Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber I

Postquam determinavit Sanctus Thomas de voluntate divina ut voluntas est, nunc de ipsa determinat ut habet rationem liberi arbitrii ¹.

Et ponitur conclusio haec: In Deo liberum arbitrium invenitur.

I. Probatur primo sic. Deus alia a se non de necessitate vult. Ergo etc. — Probatur consequentia. Quia liberum arbitrium dicitur respectu eorum quae non de necessitate quis vult, sed propria sponte.

Considerandum, ad huius rationis evidentiam, ex doctrina Sancti Thomae Quaestionibus de Malo, q. xvi, a. 5, quod aliquid se habet ad liberum arbitrium tanquam existens de ratione eius; aliquid vero convenit sibi secundum quod est in aliqua natura. De ratione enim eius est ut in diversa possit obiecta ordinata ad finem. Posse autem in bonum et malum non est de ratione liberi arbitrii, sed sibi convenit inquantum invenitur in natura potenti deficere. Similiter quod unum velit et postea eius oppositum per mutationem voluntatis, convenit sibi secundum quod est in natura aliquo modo mutabili. Volens ergo Sanctus Thomas ostendere in Deo esse liberum arbitrium, assumit dumtaxat quod est de ratione liberi arbitrii, scilicet non necessitari ad hoc vel illud, sed posse velle hoc aut illud in ordine ad finem. Hoc enim Deo maxime convenit: cum nullum creatum ad eius bonitatem, quae est finis, necessariam habitudinem habeat.

II. Secundo. Voluntas divina in iis ad quae secundum naturam non determinatur, inclinatur quodammodo per intellectum, ut dictum est supra, cap. LXXXI. Ergo etc. — Probatur consequentia. Quia ex hoc homo dicitur habere liberum arbitrium, quia ad volendum iudicio rationis inclinatur, non impetu naturae ut bruta.

Advertendum quod, cum ratio liberi arbitrii consistat in hoc quod in diversa potest; sequatur autem appetitus animalis cognitionem: ad hoc ut appetitus in diversa possit, oportet ut cognitio et iudicium de appetibili ad multa se habeat. Est autem hoc proprium intellectus et rationis: nam in brutis est determinatum iudicium a natura. Ideo bene dicitur hoc loco quod homo est liberi arbitrii eo quod iudicio rationis ad volendum inclinetur. Unde, ut dictum est supra ², de mente Sancti Thomae, Verit., q. xxiv ³, radix libertatis est in ratione, licet formaliter sit in voluntate. Ubi ergo inclinatio voluntatis sequitur non naturam, sed iudicium intellectus, quod est per intellectum inclinari, ut in Deo respectu creaturarum invenitur, illa inclinatio libera est et ad liberum pertinet arbitrium.

III. Tertio. Deus respectu sui habet voluntatem tantum, respectu autem aliorum habet electionem. Ergo etc. — Probatur antecedens. Quia voluntas est finis, ut dicitur III Ethic., cap. VII ⁴, electio autem eorum quae sunt ad finem. — Consequentia etiam probatur. Quia electio semper per liberum fit arbitrium.

Circa illam propositionem Aristotelis, Voluntas est finis, adverte quod non accipitur voluntas pro potentia, sed pro actu voluntatis, ut dicitur Prima Secundae, q. viii ⁵: actus enim ille voluntatis qui simpliciter et absolute dicitur velle, est proprie respectu finis. Quamvis et quandoque indifferenter omnem actum voluntatis dicamus velle: sed est impropria acceptio. Quia actus denominatus a potentia est eius actus simplex. Actus autem simplex est qui terminatur ad per se obiectum potentiae. Finis autem est primo et per se obiectum voluntatis. Ideo ille proprie actus voluntatis dicitur velle, sive voluntas, qui ad finem terminatur.

2. Circa illam propositionem, Electio semper per liberum arbitrium fit, dubitatur. Quia, ut hic dicitur, electio est eorum quae sunt ad finem. Sed multa sunt ad finem quae non libere volumus, sed eadem necessitate qua volumus finem: sicut ea sine quibus finis haberi non potest. Ergo electio non semper pertinet ad liberum arbitrium: nisi dicamus liberum arbitrium in aliquid necessario inclinari; quod eius rationi repugnat.

Ad huius evidentiam considerandum quod, cum electio segregationem quandam ab aliis importet; segregatio autem non fiat nisi eorum quae commixta sunt: electio proprie est respectu eorum quae sunt commixta et convenientia, dum unum eorum aliis praeacceptatur. Ideo ubi sit unum tantum medium ordinatum ad finem, respectu eius non est electio: sed eadem erit ratio volendi finem et id quod est ad finem, et eadem necessitas. Ubi autem ad finem multis mediis potest perveniri, respectu uniuscuiusque illorum potest esse electio. Similiter omnia necessaria ad finem, sine quibus scilicet finis haberi non potest, habent rationem unius medii; et eadem necessitate sub voluntate cadunt cum fine, si cognoscantur necessaria esse. Et eorum non est electio: cum necessarium aliis praeacceptari non possit, eo quod cum aliis, utilibus tantum, non conveniat, sed seipso ab aliis sit segregatum in ratione ordinati ad finem; ipsum enim necessarium est, alia vero utilia.

Illa ergo propositio est universaliter vera, Electio semper ad liberum arbitrium pertinet: quia electio est eorum quae ad finem non necessario ordinantur; et ideo quod unum prae aliis acceptetur, est ex libertate volentis finem.

Ex quo etiam patet illam propositionem, Electio est eorum quae sunt ad finem, oportere intelligi de iis quae contingentia sunt: non autem de iis quae necessaria sunt ad finem, quia illa non cadunt sub electione, eorum necessitate cognita, sed sub volitione finis. Unde omnis quidem electio est eorum quae sunt ad finem: non autem omnia ordinata ad finem sub electione cadunt. Et sic, cum creaturae ad divinam bonitatem habeant ordinem contingentem, non necessarium, sequitur quod omnia creata sub divina electione cadunt, et per consequens sub libero Dei arbitrio.

IV. Quarto. Deus est maxime dominus suorum actuum: cum actus eius ab alio non dependeat. Ergo etc. — Patet consequentia. Quia homo per hoc quod habet liberum arbitrium, dicitur dominus suorum actuum.

Confirmatur ex nominis ratione. Quia liberum dicitur quod sui causa est, ut dicitur I Metaphysicae. Hoc autem nulli magis competit quam primae causae.

Advertendum, cum dicitur Deum esse maxime dominum suorum actuum, quod hoc intelligitur non quoad substantiam actus, cum actus ita sit sibi naturalis sicut essentia: sed intelligitur quoad terminationem ad obiecta. Quod enim hanc et illam creaturam producat, est in libertate Dei: ipsa tamen substantia productionis activae est sibi a natura et non subest libertati; nisi diceretur negative actuum substantiam sibi libere et ex se convenire quia a nullo alio sibi convenit, sicut naturalia creaturis ab alio illis sunt tributa.