Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber II

Cum ostensum sit quoniam anima intellectiva corpori immediate unitur, declarandum restat ipsam totam et in toto et in qualibet parte esse¹. Circa hoc autem duo facit Sanctus Thomas: primo enim propositum ostendit; secundo, quasdam obiectiones excludit².

I. Quantum ad primum, cum duas partes habeat conclusio, scilicet et quod anima est in toto et in qualibet parte, et quod in illis est tota: primo, probat primam partem; secundo, secundam³.

Primam partem sic probat. Et primo, quod sit in toto. Anima est actus corporis organici, non unius organi tantum. Ergo est in toto, et non in una parte tantum, secundum essentiam suam, secundum quam est forma corporis. — Probatur consequentia. Quia oportet proprium actum esse in proprio perfectibili.

Quod vero sit in omnibus partibus, arguitur. Est forma singularium partium. Ergo est in omnibus partibus. — Probatur consequentia. Quia actus est in eo cuius est actus. — Antecedens quoque probatur. Quia alias non esset forma substantialis talis corporis, sed accidentalis: sicut forma domus, quae est forma totius et non singularium partium, est forma accidentalis. Hoc autem est falsum: immo anima est forma substantialis totius et partium, cum ab ea et totum et partes speciem sortiantur. Quod patet ex hoc quod, ea recedente, nec totum nec partes remanent eiusdem speciei: oculus enim et caro mortui non dicuntur nisi aequivoce. Ergo etc.

Circa probationem antecedentis, advertendum quod non ideo infertur, si anima non est forma partium corporis, quod est forma accidentalis, quasi nulla forma accidentalis sit forma totius et partium: — hoc enim est falsum: nam albedo est forma totius et partium, ut hic dicitur — sed quia omnis forma totius quae non est forma partium, est forma accidentalis. Ut enim dicitur Prima, qu. LXXVI, 8, cum totum consistat ex partibus, forma totius quae non dat esse singulis partibus corporis, est forma quae est compositio et ordo, ut est forma domus. Talis autem est forma accidentalis.

II. Pro secunda parte conclusionis, notat primo Sanctus Thomas quod duplex est totum: scilicet secundum quantitatem; et secundum essentiae perfectionem. — Secundo notat quod prima totalitas non convenit formis nisi per accidens, secundum quod dividuntur divisione subiecti quanti; totalitas autem secunda illis convenit per se. — Notat tertio quod, si sit aliqua forma quae non dividatur divisione subiecti, sicut animae animalium perfectorum, illi convenit tantum secunda totalitas, non autem prima. Et de hac intelligitur in conclusione.

Adverte hic quod Sanctus Thomas non solum animam intellectivam ponit inextensam, sed etiam animas perfectorum animalium: relinquens ex hoc animas imperfectorum animalium extensas esse et divisibiles. Huius rationem vide Prima, qu. LXXVI, a. 8.

Probatur ergo secunda pars conclusionis exemplo albedinis, quae, sicut secundum totam rationem albedinis est in toto, ita et in parte. Ergo similiter anima est in toto et partibus secundum totam suam essentiam. Sed ipsi non convenit alia totalitas, quae est secundum quantitatem. Ergo absolute dicendum est quod est tota in toto, et tota in qualibet parte.

III. Circa totalitatem essentiae animae, occurrit dubium. Ut enim hic dicitur, totum dicitur per relationem ad partes. Ergo oportet ut totum secundum essentiam habeat partes essentiae. Sed anima non habet partes essentiae: cum sit simplex essentia. Ergo non habet totalitatem essentiae, ut possit dici esse tota in toto et in singulis partibus.

Ad hoc dupliciter, secundum doctrinam Sancti Thomae, responderi potest. Primo, quod duplices sunt partes essentiae: quaedam sunt partes reales, realiter essentiam componentes, sicut materia et forma sunt partes essentiae materialis; quaedam vero sunt partes rationis et definitionis, sicut genus et differentia. Anima ergo habet partes rationis et definitionis, non autem partes reales. Et hoc modo hic intelligitur quod anima habet totalitatem essentiae, inquantum habet partes suae definitionis, eo modo quo animae convenit definitio. — Quod autem sic intelligatur, patet: quia, de albedine loquens, quomodo est tota in toto et tota in qualibet parte, inquit quod est secundum totam rationem albedinis in toto et in partibus; ubi patet quod per totalitatem essentiae intelligit totalitatem rationis.

Secundo responderi potest quod, licet totum dicatur per relationem ad partes secundum quod totum dicitur compositum ex partibus, ut tamen totum idem est quod perfectum, non dicit relationem ad partes, sed absolute dicitur. Et sic dicitur anima habere totalitatem essentiae inquantum suam perfectionem essentialem habet. Et secundum illam est in qualibet parte corporis et in toto. Hanc responsionem elicere possumus ex verbis Sancti Thomae in Qu. de Anima, art. 10, ubi ait quod totalitas essentiae convenit etiam essentiis simplicibus, ratione suae perfectionis: eo quod, sicut composita habent perfectam speciem ex coniunctione principiorum essentialium, ita substantiae et formae simplices habent perfectam speciem per seipsas: — speciem intellige, idest entitatem et naturam propriam.

IV. Quantum ad secundum ⁴, removentur quatuor obiectiones quae contra hanc determinationem possent fieri.

Prima obiectio esse posset. Anima est indivisibilis. Ergo non potest esse nisi in indivisibili. Ergo non est in toto corpore et in qualibet eius parte.

Respondetur quod consequentia esset vera de indivisibili ad modum puncti habentis situm in continuo: non autem de indivisibili per abstractionem a toto genere continui, quo modo scilicet anima est indivisibilis, ut dicitur Spiritualibus, art. 4, ad 16.

2. Secunda obiectio esse potest. Quod totum coniungitur uni, non potest totum alteri coniungi ab illo separato. Patet enim quod corpus quod manui secundum se totum coniungitur, non coniungitur pedi. Ergo, si anima est tota in manu, non poterit esse in pede.

Respondetur quod maior est vera de coniunctione corporum: non autem de coniunctione qua incorporeum corporeo coniungitur.

3. Tertia obiectio esse potest. Forma est proportionata materiae. Sed anima est forma simplex. Ergo respondet ei materia simplex, et non materia multiplex. Sed diversae partes corporis se habent sicut materia multiplex. Ergo anima non est forma cuiuslibet partis corporis.

Respondetur quod anima, licet sit simplex secundum essentiam, est tamen multiplex in virtute et potentia, et est principium multarum operationum: quia quanto aliqua forma est nobilior et perfectior, tanto est maioris virtutis. Anima autem est nobilissima inter formas inferiores. Et ideo indiget diversis organis ad suas operationes complendas.

Duo sunt hoc loco advertenda. Primum est, quod materia est non tantum propter esse formae, sed etiam propter eius operationes. Et ideo oportet ipsam esse proportionatam non solum esse formae, sed etiam operationibus: ut scilicet sit talis quod omnibus formae operationibus per ipsam materiam exercendis sit apta. Idcirco, quamvis anima simplex secundum essentiam sit, quia tamen principium multarum operationum est, oportet et materiam eius multiplicitatem organorum habere. Et in hoc consistit responsio data.

Secundum est quod, licet universaliter verum sit quod quanto aliqua forma est nobilior et perfectior, tanto est maioris virtutis, quia virtus sequitur essentiam rei; non est tamen universaliter verum quod, quanto forma est nobilior et perfectior, tanto sit multiplicior in potentiis et diversitate operationum. Quia, si ponamus corpora caelestia esse animata, animae ipsorum sunt perfectiores anima intellectiva humana: et tamen non habent nisi potentias intellectivas, cum anima humana habeat et sensitivas et vegetativas. Sed est verum in formis rerum corruptibilium: videmus enim quod sensitiva habet potentias vegetativas et sensitivas, vegetativa vero habet tantum vegetativas; et iterum anima hominis, praeter sensitivas et vegetativas, habet etiam intellectivas. Ideo non dixit simpliciter Sanctus Thomas quod anima sit nobilior inter formas, sed quod est nobilissima inter formas inferiores. Et de Spiritualibus, art. 4, ubi eadem habetur sententia, fit comparatio inter formas rerum corruptibilium dumtaxat, ubi dicitur quod in istis rebus corruptibilibus formae imperfectiores, quae sunt debilioris virtutis, habent paucas operationes: anima vero, cum sit maioris et altioris virtutis, potest esse principium diversarum operationum.

4. Quarta obiectio esse posset, quia Aristoteles, in Libro de Causa Motus Animalium, inquit animam esse dumtaxat in quodam principio corporis ⁵. Ergo non est in qualibet parte.

Respondetur quod, cum anima diversas operationes per diversas potentias exerceat, quae sunt diversarum partium corporis actus, secundum unam potentiam dicitur esse in una parte tantum, non autem in aliis: licet in omnibus sit secundum suam essentiam. Et propter hoc dixit Aristoteles, in loco allegato, quod anima est in una tantum parte corporis: quia ibi loquebatur de virtute motiva, secundum quam anima est tantum in corde, per quod totum corpus movet. Non autem voluit quod secundum essentiam esset in una tantum parte.

Hanc materiam habes a Sancto Thoma plenissime explanatam in Prima Parte ⁶, in Quaestionibus de Anima ⁷, et de Spiritualibus Creaturis ⁸, ac etiam in I Sententiarum ⁹. Ideo non est in ea amplius immorandum.