatem formaliter tanquam commune quid omni perfectioni significatae: sapientiae enim nomen, absolute sumptum, dicitur et de sapientia quae est qualitas, et de sapientia quae est substantia. - Alio modo, cum determinatione, ut cum dicimus sapientia humana. Et tunc verum quidem est quod significant qualitatem: sed non dicuntur ut sic formaliter de Deo, propter modum creaturae qui in tali significatione includitur. Licet enim Deus absolute sit sapiens, non est tamen humana sapientia sapiens.

Ad secundum dicitur quod effectus, quantum ad imperfectionem quam dicit, non habet similitudinem in Deo, sed tantum quantum ad perfectionem. Ideo non imitatur Deum ut imperfectus, sed est aliquid a Deo distinctum. Propter hoc nomen importans proprium modum essendi rei materialis, sicut hoc nomen lapis, quia importat quandam imperfectionem, cum esse materiale imperfectionem quandam includat, non dicitur formaliter de Deo, cum totum eius proprium significatum ei non conveniat ⁷, sed tantum virtualiter, quia quicquid perfectionis invenitur in lapide, totum in Dei virtute continetur. Negatur ergo nihil esse in re quod non sit a Deo productum: imperfectio enim quae est in re, eo modo scilicet quo convenit negationi in re esse, non est a Deo producta, sed accidit ex parte creaturarum inquantum sunt ex nihilo, ut dicitur I Sent., d. II, a. 2, et Pot., q. VII, a. 5, ad 8. Unde omnis modus creaturarum quantum ad omnem perfectionem quam dicit, est a Deo; non autem quantum ad imperfectionem quam includit.

Ad confirmationem dicitur quod sol non dicitur calidus formaliter, sed virtualiter tantum, ut dicitur Ver., q. IV, a. 6. Unde similitudo quam ponit Sanctus Thomas inter solem respectu caloris et siccitatis, et Deum respectu perfectionum quae sunt in creaturis, attenditur tantum quantum ad hoc. quod est effectum esse in causa virtute, et plures effectus in una virtute contineri, non autem quoad formalem praedicationem nominum. Licet enim sol virtualiter contineat calorem et siccitatem, nomen tamen caloris et siccitatis soli formaliter non convenit: sed plura nomina perfectionum in creaturis inventarum formaliter Deo conveniunt, licet et aliqua formaliter non conveniant.

IV. Secundo probatur dictum antecedens ⁸ ex similitudine potentiarum cognoscitivarum. Nam intellectus unica virtute cognoscitiva omnia cognoscit quae pars sensitiva diversis potentiis apprehendit, et adhuc alia. Et quanto fuerit altior intellectus, tanto aliquo uno plura cognoscere potest. Ergo et causa quae est altissima, una virtute omnia continet.

Tertio probatur ex similitudine virtutum operativarum humanarum. Sicut enim una virtus regia ad omnia illa extenditur ad quae diversae sub ipsa potestates ordinem habent, ita et Deus per unum suum simplex esse omnem perfectionem habet quam res aliae per multa diversa consequuntur: immo multo maiorem ⁹.

Considerandum hoc loco quod, cum perfectiones quae in creaturis sunt diversae, in Deo sint unitae, inquantum una eius virtus, quae est essentia divina, omnes eas continet continentia actuali, non autem potentiali, sicut materia dicitur formas materiales continere; omnes perfectiones in Deo nobiliori modo sunt quam sint in creaturis. Nam in creaturis habent esse limitatum et finitum, cum omne esse creaturae ad aliquem gradum sit limitatum: in Deo autem habent esse infinitum et illimitatum ac subsistens, quod est esse divinum. Propter hoc saepenumero inquit Sanctus Thomas quod sunt in Deo secundum eminentiorem modum, quia videlicet sunt ipsum divinum esse et ipsa divina essentia, quae est perfectissima, infinita et illimitata; et quod sunt in Deo unitae, quia scilicet omnes in Deo sunt una indivisibilis substantia, quae est divina essentia, omnibus creaturarum perfectionibus aequivalens, et ampliorem adhuc continens perfectionem.

V. Quantum ad secundum ¹⁰, deducitur conclusio haec: Necesse est plura esse nomina dicta de Deo. Probatur. Perfectiones rerum sunt diversae. Ergo et nomina ipsarum necesse est diversa esse. Ergo et nomina divina necesse est esse plura. - Probatur consequentia. Quia Deum naturaliter non nisi ex effectibus cognoscere possumus.

Addit autem Sanctus Thomas quod, si divinam essentiam prout est possemus intelligere et ei proprium nomen adaptare, uno tantum nomine eam exprimeremus. Hoc autem beatis promittitur, qui divinam essentiam vident, secundum illud Zach. ult., In die illa erit Dominus unus et nomen eius unum.

VI. Sed occurrit dubium duplex circa hanc partem. Primum est circa hoc ultimum dictum, scilicet quod Beati de Deo unicum et proprium nomen habebunt quia divinam essentiam prout in se est intelligent. Nam unicum et proprium nomen Dei non habetur nisi a comprehendente ipsum Deum. Sed, sicut nos non comprehendimus Deum, ita nec beati. Ergo, sicut nos unico nomine non nominamus Deum, ita nec beati.

Respondetur ex doctrina Sancti Thomae I Sent., d. II, q. I, a. 3 ¹¹, quod dupliciter possumus intelligere quod videns essentiam divinam prout est, unum nomen imponat. Uno modo, ut formet in suo intellectu unicum conceptum perfecte et adaequate divinam essentiam repraesentantem, et illo mediante conceptu Deum uno nomine significet. Et sic non intelligitur hic. Sicut enim per nullam similitudinem creatam Deus perfecte repraesentari potest, ut in Tertio huius ostendetur¹², ita nec per unicum conceptum intellectus creati. Unde, quantumcumque quis videat divinam essentiam ut in se est, hoc modo Deum uno nomine nominare non potest: quia hoc absque comprehensione fieri non posset. — Alio modo, ut videns Verbum divinum, quod, unum existens, perfecte Deum repraesentat, mediante illo Verbo uno nomine Deum significet. Et sic intelligitur quod hic dicitur: hoc enim absque comprehensione esse potest.

2. Aliud dubium est circa nominum multiplicitatem. Si enim quia perfectiones sunt diversae, oportet nomina esse plura, sequitur quod nullum nomen erit aequivocum. Nomen enim aequivocum, unum existens, multa significat.

Respondetur negando consequentiam. Cum enim dicimus ex pluralitate perfectionum in creaturis sequi ut sint plura nomina, loquimur de nominibus propriis, quibus una res tantum significatur. Sequitur enim, si sunt plures res quae debeant nominibus propriis nominari, quod oportet esse plura talia nomina. Huic autem non repugnat quod etiam praeter nomina propria sint et alia nomina communia aequivoca.

Si etiam instetur, quia inveniuntur multi homines idem nomen proprium habentes, et sic non oportet rerum distinctarum esse distincta nomina propria: — dicitur quod diversarum rerum oportet esse diversa nomina si debeat res distincte exprimi et alteri distincte manifestari. Ubi autem diversi homines habent idem nomen identitate tantum vocis, per illud, ut sic, non manifestatur unus ut distinctus ab altero. Ideo, si debeat alteri manifestari ut distinctus ab alio, oportet praeter illam vocem communem invenire aliam vocem particularem, puta homo talis figurae, aut filius talis, et huiusmodi. Pluralitas ergo perfectionum pluralitatem nominum requirit si debeat distincte significari et alteri manifestari, ad quem usum inventae sunt voces: licet etiam possint et aliae voces communes esse, sive univocae sive aequivocae.