Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Cum Dei existentia non sit per se nota, ut superiori Quaestione probatum est; hinc fit quod illum existere nonnulli hominum sceleratissimi in dubium revocaverint. Cuius pestilentissimi erroris principes extiterunt Protagoras, Diagoras, Evemerus, Thegeates et Bion Boristhenites cum suo Praeceptore Theodoro Cyrenaeo, qui idcirco Atheus, hoc est sine Deo appellatus est, ut refert sanctus Augustinus, lib. 3. Contra litteras Petiliani, cap. 21. et Lactantius, De ira Dei, cap. 9. Imo ex posterioribus etiam Plinius ipse, licet in naturali Philosophia doctissimus, lib. 2. cap. 7. dubium relinquit an sit aliquod Numen, et quidquid sit, esse ridiculum quod illud curam gerat rerum humanarum, quo certe Numen e medio sustulit; nam ut de Epicuro Lactantius supra laudatus ait, cum providentiam sustulit, etiam Deum negavit. Et sanctus Augustinus, lib. 5. De Civit. Dei, c. 9. Confiteri Deum, ait, et negare praescientiam futurorum, apertissima insania est. Hinc etiam David Psalmo 13. Atheum insipientem appellat, Dixit insipiens, inquit, in corde suo: Non est Deus.

— At quod maxime lugendum est, nostris etiam temporibus atheismum ab inferis excitarunt, nedum innumeri Politici, quorum patrocinium scriptis editis suscepit Nicolaus Machiavellus, homo impiissimus, sed et jam plures Novatores et haeretici: nam, ut testatur Lyndanus in suo Dubitantio, dum pravi homines huius temporis maxima inconstantia ex Catholicis fiunt Lutherani, ex Lutheranis Zuingliani, et ex his Calvinistae; atque sic singulas sectas profitentur; tandem omnem omnino religionem eiurant et exuunt, ac Deum non esse, maxima impietate affirmant. Adversus quos tam praesens quam sequens Quaestio movebitur.

In praesenti quidem resolvendum erit: 1. An Deum existere propria ac perfecta demonstratione constare possit; 2. Quanam demonstratione illius existentia innotescere queat: quod ut percipiatur facilius;

Notandum 1. seu revocandum ex Logicis, Demonstrationem solito definiri per effectum Syllogismum parientem scientiam: Per causas autem dicitur Syllogismus constans certis, primis, immediatis, notioribus ac prioribus causisque conclusionis. Quam utramque definitionem approbat Aristoteles, 1. Posteriorum, cap. 2.

Notandum 2. Medium terminum ex cuius diversitate colligitur Demonstrationis diversitas, esse duplicem; Primus dicitur a priori, qui scilicet est causa cur praedicatum conclusionis conveniat subiecto: sic rationale dicitur medius terminus respectu huius conclusionis, Omnis homo est risibilis, quia est ratio cur risibile conveniat homini. Secundus dicitur a posteriori, quod non est quidem causa cur praedicatum conveniat subiecto; sed ita est ipsi necessario connexum, ut unum ex alio possit inferri: sic risibile v. g. dicitur medius terminus respectu huius conclusionis, Homo est rationalis: licet enim risibile non sit causa cur rationale conveniat homini, est tamen ita necessario homini et rationali coniunctum, ut per ipsum haec duo rite inferantur esse connexa. Prior dicitur causa conclusionis in essendo; posterior causa conclusionis in cognoscendo nominatur. Prior dicitur medium demonstrationis a priori seu propter quid: posterior dicitur medium demonstrationis quia, seu a posteriori, qua causa per effectus vel essentia per proprietates suas demonstratur.

Conclusio prima. — Demonstrari potest Deum existere discursu ita evidenti, ut ei dissentiri non valeat intellectus. Probatur: Si Divina existentia demonstrari non posset, id oriretur vel ex parte sui, vel ex parte intellectus; seu vel ex eo quod illa non esset demonstrabilis; vel ex eo quod hic per discursum non posset eam deprehendere: sed ex neutra parte repugnat: ergo illius existentia demonstrari potest. Maior constat; ex obiecto namque et intellectu paritur omnis notitia. Minor probatur: omnis causa manifestari ac demonstrari potest per effectus cum quibus necessariam habet connexionem; etenim sic causam quamlibet per suos effectus discurrendo detegere possumus et aperte cognoscere: sed Deus est causa creaturarum, et cum earum existentia ita necessariam habet connexionem, ut illa sine ipso nullatenus existere possint; hancque connexionem intellectus noster deprehendere potest: ergo potest pariter Dei existentiam per creaturas demonstrare. Confirmatur haec Conclusio per omnes auctoritates, et rationes quibus Conclusionem tertiam primae Quaestionis probavimus.

Dices 1. Entis necessarii existentia non potest certo colligi per existentiam entis contingentis: sed Deus est ens necessarium et creaturae sunt contingentes: ergo Dei existentia per creaturas non potest colligi.

Distinguo maiorem. Si entis contingentis existentia non habeat necessariam connexionem cum existentia entis necessarii, concedo: si habeat, nego: sed creaturarum existentia ita necessariam habet connexionem et dependentiam ab existentia Dei, ut si ille non existeret, hae non essent: ac proinde hic per illas demonstrari potest.

Dices 2. Tantum abest ut ex creaturis Dei existentia deprehendi possit, imo illae homines a Deo avertunt et revocant; nam Sapientiae 11 Creaturae Dei in odium factae sunt, et in tentationem animabus hominum et in muscipulam pedibus insipientium: ergo Dei existentia per creaturas non potest innotescere.

Respondeo 1. Sapientem non ibi agere de quibuscumque creaturis, sed de solis Idolis quae homines sibi fabricant ex lapidibus, lignis et aliis metallis, ut postmodum ea pro Diis colant ac venerentur; premiserat enim Sapiens haec verba: In Idolis Nationum non erit ei respectus, quoniam Creaturae Dei in odium factae sunt, etc. Quibus, ut constat, invehit in Idololatras qui creaturas in gloriam et honorem Dei conditas cedere faciunt in eius dedecus eas Daemonibus sacrificando. Unde subdit: Initium omnis fornicationis est exquisitio Idolorum, etc., quibus aperte significat se de solis idolis sermonem instituere. Nihilominus, Respondeo 2. quod si haec verba de creaturis generatim usurpentur, eas esse quidem in muscipulam et tentationem pedibus hominum, non quidem sapientum, sed insipientium; eo fere modo quo Christus Dominus in Scriptura dicitur: Positus in ruinam et resurrectionem multorum, in lapidem offensionis et petram scandali; non quidem per se, sed ex malitia perversorum hominum, qui fuerunt rebelles lumini et illius doctrinam et gratiam respuerunt.

Conclusio secunda. — Dei existentia non potest a nobis demonstrari a priori: posset tamen demonstrari a Beatis et Angelis sub eo conceptu quem nos viatores de ipso formamus. Haec est Doctoris quoad utramque partem in 1. dist. 2. q. 2. n. 1.

Probatur prima pars. Demonstratio a priori fieri debet per causam aut rationem connectentem attributum cum subiecto: sed nihil in Deo assignari potest a nobis quod sit causa aut ratio connexionis illius existentiae cum essentia: ergo illa non potest a priori demonstrari. Secundo. Quidquid demonstratur de aliquo, debet esse extra conceptum formalem illius de quo demonstratur; alioquin idem demonstraretur de seipso: sed existentia non est extra conceptum formalem essentiae divinae, cum sit de essentia Dei, ut Disputatione sequenti patebit: ergo non potest haec de Deo demonstrari.

Tertio. Omnis demonstratio a priori nititur aliqua propositione obiectiva nobis per se nota et notificativa unionis praedicati cum subiecto: sed nullam talem habemus de Deo propositionem per se, quae possit esse notificativa unionis illius existentiae cum essentia: ergo nullatenus divina existentia a nobis demonstrari potest a priori.

Secunda pars Conclusionis satis superque probata est in secunda Conclusione praecedentis Quaestionis, in qua diximus divinam existentiam, quatenus Deus concipitur a nobis, non esse per se notam; omnes enim illi conceptus quos de Deo formare possumus hac in mortali vita, sive absoluti sint sive respectivi, demonstrari possunt per divinam existentiam a Beatis, qui cum Deum intuitive conspiciunt, vident pariter divinam essentiam ipsi essentialiter competere. Ac proinde posse assumi tamquam medium ad demonstranda omnia quae Deo intrinsece conveniunt, sive per modum attributi, sive ut modus intrinsecus, qualiter solum Deus a nobis conceptibilis est; siquidem non eum concipimus sub ratione formali essentiae: Veraciter, inquit S. Dionysius, libro De Divinis nominibus, cap. 7., dicemus nos Deum non ex ipsius natura cognoscere; id enim ignotum est, omnemque superat rationem et sensum: sed ex creaturarum ordinatissima dispositione. Ergo sicut animal rationale, quod est essentia hominis, assumitur tamquam medium ad demonstrandas a priori omnes hominis proprietates; ita pariter divina existentia, cum Deo sit essentialis, a Beatis mentibus assumi potest tamquam medium ad demonstrandos a priori omnes conceptus quos de Deo formamus, dum eum concipimus ut ens summe necessarium, infinitum, primum omnium rerum principium, moderatorem et finem, etc. Haec enim omnia Deo competunt praecise quia Deus est, suntque veluti proprietates ab ipsius essentia emanantes, et per eam demonstrabiles.