Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber II

Postquam determinavit Sanctus Thomas de rerum creatione et distinctione, incipit de ipsis rebus creatis, quantum ad fidei veritatem pertinet, determinare ¹. Et quia inter omnes creaturas maxime circa spirituales versatur fides, ideo Sancti Thomae intentio est de ipsis substantiis spiritualibus doctrinam tradere.

Circa hoc autem tria facit: primo, de natura substantiae spiritualis determinat; secundo, de eius unione ad corpus, cap. LVI; tertio, de eius operatione, cap. XCVI.

Circa primum duo facit: primo, agit de existentia substantiae spiritualis; secundo, de eius natura, in capite sequenti.

I. Quantum ad primum, ponitur haec conclusio: Oportuit, ad perfectionem universi, creaturas aliquas spirituales fieri, in summo rerum vertice constitutas. Probatur autem ex divina dispositione perfectionem rebus creatis secundum suum modum optimum ² assignante.

Et primo ³ sic. Ad hoc ut universum ultimam perfectionem consequatur, oportet creaturas ad suum redire principium. Ergo oportet, ad creaturarum perfectionem, ut aliquae creaturae sint intelligentes. — Probatur antecedens. Quia tunc effectus maxime perfectus est quando ad suum principium redit: ut patet ex circulo et motu circulari. — Consequentia quoque probatur. Quia redeunt ad suum principium singulae creaturae inquantum eius similitudinem gerunt secundum esse et naturam earum, in quibus quandam habent perfectionem. Intellectus autem Dei productionis creaturarum principium est.

II. Sed occurrit circa hanc rationem dubium. Non enim oportet id quod ab agente per intellectum procedit, assimilari illi quantum ad virtutem intellectivam, ut scilicet effectus sit intelligens sicut et causa, alioquin domum et omnia artificiata oporteret intellectum habere: sed sufficit ut assimiletur formae conceptae, quae est exemplar rei producendae; sicut dat exemplum Sanctus Thomas de domo, quam oportet arti assimilari, non autem potentiae intellectivae artificis. Ergo, quamvis intellectus Dei sit productionis rerum principium, non tamen oportet ipsum universum habere partem quae intellectiva sit.

Confirmatur. Quia per hanc rationem concluderetur omnes res creatas habere intellectum: quia principium productionis omnium est intellectus divinus.

2. Ad huius evidentiam, considerandum primo quod, licet per intellectum Deus res producat in esse, sicut et artifex res artificiatas, in duobus tamen differt Deus ab artifice creato. Primo, quia intellectus divinus ita est principium productivum creaturarum quod eius operatio, quae est intelligere, est realiter ipsum producere creaturae. Intellectus autem artificis non sic se habet: non enim ipsum intelligere domum est realiter idem quod producere domum, sed productio domus est operatio alterius potentiae ab intellectu, regulata tamen secundum exemplar quod est in mente artificis. Unde intellectus divinus est immediate productivus rerum, non autem intellectus artificis. — Secundo differt, quia forma intelligibilis per quam artifex creatus rem artificiatam producit, non est idem cum intellectu et specie intelligibili qua elicitur actus intelligendi, sed eius effectus. Forma autem qua divinus artifex creaturas producit, est idem realiter cum intellectu, tanquam cum principio rerum productivo, et cum specie qua Deus intelligit.

Ex quibus sequitur quod intellectus divinus est et principium immediatum productionis creaturarum; et ratio agendi, sive forma per quam producuntur. Et ideo, cum oporteat effectum productum, si perfectus sit, assimilari principio et elicitivo et formali suae productionis, quantum possibile est; necesse est ut universum assimiletur Deo secundum intellectum, ut scilicet sit secundum aliquam sui partem naturae intellectualis. Et hoc est fundamentum cui haec ratio Sancti Thomae innititur.

3. Ad dubium ergo dicitur quod, licet non omne quod procedit a quocumque agente per intellectum, oporteat illi quantum ad virtutem intellectivam assimilari, quia non omnis agentis per intellectum suum intelligere est rei productio, nec forma quae est ratio agendi est idem quod intellectus; oportet tamen quod primo et principaliter a Deo per intellectum producitur, habere naturam intellectivam, si illius sit capax: cum effectus divini assimilentur quantum possunt Deo, quantum ad principium elicitivum et formale suae productionis, qui est intellectus. — Non puto autem nomine intellectus hoc loco intelligi tantum formam intelligibilem, seu artem Dei, qua mundum produxit, sed etiam ipsam virtutem intellectivam: quia aliam rationem ad hanc ipsam conclusionem inducit Sanctus Thomas inferius ⁴ ex ipsa forma intelligibili per quam creaturae sunt productae.

Ad confirmationem dicitur similiter quod non oportet omnes res creatas habere intellectum: quia non omnes sunt capaces ex natura sua intellectus ut intellectus est, quemadmodum est universum, sed bene alicuius similitudinis intellectus divini; non enim sunt principalis Dei effectus, sed principalis effectus, idest universi, partes. Sicut, licet a sole per lucem eius producatur et lumen et caliditas, propter quod oportet tam lucida quam calida habere aliqualem similitudinem lucis solaris; non tamen omnia participant ratione lucis solaris ut lux est, sic scilicet ut lucida sint, sed tantum ea quae nata sunt lucem per modum lucis recipere; alia vero assimilantur luci ut virtualiter calorem continet, aut aliquam aliam perfectionem. Sic unaquaeque creatura redit ad intellectum divinum ut ad suum principium suo modo: aliqua enim illi assimilantur inquantum intellectus est; aliqua vero inquantum virtualiter alias perfectiones creaturarum continet et eminenter. — Et sic patet quod ratio Sancti Thomae optime propositum concludit.

III. *Secundo. Oportuit, ad consummatam universi perfectionem, esse aliquas creaturas quae in Deum redirent non solum secundum similitudinem naturae, sed etiam per operationem. Sed haec operatio non potest esse nisi intellectus et voluntatis: quia nec ipse Deus aliter erga seipsum operatur. Ergo etc. — Probatur maior. Quia secunda perfectio, quae est secundum operationem, addit supra primam: tanquam scilicet existens ultima et consummata rei perfectio.

Tertio. Ad summam rerum perfectionem, oportuit esse aliquas creaturas quae agerent modo quo Deus agit. Ergo oportuit esse aliquas substantias intellectuales. — Patet consequentia. Quia Deus agit per intellectum et voluntatem. — Probatur vero antecedens. Quia in praecedentibus ostensum est quod ad perfectam repraesentationem divinae bonitatis per creaturas, oportuit res aliquas ad bonitatem aliorum agere. Ergo oportuit etiam fieri assimilationem quantum ad modum agendi: quia sic alteri aliquid perfecte assimilatur in agendo.

Adverte quod per creaturas non potest perfecte divina bonitas ut in se est, repraesentari: sed bene potest repraesentari perfecte ut exemplar et forma universi. Quod sane fit si universum illi assimiletur quantum ad omnia in quibus secundum suam naturam natum est illi assimilari: sicut tunc domus perfecte repraesentat formam quae est in mente domificatoris, quando habet omnia secundum quae nata est illam repraesentare. Et sic est perfecta repraesentatio ex parte effectus, non ex parte causae. Quia ergo de ratione effectus summe perfecti est ut perfecte assimiletur suae causae secundum omnes modos quibus eam participare potest, ideo, cum Deus agat ad creaturarum productionem per intellectum et voluntatem; et universum, quod primo intendebat producere, natum esset assimilari sibi quantum ad esse, quantum ad agere bonitatem aliorum, et quantum ad modum agendi, qui est per intellectum et voluntatem: oportuit et in universo fieri aliquas creaturas quae ad bonitatem aliorum agerent, et quasdam quae agerent per intellectum et voluntatem. Et hoc est huius rationis fundamentum.

IV. Quarto. Summa universi perfectio exigit non solum similitudinem ad Deum secundum formam, sed etiam secundum eundem modum essendi formae, quantum possibile est: cum secunda similitudo sit perfectior quam prima. Ergo oportuit esse aliquas creaturas in quibus secundum esse intelligibile forma divini intellectus exprimitur. Ergo etc. — Patet prima consequentia. Quia forma per quam Deus agit creaturam, est forma intelligibilem modum essendi habens. — Patet etiam secunda. Quia hoc est esse creaturas secundum suam naturam intellectuales.

Adverte quod natura subsistens quae est ex se intellecta in actu, non indigens aliquo ad hoc ut fiat actu intelligibilis, est etiam secundum se intellectiva: ut inferius ⁵ ostendit Sanctus Thomas; et Prima, q. xiv, a. 1. Ideo bene hoc loco dicitur quod esse creaturas in quibus secundum esse intelligibile forma divini intellectus exprimitur, est esse creaturas secundum suam naturam intellectuales.

Quinto. Ad hoc ut similitudo Dei perfecte esset in rebus modis possibilibus, — intellige, non de modis possibilibus absolute, sed de modis possibilibus ad universum quod intendebat pertinentibus — oportuit ut divina bonitas communicaretur per similitudinem non solum in essendo, sed etiam in cognoscendo: quia istis duobus modis similitudo unius invenitur in alio. Sed solus intellectus cognoscere divinam bonitatem potest. Ergo etc.

Adverte quod duplices sunt modi possibiles creaturarum: quidam scilicet generales, puta modus essendi insensibilium, modus sensibilium, et modus intellectualium; et quidam particulares et specifici, puta hominis, equi, lapidis, et huiusmodi. Modi generales cum sint finiti, et supremus sit modus essendi intellectualium, quantum a nobis cognoscitur, omnes huiusmodi modi ad perfectionem universi pertinere videntur. Modi autem particulares et specifici, cum sint infiniti, non omnes ad perfectionem universi pertinent, sed illi tantum quos Deus voluit in universo esse. Cum ergo dicitur hic quod ad hoc ut similitudo Dei esset in rebus modis possibilibus, oportuit bonitatem divinam per similitudinem communicari etiam in cognoscendo, de modis generalibus, non autem de modis specialibus intelligitur.

Sexto. In omnibus decenter ordinatis habitudo secundorum ad ultima imitatur habitudinem primi ad omnia, secunda et ultima. Sed Deus omnes creaturas comprehendit intelligibiliter. Ergo oportet etiam esse aliquas creaturas intellectuales, quae corporalia intelligibiliter contineant: sicut et superiora corpora continent inferiora secundum extensionem quantitatis.