Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber II

Ostenso quod actio divina est absque materia praeiacente, et ex consequenti quod est creatio, restat ostendere quomodo ipsa creatio ab actione transeunte creaturae distinguatur ¹. Et ponuntur duae conclusiones ².

Circa primam autem conclusionem duo facit Sanctus Thomas: primo, ponit conclusionem cum suis probationibus; secundo, deducit quaedam corollaria, in sequenti capitulo.

I. Prima ergo conclusio est: Creatio non est motus neque mutatio, proprie loquendo. Additur autem proprie loquendo, ut ostendatur quod improprie, et secundum modum significandi, non inconvenit creationem mutationem dici.

Probatur conclusio. Tum quia motus et mutatio est actus existentis in potentia. In creatione autem nihil praeexistit in potentia, in quo suscipiatur creatio.

Tum quia extrema motus et mutationis cadunt in eundem ordinem: quia aut sunt eiusdem generis, ut contraria; aut communicant in una potentia, ut privatio et forma. In creatione autem non est potentia praeexistens, neque aliquid eiusdem generis, quod praesupponatur creationi.

Tum quia in creatione, ubi tota rei substantia producitur, non est aliquid idem aliter se habens nunc et prius: quia illud esset praesuppositum et non productum. In motu autem oportet esse aliquid quod aliter se habeat nunc quam prius: ut ipsum nomen mutationis ostendit.

Tum quia motus vel mutatio duratione praecedit id quod fit: quia factum esse terminus motus est et principium quietis, unde etiam mutationem omnem oportet esse motum aut terminum motus, qui est successivus; et quod fit non est, quod convenit rei quandiu est motus. In creatione autem hoc non est: quia, si praecederet, oporteret sibi praestitui aliquod subiectum.

II. Circa id quod dicitur in secunda ratione, scilicet quod extrema motus cadunt in eundem ordinem, advertendum quod sic intelligitur ea in eundem ordinem cadere, quia in uno quodam ad quod ordinem habent uniuntur: scilicet aut in uno genere, sicut in motu contraria; aut in una potentia, ut in mutatione privatio et forma.

2. Circa tertiam rationem, cum dicebatur quod in creatione non est aliquid quod se habeat nunc aliter quam prius, dubitatur. Quia, cum aliquid de novo creatur, id quod creatur nunc est in rerum natura, et prius non erat in rerum natura. Ergo est aliquid in creatione quod se habet nunc aliter quam prius.

Respondetur quod in creatione esse aliquid quod aliter se habeat nunc et prius, dupliciter potest intelligi. Uno modo, proprie, tanquam subiectum realiter praeexistens in natura, quod ab uno termino ad alium transmutetur: sicut, cum generatur homo, praeexistit materia, quae prius est sub una forma cum privatione formae hominis, postmodum accipit hominis formam et esse. - Alio modo, improprie, tanquam terminus per ipsam creationem realiter productus, qui prius non erat actu et postmodum est in actu. Hoc modo, licet terminus non sit subiectum quod transmutetur de non esse in esse, quia prius non erat in natura ipse terminus, puta homo, ut posset dici esse realiter sub non esse; tamen intellectus, considerans non esse eius in una parte temporis veri aut imaginarii, et esse in altera temporis parte, accipit illum per modum subiecti modo sub non esse modo sub esse existentis. Et sic, secundum intellectum, ipse terminus est aliquo modo subiectum aliter se habens: dum, habens esse in intellectu, prius consideratur sub non esse reali, postmodum sub esse.

Sanctus Thomas ergo intelligit primo modo, non secundo. In creatione enim nullum praesupponitur subiectum quod aliter se habeat nunc et prius: cum creatio sit ex nulla praesupposita materia. Sed bene terminus producitur in actu qui prius non erat in actu: et sic per intellectum consideratur tanquam subiectum transiens ab uno termino in alterum. - Quamvis magis pro subiecto imaginemur ipsum tempus, aut verum aut imaginarium, in cuius una parte est non esse rei, in alia vero esse: ut dicitur Potentia, q. III, a. 2.

Ad argumentum itaque dicitur quod procedit de eo quod aliter se habet nunc et prius per modum termini secundum rem et subiecti secundum modum intelligendi, quod non negat Sanctus Thomas in creatione inveniri: non autem de eo quod aliter se habet tanquam subiectum praeexistens in natura.

3. Circa ultimam rationem, attendendum quod mutatio quae est terminus motus, ut generatio et corruptio, dupliciter potest accipi: uno modo, per se praecise, ut distinguitur a motu ut terminus eius; alio modo, ut simul dicit ipsum motum, ad quem sequitur, et ipsam mutationem, quae est terminus. Cum igitur inquit Sanctus Thomas oportere ut motus et mutatio praecedat tempore id quod fit per mutationem, non accipitur mutatio primo modo: quia, cum sit terminus motus et sit in instanti, simul est cum re producta. Unde simul res generatur et generata est, accipiendo generationem illo modo: sicut etiam inquit Sanctus Thomas, Prima, q. XLV, a. 2, ad 3, quod aliquid simul illuminatur et illuminatum est. - Sed accipitur secundo modo mutatio. Sic enim mutatio, ratione motus, praecedit id quod producitur. Quandiu enim motus est tendens ad instantaneam introductionem formae in materia, et disponens materiam ad formae susceptionem, res nondum est neque est genita, sed fit et generatur. In termino autem motus est genita. Et ideo motus et mutatio tempore praecedit id quod producitur per talem mutationem: sicut motus praecedit terminum motus et quietem.

III. Sed contra praedictam conclusionem esse videtur, quia Aristoteles, V Phys. ³, probat generationem esse mutationem, quia per ipsam fit quod non est. Sed multo magis per creationem fit quod non est quam per generationem. Ergo creatio est mutatio.

Videtur etiam esse contra ipsam quia Commentator, VII Phys., comment. 20, tenet realem relationem non advenire alicui nisi per mutationem. Constat autem quod relatio creaturae ad Deum advenit ei per creationem. Ergo etc.

2. Ad primum horum dicitur mentem Aristotelis esse quod per generationem fit quod non est ex aliqua materia praesupposita. Hoc autem, ut ostensum est, creationi non convenit.

Ad secundum vero dicitur quod dictum Commentatoris intelligitur de relatione quae advenit rei praeexistenti aut in actu, aut in potentia materiae. Talis autem non est relatio creaturae ad Deum.