Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber II

I. Tertio loco, respondetur rationibus sumptis ex parte factionis rerum ¹.

1. Ad primum enim dicitur primo, quod ex nihilo nihil fieri habet veritatem in factione particulari, de qua philosophi considerabant: non autem in productione totius entis.

Dicitur secundo, quod nomen factionis proprie isti universali rerum productioni non convenit, cum tale nomen motum vel mutationem importet: licet ad illam originem per quandam similitudinem transferatur, ut dicamus ea facta quorum natura ab aliis originem trahit.

Advertendum autem, ut superius ² tangebatur, quod factio aliqua potest dici particularis dupliciter. Uno modo, per comparationem ad primum et per se terminum factionis. Et sic dicitur factio particularis cuius primo et per se terminus est ens particulare: universalis autem, cuius primo et per se terminus est aliquod universale. — Alio modo, per comparationem ad partes essentiales termini materialiter producti. Et sic dicitur factio particularis per quam non fiunt omnes partes termini, sed aliquae: universalis autem, per quam omnes rei partes producuntur.

Si primo modo accipiamus particularem factionem, creatio non est factio particularis, sed universalis: quia esse absolute et illimitate sumptum est terminus formalis creationis primo et per se, non autem secundum aliquam particularem rationem sumptum. Si etiam accipiamus secundo modo, sic creatio non est factio particularis, sed universalis: quia per ipsam non producitur tantum forma rei, ut in aliis factionibus, quae materiam praesupponunt, accidit, sed omnes rei creatae partes, tam scilicet materia quam forma, producuntur. Ad hunc sensum inquit Sanctus Thomas creationem non esse particularem, sed universalem factionem.

II. Ad secundum, dicitur primo, quod creatio non est mutatio nisi secundum metaphoram.

Dicitur secundo, quod id quod nullo modo est, non se habet aliquo modo: ut possit concludi quod, quando incipit esse, alio modo se habeat nunc et prius. Ideo ratio non sequitur.

Considerandum, cum dicitur in argumento, Omne quod de novo incipit esse, non eodem modo se habet nunc et prius, et quod omne tale oportet esse aliquo modo mutatum: quod hoc quod dico, non eodem modo se habere nunc et prius, licet quantum ad vocem negationem dicat, tamen quantum ad sensum potest accipi simpliciter negative; et potest accipi etiam affirmative. Si negative accipiatur, ad hoc ut aliquid non eodem modo se habeat nunc et prius, sufficit ut nunc modum aliquem habeat quem prius non habuit. Et sic quod nullo modo fuit ante hoc instans et in hoc instanti est, potest dici non eodem modo se habere nunc et prius: si enim prius nullo modo erat, manifestum est quod non erat modo quo nunc est. Et sic, quod creatur non eodem modo se habet nunc et prius. Sed hoc non est idem quod mutari, accipiendo proprie mutationem. — Si autem accipiatur affirmative, tunc dicitur non eodem modo se habere nunc et prius quod nunc habet unum modum et prius habebat alium modum. Et hoc est proprie mutari: quod enim mutatur, a modo imperfecto ad perfectiorem tendit, aut e converso. Sed hoc non convenit nisi ei quod prius aliquo modo est: quod enim nullo modo est, ut inquit Sanctus Thomas, non est alio modo. Et sic, quod creatur non potest dici quod non eodem modo est nunc et prius, affirmative: non enim prius aliquo modo erat. Propter hoc Sanctus Thomas, respondendo, ut verum sensum in quo procedebat argumentum acciperet, negavit id quod creatur alio et alio modo se habere nunc et prius: affirmative accipiendo quod in argumento negative, quantum ad vocem, fuerat acceptum.

III. Ad tertium, dicitur quod ens creatum, antequam esset, fuit possibile per potentiam agentis, vel propter habitudinem terminorum, non autem per aliquam potentiam passivam in entibus: quia hoc in illis tantum necessarium est quae per motum essendi principium sumunt.

Ad quartum, dicit quod in iis quae non fiunt per motum, non prius est fieri quam esse: sed bene in iis quae fiunt per motum. Et ideo non oportet ut talia habeant aliquod subiectum praeexistens.

Confirmat postremo Sanctus Thomas principale propositum auctoritate Gen. 1, In principio creavit etc.; et Prov. VIII, Antequam quicquam faceret etc.