Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber II

Postquam determinavit Sanctus Thomas de cognitione substantiae separatae quantum ad actum primum, nunc de ipsa quantum ad actum secundum determinat¹.

I. Et ponit hanc conclusionem: Intellectus substantiae separatae est semper intelligens actu. Quae conclusio intelligenda est non tantum de actu primo, sed etiam de actu secundo, ut ex rationibus apparet: non tamen ad hunc sensum, quasi semper actu omnia cognoscibilia cognoscat; sed quia semper est in aliqua actuali consideratione.

Probatur autem primo. Intellectus substantiae separatae est supra tempus. Ergo non quandoque est intelligens actu, quandoque vero in potentia. — Probatur consequentia. Quia quod quandoque est in actu, quandoque in potentia, mensuratur tempore.

Circa hanc rationem, advertendum quod aliter loquendum est in substantiis separatis de actu intelligendi absolute considerato; et aliter de ipso ut ad hoc determinatum obiectum terminatur in particulari. Si enim substantia separata aliquando nullum haberet actum intelligendi, ita quod esset omnino intelligens in potentia, et postmodum fieret actu intelligens, transiret de potentia accidentali omnino ad actum: et sic mutaretur, eo quod nullo modo prius haberet perfectionem quam de novo poneretur accipere. Si autem non careret simpliciter actu intelligendi, sed semper aliquid actu intelligeret, licet non semper hoc determinatum, diceretur secundum quid transire de potentia ad actum, inquantum haberet actum quem prius non habebat secundum hanc particularem rationem: non tamen diceretur simpliciter transire de potentia ad actum, sic quod fieret de potentia intelligente actu intelligens, eo quod semper esset actu intelligens, licet non semper hoc determinatum, puta lapidem, intelligeret. Sic enim et apud nos, cum homo dormiens et nihil omnino considerans, postmodum evigilando incipit actu considerare, dicitur simpliciter transire de potentia ad actum, et de otio ad operationem: si autem, postquam fuit in actuali consideratione alicuius, desinat illud considerare et aliud contemplari incipiat, non dicitur simpliciter transire de potentia ad actum considerandi, sive de otio ad operationem, licet secundum quid hoc dici possit. Unde inferius, capite ultimo huius Secundi Libri, dicit Sanctus Thomas quod, cum in intellectu substantiae separatae est intelligentiarum successio, non est ibi proprie motus: cum non succedat actus potentiae, sed actus actui.

Propositio ergo Sancti Thomae qua dicitur quoniam quod est quandoque in actu, quandoque in potentia, mensuratur tempore, intelligitur de eo quod est simpliciter in potentia et postmodum fit actu. Quia, cum proceditur de potentia ad actum, ibi est mutatio aliquo modo, mutatio autem omnis tempori subditur, aut instanti temporis, scilicet continui: non autem cum fit transitus ab uno actu ad alium, ut sic.

II. Secundo. Substantiae separatae sunt substantiae viventes. Nec habent aliam operationem vitae nisi intelligere. Ergo ex sua natura sunt semper intelligentes actu. — Probatur consequentia. Quia omnis substantia vivens habet aliquam operationem vitae in actu ex sua natura quae inest ei semper: ut nutritio in animalibus.

Circa secundam partem antecedentis, adverte quod, cum dicitur substantiam separatam nullam operationem habere nisi intelligere, per intelligere accipitur omnis operatio intellectivae partis, non autem solus actus intellectus ut contra voluntatis actum distinguitur. Vocat autem omnem actum partis intellectivae intelligere, tum quia ab ipso sumit denominationem pars intellectiva; tum quia ad ipsam alia operatio, quae est voluntatis, consequitur, et sic, ponendo ipsum intelligere, ponitur etiam velle.

2. Tertio. Substantiae separatae, secundum philosophos, movent corpora caelestia per intellectum. Ergo etc. — Patet consequentia. Quia ille motus semper est continuus.

Si etiam non ponantur movere corpora caelestia, idem sequitur. Quia, si propria operatio corporis caelestis, quae est motus ipsius, est continua, multo magis et operatio propria substantiarum separatarum, quae est intelligere: cum sint corporibus caelestibus altiores.

3. Quarto. Substantiae separatae non moventur neque per se neque per accidens: cum neque sint corpora, neque virtutes in corpore. Ergo etc. — Probatur consequentia. Quia omne quod quandoque operatur, quandoque non operatur, movetur per se vel per accidens: ut patet in nobis, ut dicitur VIII Physicorum.

Adverte quod ista ratio sumpta est ex VIII Physicorum, ubi, text. 51, ostendit Aristoteles animal ex se quandoque moveri, quandoque vero quiescere, inquantum motor ab aliquo movetur, et quandoque non movetur. Similiter enim hic arguit Sanctus Thomas: cum intelligere sit operatio substantiae intellectualis ad quam naturaliter ordinatur, quod sibi quandoque conveniat, quandoque vero non conveniat, non potest provenire nisi quia ipsa substantia separata aliquando moveatur, aliquando non moveatur; quia aliquando uno modo se habet, aliquando vero alio modo.

Si autem diceretur quod hoc operari potest libertas voluntatis, secundum quam aliquando vult intelligere, aliquando vult non intelligere: — respondetur quod libertas non operatur ad intelligere vel non intelligere substantiae separatae absolute, licet operetur ad intelligere aut non intelligere huius rei determinatae aut illius. Cuius ratio est: quia ad actum intelligendi naturaliter ordinatur, iam seipsam et Deum naturaliter intelligit, alia vero libere.