Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber I

Post comparationem nominum divinorum ad res significatas, agit Sanctus Thomas de comparatione nominum inter se¹.

I. Et ponitur haec conclusio: Quamvis nomina huiusmodi dicta de Deo eandem rem significent, non tamen sunt synonyma.

Pro cuius declaratione sciendum, ut refert Simplicius, in Praedicamentis, cap. de Univocis², quod hoc vocabulum synonyma duplicem apud Graecos habet significationem.

Aliquando enim significat pluralitatem nominum cum unitate rationis et rei significatae, quae Speusippus polyonyma vocabat, quae et nunc etiam a Latinis dicuntur synonyma, ut Paris et Alexander, quae fuerunt nomina filii Priami. — Aliquando vero significat unitatem nominis dicti de pluribus cum unitate etiam rationis: et haec nunc dicuntur univoca.

Aristoteles in diversis locis diversimode usus est hac dictione. Nam ubi agit de generibus, sive de vocibus significantibus genera, usus est ipsa in secunda significatione, ut patet in Praedicamentis³, ubi quae nostri dicunt univoca, ipse synonyma appellavit. Et hoc convenienter: quia voces generum sunt synonyma in hac secunda significatione, non autem in prima. — Ubi autem de multiplicitate vocum et earum multiplici significatione ut sic voluit determinare, usus est hac dictione in prima significatione, ut patet in Poetica sua⁴ et in III Rhetoricorum⁵.

Ex quo patet quod, ex parte significati, synonymis in prima significatione opponuntur homonyma, quae nos aequivoca dicimus: ista enim sunt quae conveniunt in nomine et differunt ratione, illa vero sunt quae conveniunt in ratione et differunt nominibus. — In secunda autem significatione ipsis opponuntur heteronyma, quae nos dicere possumus alteronyma: haec enim differunt nomine et ratione, ut homo et equus; illa vero conveniunt in nomine et ratione, ut Sortes et Plato in nomine et ratione hominis conveniunt.

Hic ergo accipiuntur synonyma in prima significatione, secundum quod hac dictione utuntur latini grammatici.

II. Probatur autem, primo, conclusio; secundo, removentur quaedam dubia⁶.

Quantum ad primum, arguitur sic. Ista nomina non significant eandem rationem. Ergo non sunt synonyma. — Patet consequentia. Quia synonyma debent eandem rationem omnino importare. — Antecedens vero probatur. Diversae res Deo per diversas formas assimilantur. Ergo et intellectus noster per diversas conceptiones illi assimilatur: quia per diversas rationes sive perfectiones creaturarum in ipsum cognoscendum perducitur. Sed secundum diversas conceptiones diversa nomina intellectus adinvenit quae Deo attribuit. Ergo talia nomina non dicunt eandem rationem.

III. Quantum ad secundum, removet duo dubia. Primum est: — Posset enim aliquis dicere: Multa de uno concipere habet in se falsitatem aut vanitatem. Ergo similiter de Deo, qui simplicissimus est.

Respondet autem quod intellectus noster de ipso multa concipiens non est falsus neque vanus: quia divinum esse simplex huiusmodi est ut ei secundum formas multiplices aliqua assimilari possint.

Secundum dubium est. Ista nomina habent idem significatum: quia rem omnino unam significant. Ergo sunt synonyma.

Respondet quod non est eadem in omnibus istis significatio: cum nomen prius conceptionem intellectus significet quam rem intellectam.

IV. Pro declaratione conclusionis, considerandum est, ex doctrina Sancti Thomae Potentia Dei, q. VII, 5, et Prima Parte, q. XIII, a. 4, quod formae intellectuales intellectus nostri, a rebus creatis causatae, assimilantur aliqualiter Deo, sicut et perfectiones ipsae a quibus causantur: quod enim est simile uni, assimilatur et ei cui illud est simile, inquantum similia sunt; si enim Sortes similis est Platoni in albedine, et Plato in albedine similis est Socrati, consequens est ut Sortes etiam Socrati in albedine similis sit. Cum ergo species intellectus nostri sint similitudines creaturarum, et illae sint quaedam deficientes similitudines Dei, sequitur quod ipsae species sint etiam quaedam similitudines Dei. Quando autem intellectus per formam intelligibilem alicui rei assimilatur, conceptiones quae secundum illam speciem formantur, sunt etiam rei similitudines quaedam et rei vere attribuuntur, aut simpliciter aut proportionaliter. Sic ergo, cum intellectus ex similitudine in se existente format conceptum creaturae, ille conceptus est aliqualiter conceptus Dei, sed imperfectus, licet sit creaturae adaequatus. Ex illo autem conceptu creaturae format intellectus conceptum Dei eundem conceptui creaturae non simpliciter, sed proportionaliter: sicut eadem est perfectio Dei et creaturae proportionaliter.

Hoc est ergo quod inquit Sanctus Thomas, quoniam ex eo quod intellectus perducitur ad cognoscendum Deum ex perfectionibus creaturarum, per diversas conceptiones et aliqualiter assimilatur: quia videlicet intellectus, informatus speciebus creaturarum, format conceptus de Deo proportionatos conceptibus creaturarum, ex quibus in Dei cognitionem manuducitur, dum considerat id quod est in creaturis oportere esse in Deo, tanquam in causa, eminentiori modo.

V. Quantum ad solutionem primi dubii ⁷, sciendum quod intellectus in concipiendo dicitur falsus, quando rei convenire conceptus non potest: ut si de homine conciperem quod esset animal irrationale. Dicitur autem vanus, quando conceptioni suae nihil in re respondet: sicut in concipiendo chimaeram, nihil enim in re chimaera est. Intellectus ergo noster in formando plures conceptus de Deo uno existente et simplici non est falsus: quia, sicut non repugnat eius simplicitati quod diversae et multiplices formae creaturarum ei assimilentur, ita eius unitati non repugnat ut ei diversae conceptiones formis creaturarum proportionatae attribuantur. Cum enim omnes formae intelligibiles, perfectiones creaturarum repraesentantes, sint etiam similitudines aliquales Dei, conceptiones quas ex illis speciebus de Deo intellectus format, inquantum illae species similitudines eius sunt, illi vere attribuuntur: quicquid enim intellectus de re concipit ex eius specie intelligibili, rei verissime attribuitur.

Similiter non est vanus. Nam talibus conceptionibus aliquid respondet in re. Sicut enim divinitas, una et simplicissima existens, habet ut illi omnes creaturarum perfectiones assimilentur, inquantum ab ipsa productae sunt et exemplatae; ita habet ut de ipsa diversae conceptiones, imperfecte tamen et inadaequate eius naturam repraesentantes, formari possint.

Unde, si quaeratur utrum perfectiones importatae diversis nominibus ullam in Deo rationis distinctionem habeant, dicetur quod actualem quidem distinctionem rationis in intellectu creaturae habent, quia conceptio non est formaliter et subiective in re intellecta, sed in intellectu: sed in ipsa re habent distinctionem fundamentaliter et virtualiter, inquantum ipsa res est talis ut de ipsa diversi conceptus, imperfecte eam repraesentantes, ab intellectu finito et limitato formari possint.

VI. Quantum ad remotionem secundi dubii ⁸, sciendum quod nomen dicitur prius significare conceptionem intellectus quam rem intellectam, non quia ipse conceptus sit proprie res significata, constat enim, cum dicimus Sortem esse hominem, non esse sensum quod Sortes sit conceptio intellectus: sed quia est id quo intellectus rem significat, non enim ipsam significat nisi sic ab intellectu conceptam. Et ideo sequitur quod plura nomina dicta de Deo synonyma non sunt: quia videlicet non idem omnino significant. Licet enim res ultimo significata sit omnino una secundum se, quia una simplex divinitas per omnia illa nomina significatur; conceptus tamen quibus mediantibus res significatur, plures sunt et multiplices. Quod sane facit ipsa synonyma non esse.

Quomodo autem res omnibus istis nominibus significata omnino una sit; non oporteatque aliquam actualem distinctionem quae sit ex natura rei ponere, ut Scotus, I Sent., d. II, q. IV, et d. VIII, q. III, posuit: satis est ab aliis, praesertim a Capreolo, I Sent., d. VIII, q. IV, disputatum. Ideo praetermittatur haec quaestio pro nunc.