Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber II

Quarta conclusio est ¹: Rerum distinctio non causatur ex ordine secundorum agentium. Et ponitur haec conclusio contra Avicennam, IX Metaph. ², volentem quod Deus fecit unam tantum substantiam; quae quia simplicitatem primae causae adaequare non potuit, sed aliquam in se multiplicitatem habet, ideo ab ea aliqua pluralitas prodire potest; et sic semper effectibus a causae simplicitate deficientibus, dum multiplicantur effectus, diversitas etiam causarum constituitur. Unde sequebatur quod rerum distinctio proveniret ex ordine agentium, quorum unum magis a simplicitate primae causae distabat quam aliud, et secundum eorum multiplicitatem multa proveniebant.

I. Hanc itaque positionem reprobans Sanctus Thomas arguit primo sic. Sequeretur, illa positione facta, quod ordo universi et distinctio rerum esset a casu. Hoc autem est falsum. Ergo etc. — Probatur consequentia. Quia distinctio huiusmodi non proveniret ab una causa, sed ex concursu omnium causarum. Ea autem quae ex concursu diversarum causarum proveniunt et non ex aliqua una causa determinata, a casu dicimus evenire. — Fundamentum huius rationis vide in prima ratione praecedentis capituli ³.

Secundo. Optimum in omnibus entibus creatis est ordo universi: sicut et in rebus humanis bonum gentis est divinius quam bonum unius. Ergo reducitur in id quod est optimum in causis. Ergo non causatur ex causis secundis: scilicet primo. — Probatur prima consequentia. Quia effectus oportet esse proportionales causis.

Tertio. Ordo universi est optimum in rebus. Ergo non causatur ex hoc quod secundae causae deficiunt a simplicitate primae causae. — Patet consequentia. Quia optimum non debet, sicut in causam, in rerum defectum reduci.

II. Quarto. Ordo et distinctio universi est ultimus finis in rebus causatis: cum sit quasi ultima forma, — intellige de fine intrinseco: non autem extrinseco, quia ille est bonitas divina. Ergo non est propter actiones secundarum causarum, sed magis actiones huiusmodi sunt propter ordinem et distinctionem constituendam in rebus. — Patet consequentia. Quia in omnibus causis agentibus ordinatis, ubi agitur propter finem, fines secundarum causarum sunt propter finem causae primae. Finis autem causae primae est ultimus finis in rebus causatis.

2. Sed videtur ista ratio propositum non concludere. Dicentes enim rerum distinctionem provenire ab ordine causarum agentium, non dicunt quod distinctio sit propter actiones secundarum causarum tanquam propter finem: sed quod est ab actionibus ipsarum tanquam a causa efficiente suo modo. Ratio autem concludit quod non est distinctio propter actiones tanquam propter finem, sed magis e converso. Quod ad propositum non esse aperte constat.

Respondetur quod ista ratio procedit non secundum ordinem essendi in re, sed secundum ordinem essendi in intentione agentis. Stat enim quod aliquid sit prius altero secundum esse reale, et tamen sit posterius in intentione agentis: sicut, cum sanitas causatur ex medicina, medicina praecedit sanitatem in re, in intentione autem posterius est, quia non desideratur medicina nisi propter desiderium sanitatis. Licet ergo dicerent isti per actiones secundarum causarum ordinem et distinctionem rerum causari, oportebat tamen eos dicere ipsa agentia primo proprias actiones intendere, et distinctionem provenire ex consequenti, ut in prima ratione ⁴ arguebatur. Et sic sequebatur rerum distinctionem provenire quia ipsae actiones causarum a suis agentibus intenduntur primo et per se, ex quibus rerum distinctio sequebatur aut praeter intentionem omnino, aut praeter primam intentionem. Sicut si diceremus aliquem primo et per se velle medicinam, et, si sanitas medicinam consequeretur, diceremus ipsam sanitatem aut non esse intentam, aut secundario intentam esse propter eius concomitantiam ad medicinam: et sic ideo sanitas eveniret quia medicina sumpta esset, non autem esset sumpta medicina ut sanitas eveniret.

Dicitur ergo ad dubium quod isti sic opinantes dicebant explicite quidem ordinem et distinctionem in rebus per actiones secundorum agentium effective produci: sed implicite etiam dicebant ipsas actiones esse primo intentas, et distinctionem rerum esse propter actiones tanquam propter finem. Et contra hoc procedit ratio Sancti Thomae.

III. Quinto, arguitur contra fundamentum et rationem praedictae positionis: cum scilicet inquiunt ideo non posse a prima causa plura et diversa causari immediate, quia est simplicissima.

Distinctionem et ordinem universi oportet esse in intellectu causae primae. Ergo oportet ibi esse formas distinctorum. Ergo a prima causa poterunt immediate plura causari. — Probatur antecedens. Quia distinctio partium universi et ordo earum est proprius effectus causae primae, quasi ultima forma et optimum in universo. In agentibus autem per intellectum forma effectus praeexistit in intellectu agentis. - Patet autem prima consequentia. - Secunda vero probatur ex hoc supposito, quod ex formis quae sunt in intellectu, proveniunt res extra animam, in iis quae per intellectum aguntur.

Advertendum quod ista ratio non supponit quod habet probare cum assumit rerum distinctionem esse proprium effectum Dei: quia non assumit illud tanquam concessum, sed tanquam probatum in praecedenti ratione.

Attendendum etiam quod haec ratio supponit ex formis quae sunt in intellectu provenire res ad extra immediate: quia hoc videtur esse de ratione agentis per intellectum. Sicut enim agens per naturam potest immediate producere sibi simile quantum ad formam naturalem, ita agens per intellectum sibi simile quantum ad formam praeconceptam.

IV. Sexto. Deus est agens per intellectum, et non potest in sua actione deficere. Ergo producit suum effectum per hoc quod ipsum effectum intelligit et intendit. Ergo multa statim potest creare absque medio. — Probatur prima consequentia. Quia actio agentis per intellectum terminatur ad formam quam intelligit, non ad aliam nisi per accidens et a casu: quod non potest accidere ubi actio deficere non potest. — Secunda etiam patet. Quia qua ratione unum effectum intelligit, potest et multos alios effectus intelligere.

Septimo. Quod unum solum ex uno fiat, non oportet nisi quando agens ad unum effectum determinatur. Sed virtus divina non determinatur ad unum, ut ex superioribus patet: et hoc quia est maxime simplex; quanto autem virtus est magis unita (scilicet perfectionaliter), tanto est magis infinita idest magis illimitata et indeterminata, et ad plura se potest extendere. Ergo ex Deo, quia est unus et omnino simplex, non est necesse ut unum tantum proveniat. Immo, quia est omnino simplex, ab eo potest multitudo provenire.

Octavo. Multa entia sunt quae procedere non possunt in esse nisi per creationem: ut sunt intelligentiae, corpora caelestia, et materia prima. Sed solus Deus potest creare. Ergo etc. — Patet maior. Quia illa sunt ingenerabilia: cum non sint composita ex materia et forma contrarietati subiecta.

V. Confirmatur Gen. 1, In principio etc.; et Iob xxxvii, Tu forsitan etc.

Excluditur autem ex iis error Avicennae dicentis Deum, intelligentem se, produxisse unam intelligentiam primam; in qua cum sit potentia et actus, intelligendo Deum producit intelligentiam secundam; illa, intelligendo se secundum quidem quod est in actu, producit animam caeli; secundum vero quod est in potentia, producit substantiam orbis primi; et sic deinceps procedendo.

Excluditur etiam error antiquorum haereticorum, dicentium Deum non creasse mundum, sed angelos. Cuius erroris dicitur primo fuisse Simon Magus inventor.