Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber I

Secunda conclusio est ¹: Non quicquid de Deo et aliis rebus praedicatur, secundum puram aequivocationem dicitur, sicut scilicet ea quae dicuntur a casu aequivoca.

Advertendum autem quod pura aequivoca hic accipit Sanctus Thomas ut distinguuntur ab analogis. Quia et ipsa analoga aequivoca sunt: sed tamen, quia inter se habent quandam proportionis unitatem, ideo non dicuntur pure aequivoca, idest, habentia diversas omnino rationes, quae etiam dicuntur aequivoca a casu, eo quod nomen impositum sit a diversis ad diversa significandum non ex aliqua similitudine unius ad alterum, sed quia sic accidit; sed dicuntur aequivoca a consilio, quia important unum ex aliqua similitudine ad alterum. Impositor enim nominis, eo quod inter illa quandam proportionem consideravit, ideo illa eodem nominavit nomine: unum tamen in ordine ad alterum, et secundum quod unum in alterius includitur ratione.

I. Probatur autem conclusio primo. Quia in aequivocis a casu nullus ordo aut respectus ad alterum consideratur, sed omnino per accidens est quod idem nomen diversis attribuatur: cum nomen impositum uni non significet ipsum habere ordinem ad alterum. Sed in nominibus dictis de Deo et creaturis consideratur ordo causae et causati. Ergo etc.

Advertendum quod in nominibus dictis de Deo et creaturis consideratur ordo causae et causati, non quod talis ordo formaliter per ipsa nomina importetur, alioquin omnia essent nomina relativa: sed quia important fundamenta ordinis causae et causati; et ex consideratione ordinis huiusmodi, dum consideratum est hanc perfectionem a Deo sicut a causa dependere, et idcirco esse aliquid in Deo per quod inter ea sit similitudo, et maxime cum nullam importet imperfectionem ex differentiali conceptu, idem nomen et Deo et creaturae est impositum. Unde quod videtur velle Sanctus Thomas in hac ratione, nomen analogum significare unum habere ordinem ad alterum, intelligitur aut formaliter aut fundamentaliter: quia in aliquibus formaliter importatur, in aliquibus autem tantum fundamentaliter, ut in sequenti capitulo demonstrabitur ². Hoc tamen omnibus commune est, quod ex consideratione talis ordinis idem nomen utrique analogatorum est impositum: ut possit dici quod habitudo causae ad causatum sit id a quo nomen imponitur, non autem id cui imponitur tanquam rei per nomen significatae. — Hoc dixerim secundum unum modum exponendi dicta Sancti Thomae, et aliorum opinionibus adhaerendo. In sequenti autem capitulo ostendetur alius modus forte convenientior.

II. Secundo. Rerum est aliquis modus similitudinis ad Deum. Ergo non dicitur nomen de Deo et creaturis pure aequivoce. — Probatur consequentia. Quia ubi est pura aequivocatio, nulla similitudo in rebus attenditur.

Adverte quod inter pura aequivocata nulla est similitudo, quae scilicet per nomen aequivocum importetur, tanquam id a quo est nomen impositum. Sed bene similitudo aliqua inter ipsa absolute esse potest.

III. Tertio. Ex iis quae in aliis rebus inveniuntur, in divinorum cognitionem devenimus. Ergo inter illa non est pura aequivocatio. — Probatur consequentia. Quia quando unum de pluribus secundum puram aequivocationem dicitur, ex uno eorum non possumus duci in cognitionem alterius: cum rerum cognitio non ex vocibus, sed ex nominis ratione dependeat.

Advertendum hic quoque quod absolute quidem unum aequivocatorum potest in alterius ducere cognitionem, inquantum in aliquo alio similia esse possunt. Sed formaliter loquendo, accipiendo aequivoca ut aequivoca sunt, ut scilicet illis solum nomen est commune, unum non potest in alterius notitiam ducere. Si enim duo sint homines qui a casu dicantur Sortes, ex cognitione unius eorum inquantum est Sortes, non potest in alterius notitiam deveniri ex eo quod etiam ipse dicatur Sortes: cum in nullo excepto nomine ut sic, conveniant; ex solis autem vocibus rei non habeatur cognitio, neque aliquid realiter rei conveniat ex sola nominatione.

IV. Quarto. Sequeretur nullam argumentationem fieri posse procedendo ex creaturis ad Deum. — Probatur consequentia. Quia nominis aequivocatio processum argumentationis impedit.

Considerandum quod in omni argumentatione oportet extrema in uno medio convenire et unita esse. Hoc autem ex nominis aequivocatione tollitur. Si enim dixero, Omnis canis latrat, Caeleste sidus est canis, Ergo latrat, patet extrema non uniri in medio: cum nomen assumptum pro medio in alia significatione accipiatur in maiori, et in alia in minori. Similiter, si dicerem, Omnis sapiens considerat altissimas causas, Deus est sapiens, Ergo considerat altissimas causas, si sapiens pure aequivoce dicatur, in alia significatione accipietur in maiori et in alia in minori, et sic non erit unio extremorum in medio.

V. Ultimo. Sequeretur quod frustra diceretur aut probaretur aliquid de Deo. — Probatur consequentia. Quia nihil per illa nomina aequivoca intelligeremus de Deo: cum significationes nominum illorum sint nobis notae solum secundum quod de creaturis dicuntur; scilicet, aut simpliciter aut proportionaliter; idest, inquantum significant aut perfectionem creaturae, aut aliquid ad creaturae perfectionem proportionem habens. Frustra autem aliquod nomen de aliquo praedicatur nisi per illud nomen aliquid de eo intelligamus.

Si dicatur quod per illa nomina cognoscimus de Deo solum quod non est; ut, verbi gratia, dicatur vivens quia non est de genere rerum inanimatarum: — oportebit saltem quod vivens de Deo et creaturis dictum conveniat in negatione inanimati. Et sic non erit pure aequivocum.

Notandum quod aliqui dixerunt, ut recitat Sanctus Thomas Prima Parte, q. xiii, a. 2, et Potentia, q. vii, a. 5, nomina dicta de Deo per modum negationis de Deo dici: ut vivens quia non est inanimatus, et sic de aliis. Sed illud reprobatur ibidem. Tum quia sic omne nomen formaliter diceretur de Deo: eo quod nullum nomen sit per quod non removeatur aliquis modus qui Deo non competit. Tum quia, cum omnis negatio per affirmativam probetur, non posset intellectus aliquid de Deo negare nisi aliquid de ipso affirmative cognosceret. Hanc ergo positionem non acceptat hoc loco Sanctus Thomas: sed, ea etiam admissa, vult habere quod nomina non pure aequivoce de Deo et creaturis dicantur.