Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber I

Ostenso quis sit modus ex parte rei cognitae quo Deus alia a se cognoscit, restat investigandum quis sit modus ex parte cognoscentis ¹. Circa hoc autem duo facit Sanctus Thomas: primo, agit de modo ex parte medii cognoscendi; secundo, ex parte ipsius cognitionis, cap. LV. — Circa primum duo facit: primo, quosdam excludit falsos modos; secundo, quis verus sit modus ostendit, capite LIII.

Quantum ad primum, tres modos excludit. Tripliciter enim falso possumus intelligere Deum multa cognoscere: aut scilicet ponendo in intellectu divino multitudinem intellectorum habere esse distinctum; aut ponendo ipsas formas intellectas subsistentes esse, Deumque per illas intelligere; aut ponendo ipsas habere esse in intellectu creato, et sic per ipsas Deum intelligere. Quapropter ad excludendum tres istas imaginationes, tres ponuntur conclusiones: prima et secunda ponitur in hoc capite; tertia, capite sequenti ².

I. Prima itaque conclusio est: Multa a Deo intellecta in Deo distinctum esse non habent. Probatur. Aut ista intellecta essent idem quod divina essentia; aut essent illi superaddita. Non primum: quia tunc in essentia divina aliqua esset multitudo, scilicet intrinseca. Nec secundum: quia in Deo esset aliquod accidens. Ergo etc.

Adverte quod, si multa haberent esse distinctum in Deo et essent idem realiter cum essentia, non possent ad ipsam essentiam comparari nisi tanquam eius partes essentiales. Et sic ipsa essentia non esset simplex, sed ex partibus composita, ad modum essentiarum materialium. Propter hoc inquit Sanctus Thomas quod poneretur in eo multitudo, scilicet partium essentialium.

II. Secunda conclusio est: Non possunt etiam poni huiusmodi formae intellectae per se existere, ut per eas divinus intellectus intelligat: ut Plato, ad evitanda dicta inconvenientia, posuit.

Probatur primo. Formae rerum materialium sine materia intelligi non possunt. Ergo multo minus possunt sine materia esse: quo scilicet modo sunt actu intellectae.

Adverte quod, quamvis Commentator, VII Metaph., comm. 21 et 34, teneat, ut superius ³ diximus, materiam cadere in definitione rerum materialium tantum ut id quod essentiam defert, non tanquam de essentia rei; tenet tamen Sanctus Thomas, Prima Parte, qu. LXXV, a. 4, et VII Metaph., l. 9, et in tractatu de Ente et Essentia ⁴, materiam esse partem quidditatis rei materialis. Tum quia definitio rerum naturalium materiam et formam continet. Nec ponitur materia in ea tanquam additum essentiae: quia illud est proprium accidentis, definiri per additamentum; aut etiam formarum quae sunt partes. — Tum quia materia est de essentia omnium individuorum naturalium. — Tum quia haec Aristotelis intentio esse videtur, qui VIII Metaph., text. 15 et 16 ⁵, ponit differentiam inter quidditatem compositorum et simplicium quantum ad unitatem, quod compositorum definitio est una quia ex actu et potentia natum est fieri unum; simplicium autem quidditates seipsis habent unitatem, eo quod formae dumtaxat sint. Nono etiam Metaph., in ultimis textibus ⁶, dicit quod in quidditatibus compositorum accidit error propter multitudinem partium, qui in simplicibus non accidit, propter carentiam partium.

Propter hoc ergo inquit Sanctus Thomas quod formae, idest quidditates, rerum naturalium sine materia nec esse nec intelligi possunt: quia videlicet nihil potest intelligi aut esse absque eo quod ad eius pertinet essentiam.

III. Secundo. Si Deus per formas intellectas subsistentes extra ipsum, posito quod essent, intelligeret, sua perfectio in intelligendo ab alio dependeret. Et per consequens in essendo: cum suum intelligere sit suum esse. — Probatur consequentia. Quia ad perfectionem intellectus divini requiritur ut multitudinem rerum intelligat. Ergo, si formae per quas intelligit sunt extra ipsum, oportet ut ab alio perfectio suae intellectionis dependeat.

Hic notanda sunt duo. Primum est quod non inquit Sanctus Thomas absolute perfectionem divini intellectus consistere in cognitione multitudinis rerum, sed quoniam hoc ad perfectionem sui intellectus requiritur. Perfectio enim divinae intellectionis simpliciter dependet ex perfectione primi intellecti, quod est divina essentia: sicut et in omnibus aliis virtutibus perfectio operationis attenditur in comparatione ad primum et principale eius obiectum. Sed verum est quod ad perfectionem divini intellectus exigitur ut sua intellectio non solum ad suam essentiam, sed etiam ad rerum multitudinem se extendat: idest, ut habeat in se unde se ad rerum extendat multitudinem. Tum quia tanto intellectus perfectior est in intelligendo quanto ad plura se extendit. Tum quia non esset perfecta cognitio causae nisi effectus ab ipsa procedentes cognoscerentur.

Alterum est quod intellectus perfectionem dependere ab illis formis subsistentibus dupliciter potest intelligi. Uno modo, tanquam a forma eliciente actum intelligendi: eo modo quo intellectio nostra a specie intelligibili dependet. Alio modo, tanquam ab obiecto immediate actum intelligendi terminante: eo modo quo nostra intellectio perfectionem habet a conceptu per intellectum formato et producto. Utro modo concurrant formae intellectae ad perfectionem intellectus, non potest divini intellectus perfectio ab illis dependere: cum quicquid est in Deo perfectissimum sit ex se.

IV. Sed tunc occurrit dubium. Nam non est intelligibile quod aliqua operatio possit esse aut intelligi absque termino operationis suo modo: cum omnis operatio ad aliquod obiectum terminetur. Si ergo Deus rem intelligit quantum ad proprium esse quod habet in natura, ergo talis intellectio non poterit esse aut intelligi absque re quae intelligitur. Ergo a re extrinseca de necessitate divina dependet intellectio. Et sic etiam non erit inconveniens intellectionem divinam dependere, tanquam ab obiecto, ab illis formis subsistentibus.

2. Ad huius evidentiam considerandum primo, quod aliter loquendum est si ponamus Deum alia a se in sua essentia videre: et aliter si ea in seipsis abstracta et subsistentia ut actu intellecta, Deum intelligere ponamus. Nam primo modo, res se habent ut secundario intellecta, divina autem essentia ut primo et per se intellectum. Et quia operatio intellectus specificatur et perficitur ex primo et per se obiecto, non autem ex iis quae in primo et per se obiecto videntur, ideo non oportebit perfectionem divini intellectus dependere ab aliis, licet alia videat in seipso. — Si autem ponamus Deum intelligere res tanquam per se subsistentes actu intellectas, non tanquam contentas in divina essentia, tunc habebunt rationem primi et per se intellecti. Et ideo perfectio intellectus in intelligendo ab aliquo extrinseco dependebit.

Considerandum secundo, pro maiori declaratione, quod, cum intellectum intelligatur secundum quod est in intellectu, licet multitudo intellectorum requiratur ad perfectionem divini intellectus, hoc tamen non intelligitur quantum ad esse quod in seipsis habent: sed quantum ad esse quod habent in divina essentia intellecta. Et quia esse quod in divina essentia habent est ipsa divina essentia, ideo, cum dicitur quod multitudo intellectorum requiritur ad perfectionem divini intellectus, non dicitur quod requiratur aliquid distinctum a Deo: sed tantum ipsa divina essentia, quae omnium intelligibilium est similitudo. Ita quod intelligit quidem Deus multa intellecta quantum ad eorum proprias existentias et naturas, sed tamen non requiruntur ad perfectionem divini intellectus quantum ad esse quod in seipsis habent, sed quantum ad esse quod habent in Deo. Et sic non perficitur divinus intellectus ab aliquo alio a se.

3. Ad dubium ergo dicitur quod de intellectione divina qua Deus intelligit hanc rem, puta lapidem, dupliciter possumus loqui: uno modo, quantum ad ipsam intellectionem absolute secundum suam naturam consideratam; alio modo, inquantum est huius intellectio. Si primo modo consideretur, sic non dependet ab hac re intellecta, sed et absque ea potest intelligi: quia non a lapide specificatur, sed ab essentia divina primo et per se intellecta; potest autem intelligi unumquodque absque eo quod non est de ratione eius. — Si secundo modo, sic non inconvenit divinam cognitionem ab obiecto extrinseco dependere. Cum enim dico divinam intellectionem ut intellectionem lapidis, dico ipsam cum habitudine rationis ad lapidem. Modo, non est inconveniens aliquem respectum rationis intellectum in Deo a creatura dependere in ratione termini, et sine ea intelligi non posse: sicut non potest intelligi Deus quod sit Dominus creaturae, non intellecta creatura.

V. Tertio. Deum intelligere praeexigitur ordine naturae ad hoc quod huiusmodi intelligibilia sint: — si, inquam, ponantur subsistere. Ergo non per hoc multa intelligibilia intelligit quod per se existant extra eum. — Probatur antecedens. Quia necesse erit huiusmodi formas esse a Deo causatas: cum omne quod est praeter essentiam suam, sit ab ipso causatum, ut infra ostendetur. Rerum autem causa est per intellectum, ut etiam ostendetur.

Advertendum quod dicit Sanctus Thomas Deum intelligere haec intelligibilia praeexigi ordine naturae ad esse ipsarum, non autem dixit ordine temporis. Quia possent quidem ab aeterno esse productae, et sic unum non esset prius altero duratione. Semper tamen necesse est ut ordine naturae praecedat: quia causa naturaliter est prior suo effectu.

VI. Quarto. Sequeretur quod intellectus Dei esset in potentia; et ipsa similiter intelligibilia essent intellecta in potentia. Et sic indigeret aliquo reducente in actum. — Probatur consequentia. Quia tunc tantum intellectus est in actu quando actu informatur intelligibili; et intelligibile in actu, quando est unum cum intellectu; quando autem sunt separata, utrumque est in potentia; sicut patet etiam in sensu et sensibili.

Sed videtur falsum esse quod inquit Sanctus Thomas, quoniam, si illa intelligibilia non sint in intellectu divino, erunt intelligibilia in potentia. Dato enim quod nullus intellectus intelligeret substantias separatas, adhuc tamen essent actu intelligibiles: quia separatae a materia.

Respondetur quod de huiusmodi formarum intelligibilitate dupliciter loqui possumus: uno modo, absolute; alio modo, in ordine ad hunc intellectum. Si absolute loquamur, etiam si nullum intellectum informent, sunt actu intelligibiles. Si autem in ordine ad intellectum divinum, sic, si ipsum non informant, sunt intellectae in potentia ab ipso: sicut et intellectus non intelligens aliqua potest quidem esse actu intelligens absolute, alia videlicet intelligendo, non est tamen actu respectu eorum quae non intelligit.

Quinto. Intellectum oportet esse in intelligente. Ergo non sufficit ponere formas intellectas extra Deum, ad hoc ut intelligat.

⁷ VII. Tertia conclusio est: Non potest poni multitudo intelligibilium in alio intellectu praeter divinum, ad hoc ut a Deo intelligantur. Probatur eisdem rationibus quibus probata est praecedens conclusio. Tum, inquam, quia divinus intellectus esset in potentia. — Tum quia non potest esse quod aliquis intellectus ad operandum disponatur, scilicet formam habendo intelligibilem, et alius exequatur; sed oportet ut idem disponatur et exequatur; sicut unumquodque est per essentiam suam, non per essentiam alterius.

Adverte quod voluit comparare Sanctus Thomas essentiam rei et formam intelligibilem proportionaliter in ordine ad esse et intelligere. Sicut enim unicuique est proprium esse, ita et propria operatio. Ideo quemadmodum se habet res ad dispositionem ad esse, ita ad dispositionem ad operationem. Essentia autem, quam consequitur esse, non est in alio ab habente esse, sed per essentiam in se existentem res est. Ideo et forma quam consequitur intellectio, non est in alio ab ipso intelligente. — Quomodo autem formam quae est principium operationis oportet esse in operante, inferius ⁸ ostendetur.