Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber I

Secundo ostendit quod divina veritas est prima et summa veritas ¹.

I. Probatur primo. Divinum esse est primum et perfectissimum. Ergo divina veritas est prima et perfectissima. — Probatur consequentia. Quia, ex II Metaph., sicut dispositio rerum in esse, ita et in veritate: eo quod ens et verum se invicem consequantur. Quod ergo est primum esse, oportet ut primae veritati correspondeat.

Advertendum primo, ex doctrina Sancti Thomae Prima Parte ², quod verum quod est in rebus, convertitur cum ente secundum praedicationem: omne enim ens est verum, et omne verum est ens. Verum autem quod est in intellectu, convertitur cum ente secundum repraesentationem, sicut manifestativum cum manifestato: eo quod cuilibet vero intellectui correspondeat aliquid in re; et e converso cuilibet enti correspondeat verus intellectus, saltem divinus. Isto secundo modo videtur accipere hoc loco Sanctus Thomas consecutionem entis et veri: quia assignat rationem talis consecutionis ex hoc quod verum est cum dicitur esse quod est et non esse quod non est, quod pertinet ad consecutionem repraesentantis et repraesentati.

Advertendum secundo, circa illam propositionem ex II Metaphysicae sumptam, Sicut est dispositio rerum in esse, ita et in veritate, quod dispositio non accipitur secundum quod est in genere qualitatis, sed secundum quod quendam ordinem importat. Et est sensus quod, ubi invenitur quod est maxime ens, invenitur etiam quod est maxime verum, quia ratio veri rationem entis consequitur. Ita exponit Sanctus Thomas Verit., q. 1, a. 1, ad 5.

II. Secundo. Veritas convenit Deo essentialiter, ut dictum est. Ergo perfectissime: quia quod per essentiam alicui convenit, illi perfectissime convenit.

Tertio. In Deo omnino idem est intellectus et quod intelligitur. Ergo etc. — Probatur consequentia. Quia veritas consistit in adaequatione. Aequalitatis autem causa est unitas: ut dicitur V Metaph., text. 20. Ergo, ubi est maxima unitas intellectus et rei intellectae, ibi erit maxime et perfectissime veritas.

Quarto. Veritas divina est mensura omnis veritatis. Ergo perfectissima. — Patet consequentia. Quia quod est mensura in unoquoque genere, est perfectissimum illius generis. — Antecedens vero probatur. Deus est primus intellectus et primum intelligibile. Ergo veritas intellectus cuiuslibet a veritate eius mensuratur. Probatur consequentia. Quia omnis veritas aut mensuratur a re, sicut veritas intellectus nostri; aut mensuratur ab intellectu, sicut omnis rei veritas mensuratur in ordine ad intellectum divinum, a quo causatur. Sed utro modo mensuretur, mensuratur a primo: cum unumquodque mensuretur a primo sui generis. Ergo oportet ut omnis veritas mensuretur aut a primo intelligibili, aut a primo intellectu. Si ergo Deus est primum intelligibile et primus intellectus, erit mensura omnis veritatis.

Advertendum quod in hac ratione includit Sanctus Thomas etiam intellectum angelicum implicite. Cum enim veritas intellectus angelici habeat mensuram, cum non sit prima veritas, oportet ut mensuretur aut ab aliquo intellectu, aut ab aliquo intelligibili: quia ab altero istorum omnis veritas mensuratur. Et sic, si ponimus ipsam a re mensurari, oportebit ut a primo intelligibili mensuretur. Si autem ab intellectu, oportet ut mensuretur a primo intellectu. Et sic, cum Deus sit primus intellectus et primum intelligibile, necesse est ut mensuretur a veritate Dei. Propter hoc non conclusit solum de intellectu humano, sed universaliter de omni intellectu, concludens quod oportet ut veritas intellectus cuiuslibet eius veritate mensuretur.

III. Sed videtur in hac ratione falsum quoddam assumi, scilicet quod veritas intellectus nostri mensuretur a re quae extra animam est. Nam res non dicitur vera nisi in ordine ad intellectum. Ergo non mensurat veritatem intellectus: mensura enim non dependet a re mensurata.

Respondetur, et dicitur primo quod, licet res non dicatur formaliter vera nisi per comparationem ad intellectum, non tamen dicitur vera primo et principaliter in ordine ad intellectum humanum, sed in ordine ad intellectum divinum. Et ideo potest sibi per prius convenire ratio veritatis quam intellectui nostro, licet illa non sit proprie veritas.

Dicitur secundo, quod non dixit Sanctus Thomas veritatem intellectus nostri mensurari a veritate rei, sed a re. Multum enim differunt haec inter se. Nam ab esse quidem rei mensuratur veritas intellectus nostri: non autem a veritate rei, secundum quod in ordine ad intellectum nostrum dicitur vera.

Et cum dicitur quod mensura non dependet a re mensurata, etc.: — dicitur quod hoc verum est formaliter loquendo: mensura enim, secundum illam rationem qua mensura est, non dependet a mensurato inquantum huiusmodi. Sed bene potest alia ratione dependere. Sicut animal, inquantum sanum formaliter, non dependet a medicina quantum ad rationem proprie sani, immo medicina ab animali, cum non dicatur sana nisi in ordine ad sanitatem animalis: et tamen animalis sanitas causatur a medicina. Sic etiam veritas intellectus non dependet a veritate rei, immo e converso veritas rei est veritas intellectus: sed tamen ipsa veritas dependet a re, et ab ipsa in intellectu nostro causatur.