Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber I
Francesco Silvestri (1474–1528)
Commentaria in Summam contra Gentiles
First published 1918
In Book I of the Commentaria in Summam contra Gentiles, Francesco Silvestri of Ferrara (Ferrariensis) expounds Aquinas's treatment of God and the divine attributes. His commentary proceeds through the arguments of the Summa contra Gentiles chapter by chapter. The present edition follows the commentary printed with the Leonine text in volume XIII (1918) and includes Latin, English, and Spanish texts.
Caput I: Quod sit officium sapientis
Caput II: Quae sit in hoc opere auctoris intentio
Caput III: Quis modus sit possibilis divinae veritatis manifestandae
Caput IV: Quod veritas divinorum ad quam naturalis ratio pertingit convenienter hominibus credenda proponitur
Caput V: Quod ea quae ratione investigari non possunt convenienter fide tenenda hominibus proponuntur
Caput VI: Quod assentire his quae sunt fidei non est levitatis quamvis supra rationem sint
Caput VII: Quod veritati fidei Christianae non contrariatur veritas rationis
Caput VIII: Qualiter se habeat humana ratio ad veritatem fidei
Caput IX: De ordine et modo procedendi in hoc opere
Caput X: De opinione dicentium quod Deum esse demonstrari non potest cum sit per se notum
Caput XI: Reprobatio praemissae opinionis et solutio rationum praemissarum
Caput XII: De opinione dicentium quod Deum esse demonstrari non potest sed sola fide tenetur
Caput XIII: Rationes ad probandum Deum esse
Caput XIV: Quod ad cognitionem Dei oportet uti via remotionis
Caput XV: Quod Deus sit aeternus
Caput XVI: Quod in Deo non est potentia passiva
Caput XVII: Quod in Deo non est materia
Caput XVIII: Quod in Deo nulla est compositio
Caput XIX: Quod in Deo nihil est violentum neque praeter naturam
Caput XX: Quod Deus non est corpus
Caput XXI: Quod Deus est sua essentia
Caput XXII: Quod in Deo idem est esse et essentia
Caput XXIII: Quod in Deo non est accidens
Caput XXIV: Quod divinum esse non potest designari per additionem alicuius differentiae substantialis
Caput XXV: Quod Deus non est in aliquo genere
Caput XXVI: Quod Deus non est esse formale omnium
Caput XXVII: Quod Deus non sit forma alicuius corporis
Sicut ostensum est quod Deus non est esse formale omnium, ita ostenditur in hoc capitulo quod nullius rei sit forma 1.
I. Probatur primo. Esse divinum non potest esse alicuius alterius quidditatis a se distinctae actus. Deus autem est ipsum esse divinum. Ergo etc.
Circa hanc propositionem, Esse divinum non potest esse alicuius alterius quidditatis actus, dubitatur. In Christo enim humana natura per esse divinum existit 2. Ergo esse divinum est actus eius: quia nihil est aliud actualitatem essendi esse alicuius actum, quam illud per talem actualitatem existere. Ergo esse divinum est actus alicuius naturae et quidditatis a se distinctae.
Dicitur, admittendo assumptum, quod esse divinum non est actus humanae naturae: non enim unitur sibi formaliter ut actus potentiae. Neque dicitur existere per esse divinum quasi sibi primo conveniat existere, existere enim non convenit per se primo naturae, sed supposito: sed quia realiter unitur supposito existenti formaliter per esse divinum.
Unde negatur consequentia. — Ad probationem dicitur quod assumptum est verum si per talem actualitatem illud primo et per se existat: non autem si existat tanquam ad unitatem suppositi tractum.
Dicitur ulterius, pro intellectu propositionis Sancti Thomae, quod quidditatem non accipit pro natura ut a supposito distinguitur, sed indifferenter pro omni entitate. Sensus enim est quod divinum esse non potest esse formalis actus alicuius entitatis a se realiter distinctae.
Dicitur tertio, quod secundum Hervaeum et alios tenentes esse de mente Sancti Thomae quod non sit in Christo tantum unum esse nisi loquendo de esse suppositali et personali, assumptum est falsum: non enim in Christo humana natura existit per esse divinum, sed per esse proprium.
II. Secundo. Forma corporis non est esse, sed essendi principium, Deus autem est esse. Ergo etc.
Tertio. Quaelibet pars comparatur ad totum compositum sicut potentia ad actum. In Deo autem nulla est potentialitas. Ergo etc.
Adverte quod, licet forma in ordine ad materiam sit actus, quia tamen totum habet rationem formae in comparatione ad partes, ut enim dicitur II Phys. 3 et V Metaphys. 4, partes sunt materia totius; ideo et ipsa etiam forma in comparatione ad totum habet modum potentiae. Propterea bene hic dicitur quod pars comparatur ad totum sicut potentia ad actum.
Quarto. Deus est ens nobilissimum, quasi prima essendi causa. Ergo etc. — Probatur consequentia. Quia quod per se habet esse, est nobilius eo quod habet esse in alio. Omnis autem forma corporis habet esse in alio. Ergo etc.
Quinto. Tunc compositum ex Deo et corpore esset movens seipsum: cum Deus sit primum movens. Sed movens seipsum potest moveri et non moveri. Tale autem indeficientiam motus a seipso non habet. Ergo oportet supra ipsum esse aliud primum movens, quod largiatur perpetuitatem motus. Et sic esset aliquod movens prius Deo.
Addit autem Sanctus Thomas quod processus huius rationis utilis est ponentibus aeternitatem motus: sed etiam hoc non posito, eadem conclusio haberi potest etiam ex regularitate motus caeli. Motus enim uniformitas requirit ut sit aliquod movens omnino immobile, quod non sit pars moventis seipsum: cum movens seipsum, sicut in seipso habet moveri et non moveri, ita habeat moveri velocius et tardius.
III. Confirmatur quoque auctoritate Psalmi, Elevata est etc.; et Iob xi, Excelsior caelo etc.
Item gentilium error idolatrarum excluditur ponentium Deum animam esse caeli, aut etiam totius mundi; et propter hoc partibus mundi deberi divinus cultus, tanquam in seipsis Deum ut formam habentibus. De quo errore mentionem facit Averroes XI Metaph.5, comm. 41, inquiens quod hic locus fuit lapsus sapientum gentis Zabiorum; et Augustinus, lib. IV de Civ. Dei, c. xxxi, et lib. VII, C. vi.