Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber II

Postquam determinavit Sanctus Thomas de cognitione substantiae separatae quantum ad eius obiecta absolute, ultimo loco determinat de simultate ipsorum obiectorum in esse cognito.¹

Et primo, movet dubium; secundo, respondet determinando veritatem².

I. Quantum ad primum: videtur quod non possint plura intelligibilia simul esse in intellectu substantiae separatae secundum suas species. Nam intellectus in actu est intellectum in actu. Sed idem non potest simul esse multa in actu. Ergo etc.

II. Respondet Sanctus Thomas primo, ad maiorem: quod non omne illud est intellectum in actu cuius species intelligibilis est in intellectu, ut supponitur. Quia, cum substantia intelligens sit etiam volens, in potestate ipsius est, postquam habet speciem intelligibilem, ut ea utatur actu intelligendo; et si plures habet, ut una ipsarum utatur.

Secundo, ad minorem respondet: quod omnia quae per unam speciem cognoscit substantia separata, simul actu cognoscit. Et tunc illa sunt ut unum intelligibile: sicut et intellectus noster multa simul cognoscit ut unum. Quae vero per diversas species cognoscit, non simul cognoscit. Et ideo, sicut est intellectus unus in actu, ita est unum intellectum in actu.

Ex iis sequitur quod in intellectu substantiae separatae est quaedam intelligentiarum sive intellectionum successio, non tamen motus, proprie loquendo: cum non succedat actus potentiae, sed actus actui. — In intellectu autem divino, qui omnia simul intelligit, eo quod per suam essentiam omnia cognoscit et sua actio est sua essentia, non cadit successio intelligentiarum, sed suum intelligere est totum simul, etc.

III. Ad evidentiam eorum quae hoc loco dicuntur, considerandum, ex doctrina Sancti Thomae Verit., q. viii, a. 14, quod species intelligibiles dupliciter esse possunt actu in intellectu: scilicet in actu imperfecto, quando per eas intellectus actu non considerat; et in actu perfecto, quando actualiter secundum ipsas considerat. Quando sunt in ipso actu imperfecto, dicitur intellectus in actu imperfecte; et similiter ipsa quorum sunt similitudines, sunt intellecta in actu imperfecte, sive intellecta in habitu. Quando autem sunt in ipso actu perfecto, tunc dicitur intellectus in actu perfecte, et intellectum in actu perfecte. Cum ergo inquit Sanctus Thomas non omne illud esse intellectum in actu cuius species est in intellectu, intelligendum est de intellecto in actu complete et perfecte. Sic enim repugnat plura intellecta in actu simul esse in intellectu (secundum rationem Algazelis³), sicut repugnat unum corpus secundum eandem partem diversis figuris figurari: non autem plura intellecta in actu imperfecte, seu habitualiter.

IV. Sed occurrit dubium circa illud quod adducitur pro ratione illius dicti, quia scilicet substantia intelligens est etiam volens, et ideo in potestate eius est ut utatur specie ad intelligendum actu. Hoc enim non videtur verum, propter duo. Primo, quia species est agens naturale.

Secundo, quia tunc substantia separata intelligens per aliquam speciem, prius vellet, saltem prioritate naturae, intelligere per illam. Sed voluntas non potest velle aliquid incognitum, secundum Augustinum, X Trin., cap. 1. Igitur illam volitionem praecessit cognitio illius speciei; et si illam cognitionem praecessit alia volitio, illam volitionem praecedit alia intellectio; et sic in infinitum.

2. Ad primum potest primo responderi, ut respondet Capreolus, in II Sent.⁴, quod licet species intelligibilis sit forma naturaliter agens, non tamen in actum exit nisi per voluntatem. Et ideo non tollitur quin sit in potestate substantiae intelligentis quod per ipsam intelligat aut non intelligat.

Secundo responderi potest, et forte melius, quod species intelligibilis non est naturale agens, neque sicut agens quod, neque sicut agens quo. Nam de ratione agentis naturalis ut quod est quod sit determinatum ad unum ita quod non possit non agere, si appropinquetur passo disposito, deductis impedimentis: ut ex IX Metaphysicae⁵ patet. De ratione vero agentis naturalis quo est quod agens sit ad unum determinatum et non possit per ipsum non agere. Constat autem quod neutrum convenit speciei: neque enim agit intellectionem tanquam id quod ipsam producit; neque intellectus habens speciem per ipsam necessario intelligit, ut experimur in nobis. Ideo magis dicendum est quod est principium formale intellectionis liberum: non quidem in se formaliter habens libertatem, haec enim est conditio principalis agentis; sed quia substantia ipsam habens secundum eam libere operatur.

3. Ad secundum dicitur, quod duplex est cognitio: una confusa et indeterminata; alia distincta et determinata. Cognitionem distinctam et determinatam necesse est praecedere volitionem: non autem omnem cognitionem confusam. Et sic non proceditur in infinitum. — Intendit ergo Sanctus Thomas de cognitione distincta per speciem, non autem de cognitione confusa et indeterminata. In nobis enim, ex aliquo occurrente sensui excitatur intellectus ad aliquam cognitionem confusam rei; et ex illa movetur voluntas ad desiderium cognitionis distinctae illius; et sic voluntas intellectum ad cognitionem distinctam illius movet. In substantiis autem separatis, quia non est sensus cui aliquid ex improviso possit occurrere, puto quod cognitio confusa et indeterminata non ab extrinseco proveniat, sed ab intrinseco. Cum enim suam substantiam semper actu videat substantia separata et omnes suas naturales perfectiones, semper species intelligibiles in suo intellectu existentes intuetur, inquantum eius naturales conditiones sunt ad res intelligendas ordinatae; et ex hoc omnium a se naturaliter cognoscibilium habet confusam et indeterminatam cognitionem. Unde in potestate sua est uti quacumque voluerit ad distinctam cognitionem.

Potest etiam dici quod omnem cognitionem actualem praecedit volitio, excepta prima cognitione, quam in intellectu Deus immediate causat. Non tamen omnem volitionem praecedit necessario actualis cognitio: sed sufficit ut praecedat cognitio actualis vel habitualis. Et propterea, ad hoc quod aliquis velit uti una specie earum quas habet, non requiritur aliqua actualis notitia, sed sufficit ipsa habitualis notitia per speciem et libertas intelligentis. Unde Commentator, III de Anima ⁶, dicit habitum esse quo quis utitur cum voluerit.

V. Circa responsionem ad minorem ⁷, adverte quod ex illa vult habere Sanctus Thomas quod idem potest esse multa aliquo modo in actu inquantum illa sunt unum, non autem inquantum sunt multa. Et quia quae per diversas species, inquantum diversae sunt, intelliguntur, sunt multa intelligibilia formaliter, ideo intellectus non potest simul esse illa multa in actu perfecto. Quae vero per unam speciem intelliguntur, non sunt multa intelligibilia formaliter, sed unum. Ideo intellectus potest simul esse illa multa in actu perfecto. Tunc enim, sicut est unus intellectus in actu, inquantum unica specie intelligit, ita est unum intellectum in actu, inquantum illa multa unica specie intelliguntur.

Adverte autem, ut in superioribus ⁸ patuit, quod non solum ex unitate speciei multa per unam speciem repraesentata dicuntur unum intelligibile, sed etiam ex una formali ratione in ipsis inventa. Dictum est enim superius, de mente Sancti Thomae, quod uni speciei intelligibili oportet unam formalem rationem correspondere. Et ex hac habent multa ut sint unum intelligibile formaliter, sintque uno actu ab intellectu cognoscibilia. — Patet autem hanc esse mentem Sancti Thomae, quia hic in intellectu nostro exemplificat de multis ad invicem compositis vel relatis, quae constat in una communi ratione convenire. Et Prima Parte, loco allegato ⁹, exemplificat de partibus continui et propositionis, quae in toto conveniunt, et de comparatis, quae conveniunt in una comparatione.

VI. Circa illud quod inquit Sanctus Thomas ¹⁰, quoniam omnia quae intelligentia per unam speciem cognoscit, simul actu cognoscit, dubium curiosum occurrit. An, inquam, ita illa cognoscat simul quod omnia simul de necessitate cognoscat, non possitque unum considerare alio non considerato? An potius dicatur sic posse omnia illa simul cognoscere, quod tamen unum possit sine altero considerare si voluerit? Verbi gratia, cum omnia individua humana actu existentia per speciem quidditatis hominis cognoscat, dubium est an, utendo specie quidditatis humanae, necessario omnes homines videat et consideret, non possitque de uno homine considerare quin consideret de omnibus: an possit per eam de Imperatore considerare, non considerando de Rege Franciae?

Utrumque enim videtur rationem habere. Nam quod necessario omnia videat, probari potest quia species intelligibilis naturaliter et aequaliter omnia per ipsam intelligibilia actu existentia repraesentat. Ergo, si intellectus una specie intelligit, non potest non considerare omnia per ipsam intelligibilia: cum ipsa species non possit illa non repraesentare. — Confirmatur etiam. Quia videmus quod Deus non potest non habere actualem considerationem de omnibus intelligibilibus, quia essentia divina omnia, saltem positiva, naturaliter repraesentat.

Quod autem non necessario videat, argui potest quia intellectus noster, per speciem hominis intelligens, non omnia per illam speciem cognoscibilia de homine necessario considerat: nam potest de ipso considerare tantum quod substantia sit, non considerando quod sit animal aut quod sit rationalis. Ergo et angelus non omnia per unam speciem ab ipso cognoscibilia necessario considerat.

2. Sed licet utraque pars huius dubii probabiliter sustentari possit, secunda tamen, propter rationem adductam, et propter verba Sancti Thomae, mihi probabilior videtur. Nam in Qu. de Verit., q. viii, a. 13, respondens ad secundum et ad ultimum argumentum, quibus probabatur quod angelus potest cognoscere cordium cogitationes, quia videt species et habitus in mente angeli existentes, negat consequentiam: ad secundum quidem, quia ex una specie quam intellectus penes se habet, in diversas cogitationes prodit, sicut per speciem hominis varia de homine possumus cogitare; ad ultimum vero, quia ex una habituali notitia multae considerationes actuales progrediuntur. Ex iis enim verbis apparet de mente Sancti Thomae esse quod angelus, una specie intellectuali utens, non necessario considerat omnia per ipsam cognoscibilia, sed potest quod voluerit ex illis considerare: et propter hoc non oportet ut cognoscens habitum aut speciem, cognoscat determinate quid per illam speciem aut habitum intellectus consideret.

Quapropter probabile mihi videtur quod sit in libertate angeli uti una specie intellectuali secundum beneplacitum suum. Potest enim omnia simul distincte cognoscere, si voluerit, quae per unam speciem cognosci possunt, eliciendo videlicet actum illi speciei adaequatum. Et potest ipsa uti ad unum tantum aut plura illorum intelligenda, non autem omnia, actum illi speciei inadaequatum et deficientem eliciendo.

3. Ad rationem autem in oppositum respondetur quod, licet species intelligibilis naturaliter et aequaliter omnia per ipsam intelligibilia repraesentet habitualiter et imperfecto modo, non tamen actualiter et perfecte: sed, sicut ex intentione voluntatis suae provenit quod hac specie utatur, et consequenter quod actualiter in actu perfecto sit in intellectu, ita ex intentione eius provenit quod ad considerationem istius aut illius per ipsam cognoscibilis applicetur.

Ad confirmationem dicitur quod non est eadem ratio de Deo et de angelo. Quia essentia divina actualiter et perfecto modo, ex propria sui natura, omnia a Deo intelligibilia repraesentat (de positivis intelligo), et actualis sua repraesentatio ex eius voluntate non dependet. Species autem intellectus angelici ex se non repraesentat actualiter et perfecte ipsum intelligibile per ipsam, sed tantum habitualiter et imperfecte: quod autem actualiter repraesentet, ex voluntate dependet.

VII. Circa illam propositionem, In intellectu substantiae separatae est quaedam intelligentiarum successio, non tamen motus, proprie loquendo, cum non succedat actus potentiae, sed actus actui ¹¹, advertendum quod dupliciter potest intelligi, secundum quod in ante ¹² habitis dupliciter exposuimus intelligere esse motum existentis in actu, non autem existentis in potentia. Si enim operationem intelligendi referamus ad intelligentem tanquam ad susceptivum, sic diximus, de mente Commentatoris, quod est actus existentis in actu inquantum est ultimum complementum et non relinquit suum susceptivum in potentia ad ulteriorem actum per ipsum, ut sic, acquirendum, ut facit motus proprie dictus. Secundum hunc sensum, in successione intellectionum non succedit actus potentiae, sicut in motu terminus succedit motui constituenti subiectum in actu potentiali tendente ad ulteriorem actum sicut potentia tendit ad actum et perfectibile ad perfectionem, aut etiam sicut una pars motus succedit ad alteram, sicut actus ad potentiam et perfectius ad imperfectius: sed succedit actus completus alii actui completo. Quia duo actus intelligendi substantiae separatae non sunt partes unius actus imperfecti; neque unus est potentia tendens ad alterum successive; sed unusquisque est actus completus, constituens intellectum in actu perfecto et ultimo respectu unius intelligibilis.

Si autem referamus intellectionem ad intelligentem tanquam ad principium productivum ut sic, dum una operatio alteri succedit, non succedit actus potentiae, sed actus actui: quia unusquisque istorum actuum attribuitur existenti in actu per speciem. Sic enim intelligens unum actum prius producit per unam speciem, per quam est in actu; et posterius per aliam speciem, per quam est in actu, alium actum intelligendi producit. Et tunc actus, sive existens in actu, succedit existenti in actu: non autem existens in actu succedit existenti in potentia.

Potest tamen aliquo modo in intellectionibus substantiae separatae dici quod succedit actus potentiae, inquantum prius non habebat istum actum intelligendi et postmodum habet. Sed non loquitur Sanctus Thomas de ista successione qua prius intelligens habitu postmodum intelligit actu: sed de successione diversorum actuum intelligendi.

VIII. Circa id quod hic dicitur, intellectum non simul intelligere ea quae per diversas species intelligit ¹³, quaedam difficultates occurrunt.

Primo. Substantia separata simul videt Deum per essentiam Dei; seipsam per essentiam suam; aliqua vero alia per alias species. Ergo simul plura per plures species potest intelligere.

Secundo. Substantiae moventes orbes semper intelligunt ipsum motum et mobile; ut superius dixit Sanctus Thomas, capite xcvii ¹⁴. Et verisimile est quod etiam aliquid aliud intelligant. Sed ista per species superadditas eiusdem rationis intelligunt. Ergo etc.

Tertio. Damnati semper cognoscunt poenas quibus affliguntur, et etiam aliqua alia. Sed haec per species intelligunt. Ergo etc.

Quarto. Angelus, ut dicitur Prima, q. LVIII, a. 4, ad 1, intelligendo rei quidditatem, intelligit quicquid rei attribui potest vel removeri ab ea. Sed ab unaquaque quidditate omnes aliae removeri et negari possunt. Ergo, intelligendo unam quidditatem, omnes quidditates intelligit. Sed eas intelligit per species innatas. Ergo etc.

IX. Ad primum responsum est superius, libro primo, ubi de scientia Dei agebatur ¹⁵.

2. Ad secundum, ex doctrina Sancti Thomae Secundo, d. XI, q. II, a. 3, ad 4, respondetur: et dicitur primo, quod substantia separata est sibi ratio cognoscendi omnia quae ad ipsam pertinent. Et ideo, cum motus corporis caelestis sit de pertinentibus ad substantiam moventem, eo quod illi motui a sua creatione sit deputata; necesse est dicere quod substantia movens caelum non per species innatas, sed per essentiam suam et motum et caelum inquantum est suum mobile, cognoscat, licet non distincte et quidditative.

Dicitur secundo, quod non inconvenit substantiam separatam simul per suam essentiam aliqua intelligere, et aliquid aliud per speciem: cum essentia et species intelligibilis sint rationes intelligendi diversarum rationum, et unum sit ratio alterius, ut ostensum est in primo libro ¹⁶. Ideo non inconvenit substantiam separatam simul et quae ad ipsam pertinent, et aliquid aliud intelligere.

Sed contra fundamentum huius responsionis videntur esse verba Sancti Thomae Verit., q. IX, a. 4, ad 11. Dicit enim ibi quod unus angelus cogitationem alterius ad se loquentis per speciem qua cognoscit ipsum angelum, videt. Sed cogitatio talis est de pertinentibus ad angelum audientem, ut dicit Sanctus Thomas in II Sent., loco allegato. Ergo falsum est quod angelus omnia ad ipsum pertinentia per suam essentiam cognoscat.

Responderi potest quod per speciem innatam non intendit Sanctus Thomas in illo loco speciem intelligibilem ab essentia intelligentis distinctam: sed absolute principium formale cognitionis, quodcumque sit illud. Vult enim ibidem respondere quod cogitatio angeli loquentis non cognoscitur ab angelo cui loquitur per aliquam particularem speciem cogitationis, sed per illudmet principium per quod ipsa essentia loquentis cognoscitur.

Verumtamen, pro declaratione supradictae responsionis, cum dicitur essentiam substantiae separatae esse rationem intelligendi omnia quae ad ipsam pertinent, attendendum est quod dupliciter hoc possumus interpretari. Uno modo, quod ipsa sola, nulla alia concurrente specie, sit principium formale intellectionis illorum. Alio modo, quod ad horum cognitionem concurrant et essentia et illorum species intelligibiles tanquam unum totale principium intellectionis ipsorum, sed tamen ipsa essentia sit ratio ut ad usum specierum huiusmodi intellectus convertatur, inquantum cognitio perfecta essentiae exigit ut omnia ad ipsam spectantia cognoscantur. — Licet autem uterque sensus probabiliter sustentari possit, primus tamen magis ad intentionem Sancti Thomae videtur esse. Si enim ideo diceretur substantia separata plura ad ipsam pertinentia simul intelligere posse quia essentia sua est ratio cognoscendi illa per proprias species, sic omnia ab ipsa naturaliter cognoscibilia simul posset intelligere: nam, ut dicitur Verit., q. VIII, a. 14, ad 6 ¹⁷, essentia angeli est ei ratio cognoscendi omnia quae cognoscit, ad hunc secundum sensum.

3. Ad tertium per idem fundamentum respondetur: quod, cum anima separata se per essentiam cognoscat, ut dicitur Prima, q. LXXXIX, a. 2, sicut aliae substantiae separatae, cognoscendo essentiam suam, per ipsam omnia ad se pertinentia cognoscunt, ita de anima separata dicendum erit. Et sic, cum animarum cruciatus sint de pertinentibus ad ipsas, diceretur quod illos non per species, sed per suam essentiam cognoscunt. Et sic non prohibentur simul cum ipsis aliquid aliud intelligere.

Si autem instetur de animabus damnatorum post resurrectionem, quod tunc non intelligent se per essentiam, sicut nec modo dum corporibus uniuntur, et sic remanet eadem difficultas quae prius: — responderi potest quod anima etiam post resurrectionem, reassumpto corpore, se per essentiam cognoscet. Nam, ut dicitur Quarto, d. L, q. II, a. 2, q.ᵃ 1, ad 2, anima post resurrectionem, propter corporis incorruptibilitatem, non ita trahetur ex corpore sicut modo trahitur.

4. Ad quartum dicitur primo, iuxta ea quae dicuntur Prima, q. LXXXV, a. 4; et Verit., q. VIII, a. 14, ad 2 ¹⁸; et Quolib. VII, a. 2 ¹⁹, quod utique angelus, cognoscendo quidditatem alicuius, cognoscit omnia a quibus illa res differt, ut in una ratione differentiae conveniunt.

Dicitur secundo, quod omnes alias quidditates videt, non unamquamque distincte et quidditative intuendo, sed videndo rationem in qua conveniunt ut a quidditate primo visa distinguuntur. Verbi gratia, quia homo per rationale ab omnibus animalibus irrationalibus primo differt, ideo angelus, hominem intuendo, intuetur etiam irrationalitatem, in qua omnia bruta conveniunt, a qua homo per rationalitatem distinguitur. Et sic omnia bruta cognitione quadam confusa cognoscit: inquantum scilicet in irrationalitate conveniunt, et in una ratione negationis et differentiae continentur.

Dicitur tertio, quod hac cognitione omnia huiusmodi per speciem quidditatis a qua removeri cognoscuntur, angelus intelligit. Et quia non inconvenit quae una specie cognoscuntur, simul intelligi, ideo omnes quidditates hoc modo simul intelligi nullum inconveniens est.

Cetera quae ad hanc materiam pertinent, vide apud Capreolum, II Sent., d. III, q. II.

Et haec dicta sufficiant pro explanatione secundi libri, ad omnipotentis dei honorem et beati thomae laudem.