Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Divinam invisibilitatem immediate sequitur incomprehensibilitas, eius individua comes et socia: sicut enim Deus dicitur invisibilis intuitive, quatenus naturae viribus aspici nequit ab intellectu creato; sic incomprehensibilis appellatur, seu invisibilis comprehensive, quatenus a nulla creatura quantumvis per lumen gloriae elevata, videri potest adaequate, seu quantum visibilis est. Itaque comprehensio hic non usurpatur pro assecutione alicuius rei, quo sensu Beati dicuntur comprehenssores ab Apostolo prima ad Corinth. 9. Sic currite, inquit, ut comprehendatis: et ad Philippenses 3. Sequor, si quo modo comprehendam: sed sumitur pro cognitione omnino adaequata rei cuius nihil prorsus lateat cognoscentem, ut comprehensionem explicat S. Augustinus, lib. 12. De Civit. Dei, cap. 18. dicendo: Quidquid scientia comprehenditur, scientis comprehensione finitur: cuius quidem incomprehensibilitatis divinae, ut perfecta quantum mortalibus scire datum est, habeatur notitia; sequentem unicam proponimus resolvendam quaestionem.

Notandum 1. Deum generatim quatuor modis dici posse incomprehensibilem, nimirum loco, tempore, amore, et cognitione. Loco quidem, quia a nullo spatio creato, vel creabili circumscribi potest: tempore autem, quia omnia excedit tempora, cum sit omnino aeternus: amore vero, quia omnem prorsus creatum amorem transcendit, ita ut nulla mens creata illum pro dignitate amare queat: unde S. Bernardus, lib. De diligendo Deo, Modus diligendi Deum est sine modo diligere: cognitione denique, qua nullus intellectus creatus potest illum cognoscere, et intelligentia penetrare quantum cognoscibilis et penetrabilis est. Prima incomprehensibilitas Deo competit ratione Immensitatis. Secunda, ratione Aeternitatis. Tertia, ratione Pulchritudinis et supremae bonitatis. Quarta denique, ratione infinitae veritatis et intelligibilitatis. De posteriori solum hic est sermo, non vero de tribus prioribus.

Notandum 2. Ad veram comprehensionem rei per illius cognitionem adaequatam duo maxime desiderari: Primum quidem, ut cognoscatur id omne, quod in aliqua re est cognoscibile: Secundum, ut cognoscatur totaliter et secundum commensurationem intelligibilitatis obiecti cogniti; sic ut tanta sit perfectio in cognitione intelligentis, quanta est intelligibilitas in obiecto quod cognoscitur, ut loquitur Doctor Subtilis in 3. distinct. 1. quaest. 2. n. 7. hoc est, ut tanta sit virtus repraesentativa in cognitione, quanta est obiecti repraesentabilitas. Prior comprehensio dicitur extensiva, quia nimirum se extendit ad omnes obiecti formalitates et perfectiones: posterior vero appellatur intensiva, quia intenditur eius perfectio iuxta perfectionem obiecti; quo enim entitas aliqua perfectior est, eo perfectior est ipsius veritas seu cognoscibilitas; adeoque perfectiorem exigit cognitionem in repraesentando, ut nimirum res illa cognoscatur et repraesentetur adaequate et commensurate, seu secundum omnem suam perfectionem et dignitatem.

Notandum 3. Ad comprehensibilitatem extensivam non solum requiri, ut res aliqua cognoscatur secundum omnia sua praedicata intrinseca sive essentialia sive attributalia: sed etiam ultra requiritur, ut distincte cognoscantur omnes termini, quos illa respicit, vel quos ipsa terminat, atque adeo cognoscatur secundum omnem terminationem, et terminabilitatem: non enim res aliqua perfecte comprehenditur, nisi per cognitionem et intelligentiam attingatur et exhauriatur omnimoda eius intelligibilitas; non autem attingeretur nec exhauriretur nisi perciperentur omnes illius terminabilitates et terminationes; quippe cum haec ratio terminabilis et terminativa, sit in ipsa re cognoscibilis: unde non immerito S. Augustinus, Epist. 112. cap. 9. comprehensionem sic definit: Totum comprehenditur, inquit, videndo, ut nihil eius lateat videntem: idest comprehensio est cognitio, qua cognoscitur totum quod est in re cognoscibile, ita perfecte ac obiecti cognoscibilitas exigit. Quae definitio utramque comprehensionem, tam extensivam quam intensivam complectitur. His praelibatis, duo potissimum haec in Quaestione sunt resolvenda: primum quidem, an Deus ita sit incomprehensibilis, ut a nulla creatura tam existente, quam creabili perfecte comprehendi possit: secundum, an haec incomprehensibilitas soli Deo sit propria.

Conclusio prima. — Deus est omnino incomprehensibilis ab omni creatura tam existente, quam creabili.

Probatur 1. Ex Concilio Lateranensi, cap. Damnamus, in quo dicitur quod Deus sit una quaedam summa res incomprehensibilis, et ineffabilis; et in Concilio Basiliensi sess. 22. tamquam erronea in fide damnatur haec propositio Augustini de Roma: Anima Christi videt Deum tam clare et intense, sicut Deus seipsum; cum autem Deus seipsum comprehendat per claram et intensam sui cognitionem, sequitur animam Christi ipsum non comprehendere; unde non immerito dicit Albertus Magnus in 3. dist. 1. art. 1.: Solus Deus comprehendit se: si enim diceremus eum concludi comprehensione capacitatis animae Christi; videtur mihi quod hoc redundaret in blasphemiam Deitatis Christi: ergo si Christi anima, quae Deum perfectius videt quam caeteri Beati, ipsum tamen non comprehendat, multo minus ab aliis beatis comprehenditur.

Probatur 2. Ex Scriptura sacra. Hieremiae 32. Deus dicitur Magnus consilio et incomprehensibilis cogitatu: Iob. 11.: Forsitan vestigia Dei comprehendes, et usque ad perfectum omnipotentem invenies? Quasi diceret hoc fieri non posse. Rom. 11.: Quam incomprehensibilia sunt iudicia eius et investigabiles viae eius! Hinc merito monet S. Paulus, cap. 13.: Ne laboretis, non enim comprehendetis, quia, prima ad Timotheum 6., lucem habitat inaccessibilem; quem nullus hominum vidit, sed nec videre potest, nempe comprehensive; certum est enim Deum videri intuitive a Beatis: unde visio illa de qua loquitur Paulus, quamque dicit impossibilem, intelligenda est de comprehensiva.

Idipsum probant SS. Patres. Primo quidem Cyprianus, vel quisquis est auctor libri De Cardinalibus operibus Christi, ubi sermonem faciens de Seraphim qui stabant super thronum Dei, et circa illum volabant Isaiae 6.: Stant, inquit, aeternitatis immobilitatem monstrantes; volatu vero altitudinem eius sic in superioribus elatam, ut quantumlibet alte cor hominis ascendat, exaltetur Deus, et comprehensionis opportunitatem evadat. Ipsi concinit sanctus Augustinus, Sermone 38. de tempore: Attingere aliquantum te mente Deum, inquit, magna beatitudo est; comprehendere autem, omnino impossibile est. Et Beda in illud 1. Ioannis cap. 1.: Videbimus eum sicuti est, ait, promittitur nobis videre Deum, nam comprehendere concedi non potest. Et S. Greg. 10. Moralium cap. 7. expendens illud Iob. capitis undecimi, Forsitan vestigia eius comprehendes? ait: In retributionis culmine reperiri Omnipotens per contemplationis speciem potest; sed tamen in perfectum non potest: quia si hunc in claritate sua quandoque conspicimus, non tamen eius essentiam plene contuemur. Tandem Cyrillus Hierosolymitanus Catechesi 6.:

Vident, inquit, Angeli ita ut capiunt, et Archangeli ita ut possunt: Throni vero et Dominationes, plus quidem quam illi, sed minus tamen quam pro Dei benignitate: solus autem Spiritus sanctus ita ut oportet videt: ille enim scrutatur omnia, etiam profunda Dei; et Unigenitus Dei Filius, ita ut oportet etiam cognoscit, quoniam Deitatis paternae est particeps.

Probatur 4. ratione. Ut obiectum aliquod comprehendatur, non sufficit quod videatur totum, sed ultra requiritur quod cognoscatur totaliter et quantum cognoscibile est: ita ut virtus cognoscitiva intellectus omnino adaequet et exhauriat obiecti cognoscibilitatem: sed licet Deus totus videatur a Beatis, non tamen videtur totaliter nec exhauritur ipsius cognoscibilitas per visionem beatificam: ergo ab illis non comprehenditur. Maior patet ex assignata definitione comprehensionis in 3. Notabili. Minor probatur: cum enim Deus sit omnimode infinitus, infinitam habet intelligibilitatem, et cognoscibilitatem: unde ut perfecte comprehendatur, desideratur infinita virtus intellectiva: sed virtus cuiuslibet intellectus creati sive creabilis, non potest esse infinita: ergo nec adaequare potest, nec consequenter comprehendere ipsius intelligibilitatem. Adde quod etiamsi cognitio creata esset infinita virtutis, tamen non foret comprehensiva Dei, quia cum esset creata et dependens, non posset ita perfecte cognoscere, ac cognoscibilis est, sicque foret imperfectior cognitio, quam sit obiectum cognitum.

Dices. Comprehendere Deum, est ipsum totum cognoscere et totaliter: sed Beati vident Deum totum et totaliter: ergo Deum comprehendunt. Maior patet ex dictis. Minor vero probatur: Quando dicitur, quod Deum comprehendere est illum totaliter cognoscere, vel ly totaliter significat modum videntis, vel modum rei visae: si primum, Deus totaliter videtur, quia qui videt Deum tota sua virtute totisque viribus, ac conatu illam visionem elicit: si secundum, etiam videtur totaliter, quia videtur sicuti est: ergo Beati vident Deum totaliter, adeoque illum comprehendunt. — Respondeo. Ly totaliter significare modum tam obiecti cognoscibilis, quam intellectus cognoscentis; ita quod, sicut obiectum est infinite cognoscibile, non potest totaliter cognosci, quin infinita eius cognoscibilitas percipiatur et exhauriatur; significat pariter modum potentiae, quia cum comprehensio sit actio commensurata perfectioni obiecti, non potest intellectus rem infinitam totaliter comprehendere, quin eliciat visionem infinite perfectam: hanc autem intellectus creatus elicere non potest, adeoque non potest Deum totaliter cognoscere.

Instabis. Obiectum omnino indivisibile et nullos visibilitatis habens gradus, vel totaliter videtur, vel nullatenus videtur; Deus propter suam simplicitatem est summe indivisibilis multosque perfectionis habens gradus: ergo vel totaliter videtur, vel nullatenus percipitur. Maior patet; si enim indivisibile non videatur totum et totaliter, oportet ut sit in eo aliquid quod non videtur; in indivisibili autem viso nihil potest non videri; alioquin non esset indivisibile; sed haberet partes quarum una videretur, aliae vero non. Minor etiam constat ex iam dictis de simplicitate Dei, quibus probavimus, Deum nec habere partes, nec ullos gradus perfectionis, sed esse suam omnino perfectionem. — Distinguo maiorem. Indivisibile tam realiter quam formaliter non potest videri quin totum et totaliter videatur, transeat; indivisibile tantum realiter, sed formaliter divisibile, non potest videri quin totum videatur, nego: cum enim plures habeat formalitates, una cognosci potest non cognita altera. Ad minorem, dico, Deum quidem esse indivisibilem realiter, sed formaliter divisibilem, seu potius distinguibilem, quia plures complectitur perfectiones, tum a sua essentia, tum ab invicem distinctas, et quarum una videri potest sine altera. Adde quod licet Deus videatur totus, percipianturque omnia, quae in eo sunt, non tamen comprehenderetur; neque comprehensione extensiva, quia non perciperentur omnes habitudines, quas habet ad Creaturas possibiles, quae cum sint numero infinitae, ut distincte cognoscantur, requirunt vim infinitam cognoscendi, qualis non est virtus in Creatura; neque etiam esset comprehensiva intensive, quia non aeque perfecto actu Deus cognosceretur ac ipse cognoscibilis est; cognosceretur enim a Creatura cognitione finita, limitata, et dependente; ipse tamen cognoscibilis est independenter et infinite; uti de facto ab intellectu divino cognoscitur.

Conclusio secunda. — Deus solus incomprehensibilis est intensive, non autem extensive.

Prima pars sufficienter constat ex iam dictis; incomprehensibilitas enim intensiva fundatur in infinita entitate et intelligibilitate Dei, infinite perfecta cognitione perceptibilis; sed nulla est creatura, quae ex se et in entitate sua sit infinite cognoscibilis, quaeque infinite perfectum actum requirat, ut adaequate cognoscatur: ergo nulla est, quae sit incomprehensibilis intensive, adeoque solus Deus ita est incomprehensibilis.

Secunda pars etiam constat: quia ad comprehensionem extensivam necessum est nedum cognoscere entitatem et perfectiones intrinsecas obiecti; sed etiam necessum est cognoscere omnes terminos ad quos sese extendere potest virtus illius obiecti tam passiva quam activa: hoc autem fieri non potest etiam in minima creatura, nullaque est quae sese non extendat ad infinitos terminos; Ignis enim v. g. potest producere infinitos numero ignes, et aqua potest successive recipere infinitos numero calores, et sic de aliis; ergo cum non possit huiusmodi potentia activa et passiva creaturae adaequate cognosci, nisi pariter omnes eius termini distincte cognoscantur: hinc fit quod cum illi termini sint infiniti, nulla creatura potest comprehendi. Adde quod non possit assignari ulla creatura, quae non habeat realem respectum dependentiae ad Deum, quia realis respectus non potest adaequate cognosci et comprehendi, nisi cognoscatur et comprehendatur, saltem extensive, eius fundamentum et terminus; ergo cum Deus, qui est terminus huius respectus, comprehendi non possit, nec pariter respectus ille comprehendi poterit. Hinc S. Basilius Epistola 168. ad Eunomium, merito ipsum ridet tamquam delirantem et insanientem, quod diceret se Deum comprehendisse; si minutissimae formicae (inquit) naturam nondum cognitione apprehendisti: quomodo incomprehensibilis Dei cum te imaginari gloriaris? Quibus denotat minutissima quaeque animantia esse incomprehensibilia, saltem extensive; quanto ergo magis Deus omnium Creator, incomprehensibilis censebitur?