Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber I

Secundo ostenditur quod Deus est sua bonitas ¹.

I. Probatur primo. Deus est suum esse. Ergo est sua bonitas. — Probatur consequentia. Quia esse in actu in unoquoque est bonum ipsius.

Notandum ex doctrina Sancti Thomae Prima Parte, q. v, 2, ad 4, quod vita et scientia et aliae perfectiones non appetuntur nisi secundum esse in actu: nullus enim appetit vitam nisi ut per ipsam vivat, neque sapientiam nisi ut per ipsam sapiens sit. Et quia bono ratio convenit appetibilis inquantum est alterius perfectivum ², ideo nulli convenit ratio boni nisi inquantum est actu. Propter hoc inquit Sanctus Thomas quod esse in actu in unoquoque est bonum ipsius: idest, esse in actu est illud ex quo fundamentaliter et radicaliter aliquid dicitur bonum.

2. Sed circa hoc dubium occurrit. Si enim nulli convenit ratio boni nisi inquantum est in actu, sequitur quod id quod non est in actu, non habeat rationem boni. Sed hoc est falsum: quia sanitas quam nondum habet infirmus, bona est, cum ab infirmo appetatur, ratio autem appetibilis rationem boni consequatur. Ergo non solum ei quod est in actu convenit ratio boni, sed etiam ei quod nondum est in actu.

Ad huius difficultatis solutionem duplici distinctione opus est. Prima est. Dupliciter aliquid potest dici bonum: uno modo, tanquam id quod habet bonitatem, sive quod in bonitate subsistit; alio modo, tanquam id quo aliquid est formaliter bonum. — Secunda est. Ens in actu potest dupliciter intelligi: uno modo, secundum actum exercitum; alio modo, secundum actum signatum. Primo modo dicitur aliquid ens actu quando actualiter existit in rerum natura, sicut Sortes vivens. Secundo modo dicitur aliquid ens actu quando cum sua actualitate essendi significatur aut intelligitur, etiam si non existat actualiter in rerum natura.

Dicitur ergo primo quod, si loquamur de bono primo modo, quod scilicet habet in se bonitatem, nihil est bonum nisi inquantum est in actu secundum actum exercitum. — Dicitur secundo quod, si loquamur de bono secundo modo, de eo scilicet quo aliquid est bonum, nihil est bonum nisi sit ens in actu saltem secundum actum signatum. Non enim aliquid habet rationem appetibilis nisi inquantum cum suo esse consideratur. Et sic sanitas etiam non existens dicitur ens actu inquantum habet rationem boni: quia non appetitur nisi ut per ipsam aliquis sit actu sanus.

Et sic universaliter verum est quod nihil est bonum nisi inquantum est in actu, vel secundum actum exercitum, vel secundum actum signatum.

II. Secundo. Deus est sua perfectio: quia ipsius esse non est per aliquid additum perfectum. Ergo est sua bonitas. — Patet consequentia. Quia perfectio rei est bonitas eius.

Tertio. Deus est per essentiam suam bonus, et non participative per ordinem ad aliquid aliud. Ergo est sua bonitas. — Probatur antecedens. Quia quod per participationem est bonum, ante se aliquid habet a quo rationem suscipiat bonitatis. Sed non est processus in infinitum: cum bonum habeat rationem finis, infinitum autem repugnet fini. Ergo oportet devenire ad aliquid per se et essentialiter bonum. — Consequentia vero probatur. Quod non est sua bonitas, participative et non per essentiam est bonum.

Circa illam propositionem, Infinitum repugnat fini, dubitatur: quia non videtur intentum probare. Licet enim infinitum in quantitatibus repugnet fini, tanquam ipsum tollens, ex hoc tamen non sequitur in causis finalibus non dari processum in infinitum.

Respondetur quod in ordine finium illud simpliciter habet rationem finis quod est ultimo intentum, tanquam propter se, non autem propter aliud volitum. Finis enim, ut sic, est cuius gratia aliquid fit ³, non autem quod fit gratia alterius. Ideo finis ex propria ratione habet rationem ultimi. Et idcirco infinitum repugnat rationi finis, inquantum removet ultimum. Si ergo procedatur in infinitum in causis finalibus, nihil habebit rationem ultimi, et per consequens nihil simpliciter erit finis, sed unumquodque se habebit ut ad aliud ordinatum, loquendo de finibus essentialiter ordinatis. Illa ergo propositio non accipitur ut habens veritatem tantum in quantitate continua, sed absolute et formaliter. Infinitum enim, idest quod finem removet, repugnat fini quem removet. Et ideo infinitum, removens finem causarum finalium, repugnat fini et statui causarum. Et quia ratio causae finalis ponit statum et ultimum, ideo rationi ipsius repugnat infinitum.

III. Quarto: et est confirmatio antecedentis prioris rationis. Deus est ipsum esse. Ergo est essentialiter bonus et non participative. Et per consequens ipsa bonitas. — Probatur consequentia. Quia ipsum esse participare aliquid non potest: cum non sit potentia, sed actus.

Quinto. Deus est omnino simplex. Ergo etc. — Probatur consequentia. Quia omne suum esse et id quod est unum habet: idest, et esse et ens in ipso non distinguuntur. Et, cum esse eius sit ipsius bonitas, a sua bonitate non distinguetur.

Ex hoc ⁴ infertur corollarie quod nullum aliud bonum est sua bonitas. Unde et Matth. XIX dicitur: Nemo bonus nisi solus Deus.

Adverte pro hoc corollario, ex Qq. Verit., q. XXI, a. 5, quod bonitas substantialis in esse rei completur. Licet enim essentia rei sit radicaliter et fundamentaliter bonitas prima rei et bonitas secundum quid, non est tamen completive bonitas substantialis, sed esse actualis existentiae rei: non est enim complete et simpliciter aliquid bonum substantialiter nisi sit in actu. Et quia nullius rei creatae esse est essentia, ideo nulla res creata est sua bonitas substantialis absolute et simpliciter. Nulla etiam est sua ultima bonitas, a qua simpliciter et absolute dicitur bona: quia illa rebus convenit ex accidentibus superadditis, ut patet Prima Parte ⁵ et de Veritate ⁶, etc.