Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber II

Postquam determinavit Sanctus Thomas de iis quae intellectualibus positive et affirmative conveniunt, consequenter de iis quae ab eorum natura excluduntur determinat ¹. Circa hoc autem duo facit: primo enim removet ab ipsis materialitatem quantum ad substantiam secundum se; secundo, materialitatem quae est per dependentiam a materia, cap. LI. Quia autem, ubi invenitur materia, invenitur etiam quantitas continua, ideo, ut a notioribus nobis procedat, primo ostendit ipsas substantias non esse corpus; secundo, non esse composita ex materia et forma, capite sequenti.

I. Quantum ad primum, ponitur haec conclusio: Nulla substantia intellectualis est corpus.

Probatur primo. Intellectus non comprehendit rem aliquam intellectam commensuratione quantitatis: cum se toto intelligat, et comprehendat totum et partes. Ergo nulla substantia intelligens est corpus. — Probatur consequentia. Quia nullum corpus continet aliud nisi commensuratione quantitatis.

Sed non videtur haec ratio efficax esse. Per ipsam enim similiter probaretur quod homo non sit corpus: quia suo intellectu non comprehendit aliquid secundum commensurationem quantitatis.

Respondetur quod, ex eo quod intellectus quantitative nihil comprehendit, arguitur quod substantia quae secundum se totam est intelligens, quae proprie intellectualis substantia dicitur, non est corpus: non autem de substantia quae est secundum partem intelligens, quasi ex intellectuali et corporali substantia composita, cuiusmodi est homo. Ideo obiectio non est contra intentum.

II. Secundo. Intellectus recipit formas substantiales omnium corporum, et tamen non corrumpitur, sed perficitur: cum per ipsas intelligat. Ergo etc. — Probatur consequentia. Quia nullum corpus potest alterius corporis formam substantialem recipere nisi suam formam per corruptionem amittat.

Sed posset aliquis dicere ad hanc rationem quod formae corporum non recipiuntur in intellectu secundum quod sunt substantiae, sed secundum quod sunt accidentia. Et sic ratio non sequitur.

Respondetur quod, cum forma substantialis corporis in materia existens sit eiusdem rationis cum seipsa existente in intellectu, licet habeat alium et alium modum essendi, ut in sequentibus ostendetur ², et in materia sit substantia, in intellectu autem accidens; ideo potest absolute dici quod forma substantialis corporis recipitur in intellectu, licet in intellectu esse substantiale non habeat. Corpus autem nullo modo recipit formam substantialem alterius corporis: ideo non potest absolute dici quod alterius corporis formam substantialem recipiat. Fundamentum ergo rationis est quod corpus nullo modo recipit formam substantialem alterius corporis: intellectus autem, absolute loquendo, recipit corporum formas, licet secundum esse spirituale et immateriale recipiantur, propter conditionem intellectus suscipientis.

III. Tertio. Quod recipitur in corpore, recipitur in eo secundum quantitatis divisionem. Ergo forma non recipitur in corpore nisi individuata. Ergo, si intellectus sit corpus, formae rerum intelligibiles recipiuntur in ipso individuatae. Ergo intelligit tantum particularia. — Hoc consequens est falsum. Ergo etc. — Probatur prima consequentia. Quia principium diversitatis individuorum eiusdem speciei est divisio materiae secundum quantitatem. — Ultima quoque probatur. Quia intellectus intelligit res per formas earum quas penes se habet.

2. Circa ultimam consequentiam hic adductam dubitatur. Quia forma quae est in hoc intellectu, secundum rei veritatem est individua et singularis, numeraliter distincta a forma eiusdem rationis existente in alio intellectu. Et tamen per ipsam intellectus intelligit universale. Ergo illa consequentia falsa est.

3. Ad huius evidentiam, considerandum est quod, cum natura materialis existens in intellectu et sit natura materialis, eiusdem scilicet rationis existens cum natura quae est extra intellectum; et habeat in intellectu esse immateriale et intelligibile, tanquam accidens et forma ipsius: in duplici rerum ordine collocatur, scilicet in ordine intelligibilium ex parte sui modi essendi, et in ordine materialium ex parte suae rationis. Verbi gratia, natura lapidis in intellectu existens habet quod sit species intelligibilis intellectus et eius accidens intellectuale; et habet quod sit natura lapidis. Si consideretur ut est in ordine intelligibilium, sive ut est forma intelligibilis intellectus unius, sic est individua et singularis: habet enim esse distinctum ab alia specie intelligibili eiusdem rationis existente in intellectu alterius; nam accidentia eiusdem rationis numeraliter et individualiter distinguuntur ex numerali distinctione subiectorum in quibus sunt. Si autem consideretur ut est natura materialis eiusdem rationis cum forma per ipsam repraesentata quae est in materia, sic non est individua aut singularis, sed est universalis et abstracta atque illimitata: non enim est forma huius aut illius lapidis, habens esse materiale determinatum ad hic et nunc ut habet formam huius lapidis; sed est forma lapidis absolute et abstracte; sive, non est hic aut ille lapis, sed est absolute lapis habens esse immateriale; et non distinguitur ab aliis particularibus lapidibus sicut unus particularis lapis ab alio, sed sicut natura universaliter et absolute sumpta a singularibus illius naturae. Unde esse illius, si consideretur ut est esse formae intelligibilis, est esse individuum et singulare; si autem consideretur ut esse naturae lapidis, est universale et illimitatum; sicut, si esset albedo separata ab omni subiecto, non esset haec aut illa albedo, sed esset absolute albedo, licet esset unum ens ab omni alia albedine distinctum.

Natura ergo existens in intellectu, secundum suam rationem considerata qua est talis forma, non est individua et singularis, quia non magis est huius quam illius singularis forma, sed est absolute et illimitata talis forma: secundum autem quod est accidens intellectus, tanquam eius forma intelligibilis, est individua et singularis. Quia vero talis species repraesentat formam quae est ad extra inquantum est eiusdem rationis cum ipsa, secundum quem modum diximus ipsam esse universalem, non autem repraesentat materiam individualem; ideo per ipsam intellectus universale cognoscit primo et per se, tanquam per ipsam primo repraesentatum, non autem singulare nisi secundario et indirecte. At quia est principium eliciendi intellectionem inquantum forma intellectus, secundum quem modum diximus ipsam esse singularem et individuam, ideo intellectio per ipsam elicita est individua et singularis, ab alia intellectione eiusdem speciei numeraliter distincta.

Ad argumentum ergo dicitur quod forma existens in intellectu nostro non est individuata et singularis ut est in ordine materialium secundum suam rationem, sed est universalis. Ideo non oportet ut per ipsam singularia tantum illius rationis cognoscat. Sed si intellectus esset corpus, forma in ipso recepta esset individua et singularis sicut forma huius lapidis: quia corpus individualiter tantum recipit et materialiter. Ideo cognosceret intellectus per eam tantum particularia. Et sic consequentia tenet, posito quod intellectus sit corpus: non valet autem si ponamus ipsum esse incorporeum.

IV. Quarto. Intellectus non intelligeret nisi corpora: quia nihil agit ultra suam speciem (scilicet virtute propria: sed bene ut instrumentum alterius). Hoc autem est falsum: quia intelligimus multa quae non sunt corpora. Ergo etc.

Quinto. Substantia intelligens non est corpus infinitum. Quia illud non datur. — Nec finitum. Quia virtus intellectus est quodammodo infinita in intelligendo: intelligit enim species numerorum, figurarum et proportionum in infinitum; et universale, quod est virtute infinitum secundum suum ambitum, cum contineat individua quae sunt potentia infinita. In corpore autem finito non potest esse virtus infinita. — Ergo etc.

2. Sed videtur ista ratio non concludere. Licet enim virtus simpliciter infinita non possit esse in corpore finito, nihil tamen prohibet virtutem secundum quid infinitam in corpore finito esse: nam ignis habet virtutem comburendi in infinitum, si sibi in infinitum apponatur combustibile; et caelum habet virtutem generandi in infinitum corpora. Ergo, non obstante virtute intellectus quodammodo sive secundum quid infinita, posset intellectus esse corpus finitum.

Respondetur quod quantitas virtutis quae consideratur ex obiecto, attenditur secundum magnitudinem obiecti: ut maior sit virtus quae in maius obiectum potest; et virtus sit infinita quae potest in infinitum obiectum; simpliciter quidem infinita quae potest in infinitum simpliciter; secundum quid autem infinita quae potest in infinitum secundum quid. Et ideo intellectum intelligere numeros in infinitum, arguit virtutem infinitam secundum quid, inquantum intellectus non adeo magnum numerum apprehendit quin maiorem possit apprehendere; et similiter intelligere universale, quia universale simul continet infinita; hoc est enim obiectum intellectus esse magnitudinis et perfectionis aliquo modo infinitae.

Dico igitur quod virtus ignis non est infinita secundum quid secundum quantitatem perfectionalem, nec virtus solis: quia, licet possint in infinita secundum numerum, non tamen possunt in infinita secundum speciem; infinitas autem obiectorum secundum numerum non ostendit magnitudinem infinitam virtutis, quia minima virtus, si perpetuo duret, in infinitos effectus secundum numerum potest. Intellectus autem potest in infinita secundum speciem: quia augmentum numerorum in infinitum est secundum species. Et similiter universale est quodammodo secundum speciem infinitum: inquantum secundum se non est ad hoc aut illud singulare limitatum, sed dicit aliquid illimitatum in sua specie, in quod potest intellectus secundum se, non autem solum ut in singularibus invenitur. Et ideo ex hoc quod intellectus in haec obiecta infinita potest, optime ostenditur quod est infinitae quodammodo virtutis et perfectionis intrinsece, non autem solum extrinsece.

V. Sexto. Duo intellectus se invicem continent et comprehendunt: dum unus alium intelligit. Non autem duo corpora: cum corpus continens excedat contentum. Ergo etc.

Septimo. Intellectus supra seipsum in agendo reflectitur. Ergo etc. — Probatur consequentia. Quia nullius corporis actio reflectitur super agentem: cum ostensum sit in Physicis quod nullum corpus a seipso movetur nisi secundum partem.

Octavo. Intellectus intelligit se intelligere. Ergo etc. — Probatur consequentia. Quia actus corporis non terminatur ad actionem, nec motus ad motum.

Confirmatur. Quia Sacra Scriptura substantias intellectuales spiritus nominat, quo modo consuevit Deum incorporeum nominare, iuxta illud Ioan. IV, Deus spiritus est: dicitur enim Sap. VII: Est autem in illa etc.

Excluditur autem per hoc error antiquorum, qui nullam substantiam nisi corpoream esse ponebant. Et Christianorum quorundam dicentium animam esse corpus effigiatum.