Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber II

Postquam determinavit Sanctus Thomas de rerum productione, nunc de rerum ipsarum distinctione determinat ¹. Circa hoc autem duo facit: primo, removet falsas philosophorum opiniones; secundo, veritatem declarat, capitulo XLV.

Quantum ad primum, ponit sex conclusiones, quarum prima in hoc capite ponitur, reliquae vero in sequentibus.

I. Prima ergo conclusio est: Rerum distinctio non est a casu, tanquam videlicet praeter agentis intentionem evenerit.

Probatur primo. Sunt quaedam substantiae in quarum natura non est possibilitas ad non esse. Ergo tales non sunt a casu. Ergo nec earum distinctio a casu erit. — Probatur prima consequentia. Quia casus non contingit nisi in possibilibus aliter se habere, ut patet II Physicorum ². — Secunda etiam patet. Quia tales substantiae sunt per suam substantiam distinctae: idest, ex propriis earum rationibus distinctionem habent.

Secundo. Casus est tantum in possibilibus aliter se habere. Ergo distinctio quae est a materia forte poterit esse a casu: non autem distinctio quae est a forma. Sed distinctio specierum est a forma: singularium autem eiusdem speciei a materia. Ergo distinctio secundum speciem non est a casu: sed forte aliquorum individuorum casus est distinctivus. Ergo etc. — Patet prima consequentia. Quia principium illius possibilitatis est materia, non autem forma, quae determinat possibilitatem materiae ad unum.

Advertendum circa illud quod inquit Sanctus Thomas, casum fortassis aliquorum individuorum posse esse distinctivum, quod non dixit individuorum absolute, sed aliquorum individuorum: quia in individuis incorruptibilibus, cuiusmodi sunt animae intellectivae et alia huiusmodi, si sunt aliqua alia incorruptibilia solo numero in eadem specie distincta, non potest esse casus, sed tantum in corruptibilibus.

Addidit autem forte: quia non est absolute verum quod distinctio individuorum corruptibilium sit a casu; sed a casu potest dici esse distinctio individuorum monstruosorum, inquantum illa praeter intentionem naturae proveniunt. Quia tamen etiam monstra non sunt omnino contra naturae intentionem, quia saltem secundario sunt a natura intenta; ideo sub dubio relinquit utrum sit a casu eorum distinctio, inquiens quod forte casus est aliquorum individuorum distinctivus.

II. Tertio. Prima rerum productio non est ex materia. Ergo in ipsa casus esse non potest. Sed oportuit in ipsa esse rerum distinctionem: cum multa sint in rebus creatis quae neque ex invicem, neque ex aliquo uno communi in quo conveniant, generantur. Ergo etc. — Patet prima consequentia. Quia in eorum tantum factione potest esse casus quae ex materia generantur.

Adverte quod duo removet Sanctus Thomas secundum quae posset aliquis dicere in prima productione rerum distinctionem non fuisse, scilicet dicendo: — aut quod fuit unum tantum productum, ex quo aliud posterius ab eo distinctum est productum a casu, puta si fuisset tantum aer productus, ex quo postmodum ignis emerserit; — aut quod fuit una materia producta, ex qua plura postea distincta pullularunt. Utrumque horum removet per hoc quod sunt multa quae non generantur ex invicem, per quod excluditur primum dictum: neque ex aliquo uno communi, propter quod excluditur secundum. Caelum enim et haec inferiora, aut etiam intelligentiae, quae non conveniunt in materia, neque ex invicem neque ex communi materia generantur.

III. Quarto. Distinctio rerum naturaliter praecedit motus et operationes rerum: determinati enim effectus sunt determinatarum rerum et distinctarum. Sed motus et operationes rerum sunt a causis per se et determinatis. Ergo et distinctio. Ergo etc. — Patet consequentia. Quia, cum causa per se prior sit causa per accidens, inconveniens est dicere posteriora esse a causa per se, priora autem esse a causa per accidens.

Quinto. Universitas creaturarum est a Deo agente per intellectum et voluntatem, in cuius virtute defectus esse non potest. Ergo forma universi est a Deo intenta et volita. Ergo et rerum distinctio. — Probatur prima consequentia. Quia cuiuslibet rei procedentis ab agente per intellectum et voluntatem, forma est ab agente intenta: (supple) nisi forte esset defectus in virtute, ut possit deficere a sua intentione. — Secunda etiam patet. Quia forma universi consistit in distinctione et ordine partium.

IV. Sexto. Ordo partium universi et distinctio earum est finis productionis universi. Ergo etc. — Consequentiam habet Sanctus Thomas pro manifesta: quia de ratione finis, inquantum huiusmodi, est quod sit intentus. — Antecedens vero probatur. Quia id quod est bonum et optimum in effectu, est finis productionis ipsius. Optimum autem universi consistit in ordine et distinctione partium eius. Ergo etc.

Adverte quod duplex est finis: scilicet operationis, et operantis. Finis operationis (idest, propter quem est operatio) est optimum quod per operationem producitur. Et tale est intrinsecum effectui, veluti eius forma. Et sic productionis universi finis est totalitas eius, quae in ordine et distinctione partium consistit. — Finis autem operantis est aliquid quod operans ex effectu producto intendit: sicut domificator, producendo domum, intendit habitationem. Et talis finis non est optimum quod sit in effectu producto, sed est aliquid extrinsecum ab effectu. Hoc modo ordo partium universi non est finis in productione universi, sed bonitas divina, ex cuius amore Deus creaturam produxit, ut ipsa bonitas manifestetur. — In hac ergo ratione loquitur Sanctus Thomas de fine operationis, non autem de fine operantis, ut patet.

Confirmatur conclusio auctoritate Genesis 1.

Excluditur autem ex hoc opinio antiquorum Naturalium ponentium tantum causam materialem, ex qua dicebant omnia fieri raritate et densitate.

Similiter Democriti et Leucippi excluditur opinio ponentium infinita principia materialia, scilicet indivisibilia corpora eiusdem naturae, differentia autem figuris, positione et ordine, sed causam agentem negantium.