Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber II

Expedito prooemio, positaque libri divisione, incipit Sanctus Thomas, secundum divisionis ordinem, de rerum productione tractare ¹.

Circa hoc autem duo facit: primo enim agit de ipsa productione rerum quantum ad speciem et substantiam productionis; secundo, quantum ad eius qualitatem, cap. XXII.

Quantum ad primum, quia productio omnis ab aliquo principio procedit et ad aliquid terminatur, primo agit de principio productionis; secundo, de termino, cap. XV; tertio, de ipsa productione, cap. XVI.

Circa primum, quia principium dicit habitudinem ad id quod est a principio, duo etiam facit: primo, determinat de ipso principio; secundo, de relationibus Dei ad creaturas, cap. XI.

Quia vero potentia convenit tantum iis quae sunt principia essendi, ideo, antequam de ipsa potentia, quae est formale principium productionis, determinet, ostendit in hoc capite Deum esse aliis principium essendi; in sequenti vero incipit de ipsa potentia determinare.

I. Quantum ergo ad praesens caput, ponitur haec conclusio: Deo convenit ut sit aliis principium essendi et causa.

Adverte autem quod additur et causa, ut exponat Sanctus Thomas quod dixerat principium essendi. Forma enim est principium essendi: non tamen est causa productiva eius cuius est forma, sed est principium formale. Deus autem est principium essendi per modum causae agentis. Et de tali principio hic est sermo.

Probatur autem conclusio ex iis quae ostensa sunt in primo libro.

II. Primo. Ostensum est supra, de mente Aristotelis, esse aliquam primam causam agentem, quae est Deus. Efficiens autem suos effectus conducit ad esse. Ergo etc.

Advertendum quod, licet formae dicamus convenire ut det esse, non utimur tamen hoc modo dicendi in forma, quod effectum conducit ad esse. Hoc enim proprie exprimit causalitatem efficientis, cuius est reducere effectum de potentia ad actum, producendo formam, a qua res formaliter habet esse. Forma autem non conducit ad esse effectum tanquam esse formae sit aliquid omnino extrinsecum a forma, sicut est extrinsecum ab agente ut agens est: immo esse est ipsi formae coniunctum tanquam eius effectus formalis, ab ipsa per quandam naturalem resultantiam emanans. Efficiens ergo dicitur effectum conducere ad esse, quia effectui prius distanti ab esse dat formam, per quam est in rerum natura.

Secundo. Primum movens in quolibet ordine (scilicet essentiali) motuum est causa omnium motuum illius ordinis. Sed multa ex motibus caeli producuntur in esse. Cuius ordinis motuum ostensum est in Primo Deum esse primum movens. Ergo multis saltem rebus Deus erit causa essendi.

III. Tertio. Deus est ens actu. Ergo etc. — Probatur consequentia. Existenti in actu convenit per se aliquem effectum agere. Ergo omne ens actu natum est agere aliquid actu existens. Ergo etc. — Patet prima consequentia: quia quod per se alicui convenit, naturaliter ² ei inest. — Antecedens etiam manifestum est: quia unumquodque agens secundum hoc agit quod est in actu.

Circa propositionem immediate assumptam dubitatur: quia non videtur concludere propositum. Licet enim ad hoc ut aliquid agat, necesse sit ipsum esse in actu, non tamen ex hoc videtur sequi ut omne quod est in actu per se et naturaliter agat: sicut, licet ad hoc ut aliquid sit risibile, oportet ipsum esse animal, non tamen oportet ut omne quod est animal sit risibile. Ergo, licet unumquodque agat inquantum est in actu, non tamen oportet ut omne existens in actu sit activum.

Respondetur quod, cum dicitur, Unumquodque agit secundum quod est in actu, ly secundum quod specificat rationem agendi: sicut enim calor est forma per quam ignis calefacit et est sibi ratio calefaciendi, ita universaliter forma et actus est agenti ratio agendi, cum omne agens agendo faciat aliquid esse in actu. Est autem universaliter verum quod, ubi est ratio formalis alicuius, oportet illud esse, et, ubi illud est, oportet rationem formalem esse: sicut in quocumque est calor, oportet illud esse calefactivum; et in omni calefactivo esse calorem necesse est, aut formaliter aut virtualiter. Si ergo esse in actu est agenti unicuique ratio agendi, oportet ut omne agens sit in actu, et omne quod est in actu sit activum naturaliter. Unde dixit Sanctus Thomas quod esse activum effectus convenit per se existenti in actu: idest, convenit sibi per propriam formam per quam est in actu; et per consequens convenit sibi naturaliter, nam quae formam rei consequuntur, naturalia sunt.

Ad instantiam respondetur quod, licet esse risibile non conveniat nisi ei quod est animal, esse tamen animal non est ratio quare aliquid sit risibile. Non enim dicimus aliquid esse risibile inquantum est animal, sed inquantum rationale.

IV. Quarto. Deus est maxime perfectus. Ergo etc. — Probatur consequentia. Quia signum perfectionis est in rebus inferioribus, ut dicitur IV Meteororum, quod possunt sibi similia facere. Deus autem est ipsum esse actu. Ergo etc.

Advertendum quod, licet creaturae non possint assimilari Deo in ratione una specifica, possunt tamen illi assimilari in communissima omnium perfectione, quae est esse. Ideo Sanctus Thomas, ex eo quod Deus potest sibi simile facere, concludit ipsum posse facere aliquid ens actu, sicut ipse est actus.

Quinto. Deus vult suum esse communicare aliis per modum similitudinis. Ergo est aliis causa essendi. — Antecedens ostensum est superius in Primo. — Consequentia vero probatur, supponendo quod de perfectione voluntatis est ut sit actionis et motus principium, ut dicitur III de Anima. Voluntas divina est perfecta. Ergo non deest sibi virtus communicandi esse per modum similitudinis, si illud vult communicare.

Adverte quod non dicit Sanctus Thomas absolute Deum velle communicare suum esse aliis, sed addidit, per modum similitudinis: ut ostendat modum communicationis in creaturis differre a modo quo una Persona divina suum esse alteri Personae communicat. Ibi enim communicatur idem esse numero: hic autem communicatur non ipsum esse divinum in se, sed quaedam similitudo divini esse, inquantum esse creaturae est quaedam eius participata similitudo.

V. Ultimo. Per actum qui in nobis est, possumus non solum in actiones immanentes, sed etiam in actiones transeuntes, per quas aliqua facta producimus. Ergo multo magis hoc potest Deus. Ergo potest aliis esse causa essendi. — Probatur consequentia. Quia quanto alicuius actionis principium est perfectius, tanto actionem suam potest in plura et ad remotiora extendere. Ergo, si actus in nobis existens, qui est potentiae permixtus, potest non solum in actionem immanentem, sed etiam in actionem quae in exteriora transit, multo magis hoc poterit actus cui nulla admiscetur potentia, sicut est Deus.

Advertendum primo, quod nullus actus existens in creatura est qui non comparetur ad esse sicut potentia ad actum: cum esse sit actualitas omnium. Propter hoc inquit Sanctus Thomas quod actus in nobis est potentiae permixtus.

Advertendum secundo, quod duplex actus intellectui et voluntati attribuitur, unus immanens, scilicet intelligere et velle absolute; alius transiens, qui est movere, sive per modum potentiae imperantis, sive per modum potentiae immediate elicientis motum; non enim refert, quantum ad propositum, quid horum dixerimus. Cum ergo dicit Sanctus Thomas quod per actum in nobis existentem possumus in actionem immanentem et transeuntem, nomine actus in nobis existentis possumus intelligere voluntatem et intellectum: ut sic sit correspondentia et similitudo inter nos et Deum, licet imperfecta; in nobis enim et in Deo uterque horum actuum attribuitur voluntati et intellectui. Possumus etiam intelligere ipsam animam, quae diversis potentiis in diversas has operationes potest. Secundum videtur melius: quia non loquitur hic Sanctus Thomas de actu qui est movere localiter corpus coniunctum, sed de actu alicuius extrinseci productivo, quem certum est membro aliquo corporeo exerceri. Sed tunc, licet sit aliqua similitudo inter nos et Deum quoad istos actus, est tamen dissimilitudo in hoc quod has actiones nos per diversa principia proxima elicimus, Deus autem unico principio, quae est eius voluntas. Quod propter ipsius perfectionem accidit, ex qua habet ut quod est in creaturis distinctum, ipse unite et indivisibiliter habeat.

Confirmatur postremo conclusio haec auctoritate Iob, v cap.: Qui facit magna.