Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber II

Secunda distinctio creationis ab actione creaturarum est quod actio creaturarum est cum successione, creatio autem est absque successione¹.

I. Probatur autem primo. Successio est propria motui. Dictum est autem quod creatio non est motus neque mutatio, quae est terminus motus. Ergo etc.

Ad evidentiam huius rationis, considerandum est quod in aliqua actione esse successionem dupliciter intelligi potest. Uno modo, intrinsece et essentialiter: sicut est in calefactione, quae successive fit, et habet partes sibi invicem succedentes. Alio modo, extrinsece et antecedenter, quia videlicet ad ipsam antecedit mutatio successiva: sicut est in illuminatione, ad quam antecedit motus localis; et in generatione substantiali, ad quam antecedit alteratio. Conclusio ergo Sancti Thomae de successione utroque modo intelligenda est: scilicet quod creatio est absque successione tam intrinsece quam extrinsece et antecedenter. Ideo in hac ratione subsumit, quod creatio neque est motus neque est terminus motus: ut per hoc quod non est motus, habeat quod est absque successione intrinseca et essentiali; per hoc vero quod non est terminus motus, habeat quod est absque extrinseca et antecedenti successione.

II. Secundo. Inter esse et non esse, quae sunt quasi extrema creationis, non potest esse aliquod medium. Ergo etc. — Probatur consequentia. Quia in omni motu successivo est aliquod medium inter eius extrema: ut patet ex definitione medii, V Physicorum. Advertendum quod inquit Sanctus Thomas esse et non esse quasi extrema esse creationis, non autem absolute esse extrema: quia, proprie loquendo, creatio non habet duos terminos inter quos sit. Sunt enim proprie termini in actione quae est cum motu: quia ibi est subiectum aliquod transiens a termino a quo ad terminum ad quem. In creatione autem, quia non est motus, non est aliquid subiectum transiens ab uno termino ad alium: sed est ibi tantum, ut dicitur Potentia, q. III, 1, ad 11, effluxus ab agente in factum. Sed tamen quia, secundum modum intelligendi, apprehendimus creaturam, tanquam prius non existentem, postea habere esse; ideo esse et non esse aliquo modo possunt dici termini, prout non existentia rei productae et existentia eius, nullo existente subiecto quod a non esse transeat ad esse, termini productionis dicuntur modo dicto.

2. Sed occurrit dubium circa rationem. Si ideo in creatione non est successio quia inter esse et non esse medium non cadit, eadem ratione in generatione rei, accipiendo generationem ut etiam includit motum ad introductionem formae substantialis in materia, non erit successio: quia etiam illa est inter non esse et esse. Respondetur: et dicitur primo, quod non est eadem ratio de creatione et generatione. In creatione enim nullum est subiectum quod disponi oporteat ad susceptionem formae substantialis, sicut est in generatione, sed statim post non esse res creata totum suum esse simul accipit: sicut etiam, disposita iam per motum materia ad formam, statim per generationem, quae est terminus motus, res accipit esse. — Item, creatio est inter non esse simpliciter, quod est nullo modo esse, et esse simpliciter, quod est secundum omnes partes suas essentiales simul esse. Generatio autem est inter non esse hoc, et esse hoc, puta inter non esse hominem et esse hominem: cui non esse coniungitur esse alterius formae et accidentium eius, quae oportet per motum abiici, ut introducantur accidentia convenientia formae introducendae. Quia ergo inter accidentia formae abiiciendae sub tali gradu, et accidentia formae inducendae, cadit medium, ad quod prius pervenitur quam ad extremum, ideo inter non esse et esse quae sunt extrema generationis, aliquo modo potest dici quod cadat medium: licet non sit proprie dictum. Cum enim ex aere generatur ignis, et sic ex non esse ignis fit transitus ad esse ignis, oportet prius accidentia aeris ad esse remissum pervenire, et accidentia ignis in esse remisso introduci, quam materia accidentia aeris omnino amittat et formam ignis cum accidentibus intensis suscipiat. Ideo inter non esse ignis coniunctum formae et accidentibus aeris, et esse ipsius ignis, cadit medium. Inter non esse autem et esse quae sunt aliquo modo extrema creationis, non cadit medium: quia in ea consideratur non esse simpliciter, quod scilicet nulli esse aut formae coniungitur; inter tale autem non esse et esse nullum cadit medium. Dicitur secundo quod, accipiendo generationem ut includit motum, non est inter esse et non esse praecise, sed etiam inter esse et esse, puta inter esse aeris et esse ignis.

III. Tertio. In creatione non potest fieri praecedere factum esse. Ergo in ea non est successio. — Patet consequentia. Quia in omni factione in qua est successio, fieri est ante factum esse, ut habetur VI Physicorum. — Antecedens vero probatur. Quia tale fieri creaturae non esset in ipsa creatura quae diceretur fieri, cum non sit ante factum esse; nec in ipso factore, quia moveri non est actus moventis, scilicet ut subiecti, sed moti; nec in aliqua materia facti praeexistente, quia hoc est contra rationem creationis. Ergo etc.

IV. Quarto. Esse substantiale creaturae non est divisibile secundum intensionem et remissionem: cum substantia non suscipiat magis et minus. Nec in creatione praecedunt dispositiones ad esse creaturae: cum materia non praeexistat creationi. Ergo ibi non est successio. — Probatur consequentia. Quia, cum omnis factio successiva sit in tempore, simul dividitur tempus, motus et id super quod transit motus: nam in medietate temporis regulariter motum pertransit medietatem magnitudinis. Divisio autem in formis, divisioni temporis correspondens, attenditur secundum intensionem et remissionem aut ipsius formae quae est terminus motus, aut dispositionum ad talem formam. Ergo, ubi esse non capit intensionem et remissionem, nec sunt dispositiones ad ipsum talem divisionem capientes, ibi non est successio in acquisitione talis esse. Adverte quod ideo dixit Sanctus Thomas regulariter motum in medietate temporis medium magnitudinis pertransire, quia, si aliquid irregulariter moveretur, ut scilicet una pars motus esset intensior altera, hoc non eveniret. De veritate autem huius propositionis visum est in Primo².

V. Quinto. In creatione nihil praeexigitur ex parte materiae. Nec aliquid deest agenti ad agendum, quod postea per motum ei adveniat. Ergo creatio est in instanti. — Probatur consequentia. Quia successio in rerum factione ex defectu materiae provenit, quae a principio non est sufficienter ad receptionem formae disposita. Unde, cum est disposita, formam recipit in instanti: sicut diaphanum, quia semper est in ultima dispositione ad lucem, statim ad praesentiam lucidi illuminatur. Quod si requiritur motus, hoc non est ex parte illuminabilis, sed ex parte illuminantis, ut fiat praesens. Ubi ergo nihil requiritur ex parte materiae; nec ex parte agentis aliquid per motum acquisibile requiritur; ibi oportet factionem instantaneam esse. — Ex iis deducitur quod simul dum aliquid creatur, creatum est: sicut simul aliquid illuminatur et est illuminatum.

Sciendum autem quod, licet simul sit creari et creatum esse, et illuminari ac illuminatum esse, tamen ratione distinguuntur. Quia creari dicit ipsum esse creaturae cum actuali novitate essendi et habitudine actualis dependentiae ad Deum: creatum autem esse dicit ipsum totale esse rei positum in actu a Deo, non autem dicit habitudinem actualis dependentiae cum tali novitate essendi.

Ultimo confirmatur auctoritate Gen. 1. Ubi enim dicitur, In principio — scilicet temporis, secundum Basilium — creavit Deus caelum et terram, datur intelligi creationem instantaneam esse: cum principium temporis sit instans.