Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber I

Suppositis iis quae in primo capite de sapiente sunt dicta, suum propositum Sanctus Thomas exponit, inquiens quod intentionis suae est veritatem fidei Christianae manifestare, errores contrarios eliminando. Ratio huius propositi est quia, confisus de divina pietate, officium sapientis, quamvis proprias vires excedat, assumere intendit, cuius est veritatem docere et excludere falsitatem, ut superius ¹ patuit.

Duplicem autem causam assignat quare officium sapientis assumit ². Prima est, quia inter omnia studia hominum sapientiae studium est perfectius, sublimius, utilius et iucundius. Perfectius quidem, quia per illud homo iam verae beatitudinis aliquam partem habet, iuxta illud Eccli. xiv, Beatus vir qui in sapientia morabitur. — Sublimius autem, quia ex hoc homo ad divinam similitudinem praecipue accedit, quae omnia in sapientia fecit; et consequenter per amicitiam Deo coniungitur, cum similitudo sit causa dilectionis; unde Sap. vii dicitur quod sapientia est infinitus thesaurus quo etc. — Utilius vero, quia per sapientiam ad immortalitatis regnum pervenitur, iuxta illud Sap. vi, Concupiscentia sapientiae etc. — Iucundius autem, quia, Sap. viii, non habet amaritudinem conversatio eius nec etc.

II. Ad evidentiam horum, notandum primo quod, cum beatitudo in contemplatione divinae veritatis et divinae essentiae ut in seipsa est consistat, cum aliquis sapientiae studio incumbit, aliqua summae illius beatitudinis similitudine participat. Ideo bene hic dicitur quod verae beatitudinis aliquam iam partem habet.

Notandum secundo, ex doctrina Sancti Thomae IIª IIᵃᵉ, q. xix, a. 7, quod licet sapientia apud philosophos sit tantum cognoscitiva altissimarum causarum et in sola speculatione absolute consistat, apud theologos tamen non solum est cognoscitiva, sed etiam directiva humanae vitae, quae non solum per humanas rationes, sed etiam per rationes et regulas divinas, ut est apud Augustinum, XII de Trin. ³, dirigitur. Ideo qui studio huiusmodi sapientiae dat operam, Deo dupliciter assimilatur: primo, quantum ad cognitionem quam Deus de seipso habet; secundo, quantum ad operationem. Sicut enim Deus seipsum cognoscit omniaque in sapientia fecit, ita sapiens homo et Deum cognoscit, et non tantum humanis, sed etiam divinis regulis in suis dirigitur operibus. Propterea bene hic dicitur quod homo per sapientiae studium ad divinam similitudinem accedit.

Advertendum tertio, quod eius quod inquit Sanctus Thomas, per sapientiam ad immortalitatis regnum perveniri, duplex potest esse ratio. Prima quia, ut dixit, sapientia amicitiam ad Deum causat, per quam ad aeternam provehimur beatitudinem. — Secunda, quia sapiens per studium sapientiae in rectis operibus dirigitur, quibus ad vitam immortalem praeparatur. Licet enim humanae sapientiae incumbentes saepenumero a virtute desciscant, qui tamen divinae sapientiae, de qua loquimur, dant operam, inquantum huiusmodi ad immortalitatem disponuntur, eo quod in bonis operibus per sapientiam ex divinis regulis dirigantur.

Attendendum quarto, quod duplex potest esse ratio eius quod dicitur, studium sapientiae esse ceteris hominum studiis iucundius. Prima quia, ut habet Aristoteles, XI de Animal. ⁴, amans in parva comprehensione amati magis delectatur quam in magna aliorum comprehensione. Secunda quia, ut ibidem dicitur, parum quod de substantiis separatis intelligere possumus, plus delectat quam quidquid de aliis rebus cognoverimus. Multo ergo magis Dei quam aliarum quarumcumque rerum cognitio iucunda et delectabilis est: quando praesertim ea cognitio in Dei amorem trahat.

III. Secunda causa quare propositum sapientis assumat ⁵, est quia, iuxta sententiam Hilarii, id suum esse officium arbitratur ut Deum omnis eius sermo et sensus loquatur.

Deinde se excusat quare contra singulos errores non procedit. Hoc enim se facere ait tum quia non sunt omnium nota errata, ut ex iis quae dicuntur possint rationes assumi ad eorum errores destruendos. — Tum quia eorum quidam, ut Mahumetistae et pagani, auctoritatem Scripturae non recipiunt. Ideo ad rationem naturalem, cui omnes assentire coguntur, recurrendum est: quae tamen in rebus divinis est deficiens. Ubi advertito quod, quia lumen nostrum naturale a divinis rebus inferius quam maxime distat, non potest sua virtute ad divina perspicaciter elevari. Ideo sunt quidam errores circa divina quos efficaci ratione eliminare non possumus. Propterea, quando etiam divinam Scripturam talium errorum seminatores non recipiunt, magis praetermittendi sunt quam inefficaci ratione impugnandi.

Addit ultimo loco Sanctus Thomas quod simul, veritatem aliquam investigans, ostendet qui errores per illam excludantur, et quomodo demonstrativa veritas Christianae religioni concordet.