Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber I

Secundo, ostendit quod in Deo non est habitualis cognitio ¹.

I. Et arguit primo sic. Deus omnia simul actu cognoscit. Ergo non est eius cognitio habitualis. — Patet consequentia. Quia ubi est habitualis cognitio, aliqua cognoscuntur habitu tantum, non autem actu.

Secundo. Intellectus divinus nullo modo est in potentia. Ergo etc. — Patet consequentia. Quia habens habitum et non considerans est in potentia quodammodo: scilicet accidentali, non autem essentiali.

Tertio. In Deo operatio est sua essentia. Ergo etc. — Probatur consequentia. Quia ubi intellectus habitualiter cognoscit, ibi aliud sunt essentia et actualis operatio: habitualiter enim cognoscenti deest actualis consideratio, ut sic; essentia autem ei deesse non potest.

Quarto. Si hoc esset, Deus non esset universaliter perfectus. — Probatur consequentia. Quia intellectus habitualiter cognoscens non est in sua ultima perfectione: scilicet secundum genus intellectus ut sic. Unde nec felicitas ponitur a Philosopho esse secundum habitum, sed secundum actum.

Quinto ². Non sunt in intellectu divino aliquae species superadditae. Ergo etc. — Probatur consequentia. Quia omnis intellectus in habitu intelligit per aliquas species: quia habitus vel est habilitas quaedam ad recipiendum species intelligibiles; vel est ordinata aggregatio ipsarum specierum intelligibilium existentium in intellectu medio modo inter actum et potentiam.

II. Advertendum quod Sanctus Thomas hic de habitu scientiae sub disiunctione loquitur, propter varias opiniones de ipso. Nam Avicenna, ut dicitur Verit., q. XII, a. 1, et IV Sent., d. L, a. 2 ³, posuit habitum scientiae esse habilitatem quandam animae nostrae ad recipiendum illuminationem intelligentiae agentis et species intelligibiles ab ea effluentes ⁴. — Alii vero dixerunt habitum scientiae esse collectionem specierum. — Sanctus Thomas autem aliquando videtur dicere ipsius esse quandam simplicem qualitatem, ut Prima Secundae, q. LIV, a. 4: aliquando vero quod sit collectio multarum specierum, ut Verit., q. XX, a. 2.

Dicerem ego, pro expositione opinionis Sancti Thomae, quod de habitu scientifico intellectus nostri dupliciter loqui possumus: scilicet formaliter; et fundamentaliter, sive originative. Si fundamentaliter et originative loquamur, sic est collectio ipsarum specierum. Non enim potest intellectus conclusiones aliquas considerare nisi sit in actu per species intelligibiles virtute intellectus agentis a phantasmatibus abstractas. — Sed quia habens huiusmodi species non potest ipsis ordinate uti et scientifice nisi per exercitationem in demonstrationibus ex iis speciebus factis, ex quibus in intellectu causatur qualitas quaedam qua intellectus est habilis ad considerandum conclusiones unius scientiae prompte et delectabiliter; ideo ipsa habilitas est essentiale et formale in habitu scientifico; nomine habilitatis intelligendo non habitudinem et relationem dumtaxat, sed qualitatem per quam intellectus fit habilis proxime ad utendum speciebus intelligibilibus et ad considerandum scientiae conclusiones. Propter hoc dicit Sanctus Thomas ⁵ habitum esse collectionem specierum ordinatarum: quia videlicet ipsae species non habent rationem habitus scientifici nisi ipsa habilitas qua sunt ordinatae in intellectu quantum ad usum ipsarum, superveniat.

Unde scientia dicitur effectus demonstrationis esse ⁶, non quidem quantum ad ipsum fundamentum, quia species intelligibiles non causantur per opus intellectus possibilis, cuiusmodi est demonstratio, sed per actum intellectus agentis: sed quantum ad formale, scilicet quantum ad habilitatem; per demonstrationem enim redditur intellectus habilis ad utendum speciebus intelligibilibus circa conclusionem demonstratam. Et quia per unam demonstrationem circa unum genus intelligibilium causatur habilitas in intellectu ad considerandum per species illius generis, ideo per alias demonstrationes circa idem genus non causatur nova qualitas et nova habilitas; sed prius causata extenditur et perficitur, secundum quod intellectus per ipsam fit habilis ad considerandum plures conclusiones circa idem genus intelligibile, ad quas prius erat in potentia tantum, iuxta ea quae dicit Sanctus Thomas in Prima Secundae ⁷.

Similiter possumus dicere in intellectu angelico habitum esse fundamentaliter ipsas species: formaliter autem esse quandam habilitatem ad utendum ipsis speciebus, sive sit aliquid distinctum in ipsis ab ipso intellectu, sive sit ipsum lumen naturale intellectus.

Hanc difficultatem plenissime alii Thomistae pertractant. Ideo de ipsa dicta a nobis hoc loco sufficiant.

III. Sexto. In Deo non est qualitas. Ergo etc. — Patet consequentia. Quia habitus qualitas est.

Considerandum, ex doctrina Sancti Thomae I Sent., d. xxxv⁸, et Prima Parte, q. xiv⁹, quod, cum scientia dicat perfectionem ratione certitudinis, imperfectionem autem inquantum qualitas est et inquantum discursum importat; sicut alia dicuntur de Deo per remotionem omnis imperfectionis, ita, cum scientia attribuitur Deo, attribuitur sibi ratione certitudinis, non autem ratione qualitatis et discursus. Et quia hic loquimur de habitu proprie, cui convenit quod sit qualitas, ideo absolute dicitur hic quod habitus est qualitas.

Confirmatur postremo auctoritate Psalmi, Non dormitabit neque dormiet qui custodit Israel: quia dispositio habitualiter cognoscentis assimilatur dispositioni dormientis, ut dicitur XII Metaphys., comm. L¹⁰. — Item auctoritate Eccli. xxiii, Oculi Domini etc.