Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber I

Ostenso in Deo veritatem esse, ostenditur nunc quod ipse sit sua veritas¹. I. Et probatur primo sic. Intelligere Dei est divina essentia. Ergo et veritas. — Probatur consequentia. Quia veritas est perfectio intellectualis operationis. Haec autem non perficitur per aliquid superveniens, sicut nec esse divinum: sed per seipsam est perfecta. Ergo, si intelligere est divina substantia, etiam veritas est divina substantia. Adverte quod verum est perfectio intellectualis operationis sicut terminus eius: cum sit conceptus intellectus cum adaequatione ad rem intellectam. In divino autem intellectu non est aliquis conceptus ab ipso actu intelligendi distinctus, sed est ipsa divina essentia intellecta ut propria ratio uniuscuiusque. Propter hoc perfectio divini intellectus, quae est veritas, ab ipso actu intelligendi non distinguitur. Ex hoc sequitur quod veritas non dicit in sua ratione tantum respectum adaequationis: — nec respectum, inquam, rationis, quia tunc Deus non esset veritas, cum non sit ens rationis; nec realem, quia Dei ad creaturam non est relatio realis: — sed dicit absolutum cum respectu. Et Deus est veritas quantum ad absolutum quod importatur, scilicet quantum ad similitudinem intellectam: non autem quantum ad respectum connotatum. Secundo. Deus est sua bonitas. Ergo et sua veritas: quia veritas est bonitas intellectus, ut dictum est supra². Tertio. Nihil in Deo participative dici potest: cum sit suum esse. Ergo, cum veritas sit in Deo, Deus est essentialiter veritas. Quarto. Veritas, licet in intellectu ponatur, est tamen etiam in re: secundum quod inquit Avicenna veritatem rei esse proprietatem sui esse quod stabilitum est ei; et hoc secundum quod nata est res de se facere veram existimationem in intellectu, et inquantum propriam sui rationem, quae est in mente divina, imitatur. Sed Deus est sua essentia. Ergo est sua veritas, sive de veritate intellectus loquamur, sive de veritate rei. II. Adverte, ex doctrina Sancti Thomae Prima Parte³ et in Quaestionibus de Veritate⁴, quod res dicuntur verae et in comparatione ad intellectum divinum, et in comparatione ad intellectum humanum. Ad intellectum quidem divinum, secundum quod imitantur formam suam in mente divina existentem: sicut et res artificiales dicuntur verae inquantum imitantur formam artis existentem in mente artificis. Et secundum istam comparationem res dicuntur simpliciter et absolute verae: eo quod ab intellectu divino secundum esse dependeant. — In comparatione autem ad intellectum humanum, speculativum scilicet, a quo non dependent, dicuntur verae inquantum natae sunt de se facere veram existimationem in ipso intellectu. Et sic dicuntur verae secundum quid: eo quod ad intellectum humanum non habeant comparationem nisi per accidens, cum ab ipso non dependeant. Ex quibus sequitur quod, sicut veritas intellectus dicit duo, scilicet absolutum et respectum, sive materiale et formale, ita et veritas rei. Absolutum est esse sive entitas rei: respectus autem est habitudo ad intellectum. Si quaeratur autem an isti respectus sint reales vel rationis: dicitur quod respectus ad intellectum divinum est realis, quia est respectus mensurati ad mensuram; est enim intellectus divinus mensura omnium rerum, sicut intellectus artificis est mensura artificiatorum. Respectus vero ad intellectum humanum speculativum est respectus rationis, quia est mensurae ad mensuratum: veritas enim intellectus nostri ab ipsa re mensuratur, dicitur enim verus intellectus eo quod ita intelligit sicut est in re. Sciendum quoque quod, licet veritas aliquo modo sit in re, tamen illa improprie dicitur veritas: cum veritas primo et per se sit in intellectu. Unde, simpliciter et proprie loquendo, res non dicitur vera nisi extrinseca denominatione, scilicet a veritate intellectus. A forma autem in se existente intrinsece dicitur vera, sed improprie: sicut medicina proprie dicitur sana a sanitate existente in animali, improprie autem a virtute in ipsa existente. Conclusit ergo Sanctus Thomas quod, sive loquamur de veritate intellectus sive de veritate rei, Deus est sua veritas, cum sit sua essentia. Quia si accipiamus veritatem improprie, a qua scilicet res intrinsece dicitur vera, non est aliud quam ipsa substantia rei, vel eius esse. Idcirco, si Deus est sua essentia, sequitur quod sit sua veritas. Si etiam accipiamus veritatem rei a qua proprie res denominatur vera, quamvis extrinsece, quae est veritas intellectus, sic etiam dictum est quod est ipsa Dei essentia. Quomodocumque igitur res dicatur vera, sequitur quod Deus est sua veritas. Confirmatur conclusio auctoritate Ioan. xiv, Ego sum via, veritas et vita.