Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber II

Quantum ad secundum, ostenditur quod Substantiae intellectuales sunt liberi arbitrii in operando ¹.

I. Et arguitur primo sic. Per cognitionem intellectivam substantiae intellectuales iudicium habent de operandis. Et libertatem necesse est eas habere: cum habeant dominium sui actus. Ergo etc.

Secundo. Illa sunt liberi arbitrii in agendo quae sunt liberi iudicii et liberae actionis. Sed sola intellectualia sunt huiusmodi. Ergo etc. — Consequentia nota est, cum maiori.

Minor vero probatur. Quod enim sint liberae actionis, probatur quia movent seipsa ad agendum. Sola autem moventia seipsa libertatem in agendo habent, non autem quae non moventur neque agunt nisi ab aliis mota: quia, cum liberum sit quod sui causa est, quod non est sibi causa agendi, non est liberum in agendo. — Quod autem sola sint liberi iudicii, probatur. Et quidem quod iudicio agant, probatur: quia movens seipsum dividitur in movens et motum; motum ² autem est appetitus ab intellectu vel phantasia aut sensu motus, quorum est iudicare. Quod vero sola habeant iudicium liberum, probatur: quia quod seipsum ad iudicandum movet, est liberi iudicii; sola autem intellectualia seipsa ad iudicandum movent, quia solus intellectus reflectitur supra actum suum, quod requiritur ad hoc ut potentia iudicans seipsam ad iudicandum moveat. Ergo etc.

Ex iis concluditur quod inanimata neque liberi motus sunt, quia ab alio tantum moventur; nec liberi iudicii, cum iudicio non moveantur. Irrationalia autem sunt quidem aliquo modo liberi motus, cum seipsa moveant: non autem liberi iudicii. Intellectualia autem sunt et liberi iudicii et liberae actionis.

2. Advertendum primo quod, licet irrationalia sint aliquo modo liberi motus, non tamen dicuntur moveri libero arbitrio. Quia ad hoc ut aliquid libero arbitrio moveatur, requiritur quod seipsum moveat, non autem ab alio tantum moveatur; et quod habeat liberum iudicium de motu, ut scilicet possit iudicare conveniens esse vel non conveniens ut ipsum moveatur. Modo, licet irrationalia seipsa moveant, quia una eorum pars est movens et altera mota; non tamen habent liberum iudicium de movendo aut non movendo, sed illud est sibi a natura determinatum; ovis enim videns lupum non potest determinare non esse fugiendum. Ideo dicuntur esse liberi motus, non autem movere se libero arbitrio.

Advertendum secundo, quod irrationalia esse liberi motus, nihil aliud est quam sibi ipsis esse causam motus: ita scilicet quod ipsa seipsa moveant ad determinatum finem, non autem ab extrinseco tantum moveantur tanquam a principali movente, sicut quae a natura moventur et quae moventur per violentiam. Sed tamen, quia moveri simpliciter libere est habere in potestate sua moveri et non moveri, quod brutis non convenit, non dicit absolute Sanctus Thomas quod sint liberi motus, sed addit quodammodo, quasi dicat: sunt liberi motus secundum quid, non autem simpliciter.

II. Tertio. Sola intellectualia communem boni vel convenientis rationem apprehendunt. Ergo sola seipsa ad iudicandum movent. Ergo sola sunt libera in iudicando, quod est liberum arbitrium habere. — Antecedens patet. — Prima vero consequentia probatur. Quia forma apprehensa movet secundum quod apprehenditur sub ratione boni vel convenientis. Si igitur iudicans ad iudicandum seipsum moveat, oportet ut per aliquam altiorem formam apprehensam se ad iudicandum moveat. Sed hoc non potest esse nisi ipsa ratio boni vel convenientis, per quam de quolibet determinato bono vel convenienti iudicatur. Ergo etc.

Advertendum quod, cum forma apprehensa moveat ad operationem inquantum per ipsam iudicatur aliquid esse bonum vel conveniens, si aliquid supra suum iudicium reflectatur diiudicando utrum verum an falsum iudicium sit quo iudicatur aliquid esse bonum aut conveniens, oportet hoc ex ipsa communi ratione boni aut convenientis fieri: sicut, si iudicari debeat an iudicium quo iudicatur aliquid esse animal sit verum, ex ipsa ratione animalis, per quam cognoscere possumus utrum hoc aut illud particulare sit animal, oportet tale iudicium fieri. Et ideo, cum omne quod seipsum ad iudicandum movet, supra suum iudicium reflectatur (oportet enim, si se ad iudicandum movet, ut suum iudicium cognoscat, ut dixit Sanctus Thomas in praecedenti ratione), necesse est ut movens seipsum ad iudicandum cognoscat altiorem et communiorem formam quam sit forma huius particularis boni aut convenientis, per quam iudicet utrum convenienter iudicatum sit hanc rem particularem bonam aut convenientem esse. Haec autem communior forma non potest esse nisi ipsa communis ratio boni aut convenientis, quae solo intellectu apprehendi potest. Ideo sola habentia intellectum sunt liberi iudicii, sive seipsa ad iudicandum movent. Et hoc est huius rationis fundamentum.

2. Sed occurrit dubium circa ultimum consequens. Si esse liberum in iudicando est liberum arbitrium habere, ergo liberum arbitrium non erit idem quod ipsa voluntas, sed erit ipse intellectus: quia iudicium liberum est actus intellectus. Huius autem oppositum tenet Sanctus Thomas, ubicumque de libero arbitrio loquitur ³. Ergo quod hic dicitur contradicit iis quae alibi a Sancto Thoma dicuntur.

Ad huius evidentiam, considerandum est, ex Qq. de Verit., q. xxiv ⁴, quod, cum liberum arbitrium, pro potentia acceptum, sit potentia qua libere iudicamus, dupliciter hoc possumus intelligere: uno modo, quia est principium elicitivum illius actus quem dicimus liberum iudicium; alio modo, quia est principium faciens libertatem in iudicando. Ista enim multum differunt: sicut multum differt dicere grammaticam esse principium locutionis quae est recta; et ipsam esse principium, non locutionis, sed rectitudinis quae est in locutione. Cum ergo dicimus liberum arbitrium esse potentiam qua libere iudicamus, non accipimus primo modo, quia sic non esset idem quod voluntas sed esset intellectus, ut arguebatur, cum iudicare ad intellectum pertineat, non ad voluntatem: sed intelligimus secundo modo. Et sic voluntas est liberum arbitrium: quia ipsa facit ut libere iudicemus per ipsam; possumus enim per voluntatem eligere iudicare et non iudicare.

III. Quarto. A conceptione universali non sequitur actio nisi mediante apprehensione particulari. Sed intellectus est universalium apprehensivus. Ergo ex apprehensione intellectus non sequitur motus nisi universalis conceptio applicetur ad particularia. Sed applicatio conceptionis intellectualis potest fieri ad plura et distincta: cum universale multa contineat in potentia. Ergo iudicium intellectus de agibilibus non est determinatum ad unum. Ergo etc.

Quinto. Quae habent iudicium de agendis non determinatum ad unum a natura, necesse est liberi arbitrii esse. Sed intellectualia sunt huiusmodi. Ergo etc. — Probatur maior. Quia quod aliqua iudicii libertate careant, non est nisi quia aut nullum iudicium habent, aut habent illud a natura determinatum. — Minor etiam probatur. Intellectus non solum apprehendit hoc vel illud bonum, sed ipsum bonum commune. Ergo non determinatur voluntas ab intellectu movente ad hoc vel illud bonum, sed tantum ad bonum commune: quia movens et motum oportet esse proportionata. Ergo quicquid offertur sibi sub ratione boni, in illud potest inclinari.

IV. Concludit ex iis Sanctus Thomas quod omnia intellectualia liberam voluntatem habent ex iudicio intellectus venientem: quia videlicet libertatis radix est in ratione, ex eo quod non est sibi determinatum iudicium a natura; licet libertas ipsa primo formaliter sit in voluntate. Unde et definitur liberum arbitrium quod est liberum de ratione iudicium: quia scilicet est iudicium liberum a ratione proveniens.

Advertendum quod, licet aliquae rationes in principio adductae concludant explicite quod sola intellectualia sint liberi arbitrii, non autem quod omnia; implicite tamen concludunt quod omnia intellectualia sint talia: quia eadem est ratio de omnibus intellectualibus substantiis; et ratio qua concluditur aliquas earum esse liberi arbitrii, in omnibus eadem salvatur, veluti omnibus intellectualibus communis.