Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber II

Postquam determinavit Sanctus Thomas de obiecto immateriali cognitionis substantiarum separatarum, nunc de obiecto materiali determinat¹. Et primo, de obiecto universali; secundo de obiecto particulari, capite sequenti.

Circa primum duo facit: primo, de obiecto materiali determinat; secundo, movet dubium quoddam².

I. Quantum ad primum, ponitur conclusio haec: Per praedictas formas intelligibiles substantia separata non solum cognoscit alias substantias separatas, sed etiam species rerum corporalium.

Probatur primo. Sub ente intelligibili etiam species rerum corporalium continentur. Ergo substantia separata res materiales cognoscit. — Probatur consequentia. Quia, cum intellectus substantiarum separatarum sit perfectus naturali perfectione, oportet ut suum obiectum, scilicet ens intelligibile, universaliter comprehendat.

Adverte fundamentum huius rationis esse quod, quia intellectus natus est informari similitudine aliqua omnium contentorum sub suo formali obiecto, cum cognitio non fiat nisi ratione similitudinis; ideo, cum intellectus substantiae separatae non sit in potentia ad aliquam speciem intelligibilem eorum quae naturaliter cognoscere potest, sed omnes actu habeat; et intelligibile sit eius formale obiectum; oportet ut omnium intelligibilium species in seipso habeat, et sic possit intelligere omne intelligibile, etiam materiale, per species quibus est in actu.

II. Secundo. Substantiae separatae sunt supra substantias corporales. Ergo illae sunt in ipsis aliquo modo. Ergo intelligibiliter. — Probatur prima consequentia. Quia in specie superiori continetur aliqualiter quod est in inferiori: ut patet in numeris. — Secunda etiam probatur. Quia quod est in aliquo, est in eo per modum eius in quo est.

Adverte quod non dixit simpliciter et absolute Sanctus Thomas in specie superiori contineri quod est in inferiori, sed addidit, aliqualiter. Quia non oportet universaliter quod, secundum substantiam superioris, inferior species contineatur in superiori perfecte quantum ad omnia quae ad ipsam pertinent, cum per propriam differentiam inferior ab ipsa distinguatur: sed oportet aliquo modo in superiori contineri. In iis enim quae sunt eiusdem ordinis rerum, quod est inferioris gradus continetur in eo quod est gradus superioris inquantum in inferiori est aliqua participatio superioris: sicut in nigro est aliqua participatio albi, inquantum aliquid de luce participat, quod est formale in ipso. In iis autem quae sunt diversorum ordinum, ea quae sunt inferioris ordinis continentur in iis quae sunt superioris ordinis perfecte et totaliter secundum aliquod esse, non tamen secundum eundem modum essendi: sicut corpora corruptibilia virtute continentur in corporibus incorruptilibus, sed incorruptibiliter; et omnes creaturae continentur in Deo et incorruptibiliter et immaterialiter. Cum ergo substantiae separatae sint superioris ordinis quam res corporales, oportet ut in ipsis sint res corporales secundum modum substantiarum separatarum: ut scilicet sint in ipsis intelligibiliter, sicut ipsae sunt intellectuales substantiae. Et sic dicuntur esse aliqualiter in ipsis: quia secundum modum ipsarum substantiarum separatarum, non autem secundum modum ipsarum rerum corporalium.

III. Tertio. Substantiae separatae causant ea quae fiunt per motum corporum caelestium, movendo ipsa. Ergo cognoscunt omnia corpora. — Patet antecedens. Quia quicquid provenit ex motu corporum caelestium, attribuitur ipsis corporibus caelestibus ut instrumentis; substantiis autem separatis moventibus ut principalibus agentibus. — Consequentia etiam patet. Quia agunt per intellectum. Unde species et naturas generabilium et corruptibilium cognoscunt tanquam propriorum effectuum naturas; species autem corporum caelestium tanquam naturas propriorum instrumentorum. — Confirmatur auctoritate Boetii in Libro de Trin., lib. I, cap. III³.

Ex hoc corollarie concluditur quod necesse est quamlibet substantiam [separatam] cognoscere omnes res materiales et totum ordinem earum. Patet ex dictis. Quia quaelibet habet virtutem comprehendendi omnes species et differentias entis; et intellectus earum habet actu omnes similitudines ad quas est in potentia.

IV. Quantum ad secundum⁴, posset contra hanc conclusionem argui, quia intellectus in actu est intellectum in actu: inconveniens autem videtur quod res materialis sit perfectio substantiae separatae.

Sed respondet Sanctus Thomas quod non est inconveniens rem materialem, secundum suam similitudinem immaterialiter existentem in intellectu substantiae separatae, esse illius perfectionem, sicut eius propriam formam. Nam res intellecta est perfectio intelligentis secundum similitudinem suam quam habet in intellectu. Non enim lapis qui est extra animam, est perfectio intellectus nostri possibilis.

Adverte, cum dicitur lapidem qui est extra animam non esse perfectionem intellectus nostri, quod hoc dupliciter potest intelligi. Uno modo, quod absolute quidditas lapidis existentis extra animam non sit in intellectu. Et sic non intendit Sanctus Thomas. Dictum est enim in praecedenti capite⁵ quod similitudo in anima, et res extra animam per ipsam repraesentata, sunt eiusdem rationis, et sunt una et eadem quidditas.

Alio modo, quod non sit in intellectu secundum esse materiale quod habet extra animam. Et sic intendit. Unde post illa verba subiungit quod similitudo rei materialis in intellectu substantiae separatae est immaterialiter, secundum modum substantiae separatae, non secundum modum substantiae materialis, quasi velit dicere: Licet res dicatur perficere intellectum ratione suae similitudinis, inquantum in intellectu est ipsa rei quidditas existens extra intellectum, non tamen quidditas ipsa est in intellectu secundum suum esse materiale, sed secundum esse immateriale et intelligibile, ita quod ipsa, habens esse immateriale in intellectu, repraesentat seipsam habentem esse materiale extra intellectum, et secundum esse immateriale perficit intellectum.