Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber II

Quantum ad secundum principale, scilicet quae sit vera causa distinctionis rerum ¹, ponitur haec conclusio: Causa distinctionis rerum fuit propria Dei intentio volentis creaturae dare perfectionem qualem possibile erat eam habere. Et loquitur de perfectione essentiali.

I. Probatur primo. Deus est perfectissimum agens. Ergo ad ipsum pertinebat perfectissime suam similitudinem in rebus creatis inducere, quantum naturae creatae convenit. Ergo oportuit multiplicitatem et varietatem in rebus creatis esse. — Probatur prima consequentia. Quia quanto agens perfectius est, tanto perfectius suam similitudinem in effectu inducit, secundum capacitatem effectus. — Secunda quoque probatur. Quia perfectam Dei similitudinem res creatae consequi non possunt secundum unam speciem solam creaturae: cum creatura non possit divinam perfectionem aequare, eo quod Deus sit causa excedens effectum.

Advertendum est quod haec ratio et omnes sequentes procedunt, supposito quod Deus voluerit producere hoc universum et illi suam similitudinem communicare secundum quemdam determinatum modum, et secundum perfectionem isti universo congruentem. Hoc enim supposito, conveniens erat ut in universo suam similitudinem induceret, et illi suam perfectionem communicaret, secundum quod ipsum universum eam capere poterat.

II. Secundo. Non esset perfecta Dei similitudo in universo, quantum scilicet universum capere potest, si esset unus tantum gradus omnium entium. Ergo etc. — Probatur consequentia ex comparatione potentiae activae ad materiam: quia videlicet, si agens possit plures effectus facere et unum tantum illorum faciat, potentia eius non ita complete reducitur in actum sicut si faciat plura. Per hoc autem quod potentia activa reducitur in actum, effectus consequitur similitudinem agentis.

Adverte quod intentio rationis non est quod oporteat Deum facere omnia quae absolute facere potest: sed omnia quae facere potest ad perfectionem essentialem universi quod intendit pertinentia.

Tertio. Perfectius accedit res creata ad Dei similitudinem si non solum in se bona est, sed etiam ad bonitatem aliorum agere possit: ut patet de lucido respectu solis. Ergo oportet in creaturis esse pluralitatem et inaequalitatem. — Probatur consequentia. Quia agere ad bonitatem alterius requirit pluralitatem et inaequalitatem: cum agens sit aliud a patiente et honorabilius ipso.

Attendendum quod hic est sermo non tantum de agente univoco, sed etiam de agente aequivoco. Quia si loqueremur de agente tantum univoco, hoc quod est agere non argueret inaequalitatem secundum speciem, qualem vult ratio concludere, sed tantum materialem distinctionem.

III. Quarto. Summo bono convenit ut faciat quod melius est: scilicet in effectu quem intendit. Ergo conveniens fuit ut faceret plures gradus creaturarum. — Patet consequentia. Quia plura bona sunt uno bono finito meliora.

Adverte primo, quod addidit Sanctus Thomas finito: quia uno bono infinito plura bona finita non sunt meliora.

Adverte secundo, ex doctrina Sancti Thomae in Quaestt. de Malo, q. xvi, a. 1, ad 13, quod ista propositio habet veritatem, si singula sint unius ordinis, scilicet tam illud unum quam illa plura: puta, plures aurei sunt meliores uno aureo. Non autem tenet quando plura bona sunt inferioris ordinis illo uno bono.

Sed, licet in hoc sensu non accipiatur hoc loco, ex ipsa tamen expositione datur intelligi quod etiam habet veritatem in rebus diversorum ordinum, quando plura includunt in se illud unum. Ideo enim plura unius ordinis, sunt meliora uno illius ordinis, quia continent illud et aliquid amplius. Similiter ergo plura diversorum ordinum sunt meliora uno illorum tantum, quia illud includunt et aliquid addunt. Unde et Sanctus Thomas illam propositionem probat, quia habent hoc et adhuc amplius. Est ergo universaliter vera, quando illud unum in numero illorum plurium continetur: si omnia scilicet sint finita.

IV. Quinto. Magis addit ad bonitatem universi multitudo specierum quam multitudo individuorum in una specie. Ergo ad perfectionem universi pertinet non solum quod sint multa individua, sed quod etiam sint diversae rerum species. — Probatur antecedens. Quia bonitas speciei excedit bonitatem individui: scilicet materialis, ubi bonitas speciei a bonitate individui intrinsece distinguitur. Quod patet: quia comparatur ad individuum sicut formale ad materiale.

Sexto. Intellectus divinus multa intelligit: scilicet ad perfectionem universi pertinentia. Ergo perfectius seipsum repraesentat si plures diversorum graduum creaturas producat quam si unum tantum produxisset. Ergo etc. — Probatur consequentia. Quia omne agens per intellectum repraesentat speciem intellectus in re facta.

Sed occurrit dubium. Quia, si agens per intellectum repraesentat speciem sui intellectus in re facta, sequitur quod Deus unum tantum producat et non plura: quia species sui intellectus est tantum una, scilicet divina essentia.

Respondetur quod est una materialiter: sed formaliter est plures, secundum quod intelligitur ut propria ratio plurium, et habet rationem plurium idearum.

Septimo. Bonum ordinis diversorum est melius quolibet illorum ordinatorum per se sumpto: cum sit formale respectu singularium. Ergo debuit esse in rebus. Ergo oportuit esse inaequalitatem in rebus. — Probatur praim consequentia. Quia operi a summo bono artifice non debuit deesse summa perfectio. — Secunda etiam probatur. Quia, remota inaequalitate, non esset illud bonum.

Advertendum, cum dicitur bonum ordinis diversorum esse melius quolibet ordinatorum, quod intelligitur non de ipso respectu secundum se, relatio enim est minimae entitatis, et per consequens minimae bonitatis est: sed de ipsis extremis ordinis ut ordinata sunt. — Eodem modo intelligendum est quod in fine capituli dicitur: scilicet quod ordo universi est ultima et nobilissima perfectio in rebus.

Circa illam propositionem, quod talis ordo non esset sine inaequalitate, dubitatur. Quia in divinis Personis est ordo. Et tamen non est ibi inaequalitas.

Dicitur quod loquitur hic Sanctus Thomas de ordine prioris et posterioris: non autem de ordine originis tantum, cuiusmodi est ordo inter divinas Personas repertus.

Confirmatur Gen. 1, ubi dicitur, Vidit Deus cuncta etc.