Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Certum est, sufficienterque iam probatum, Deum ita esse unicum, ut non minus impossibilis censeatur Deorum pluralitas, quam alicuius Dei non existentia; adeoque supervacaneum esset hic immorari in probanda Deitatis unitate, quam aperte contra Idololatrarum insaniam in prima huius Tractatus Disputatione demonstravimus. Tria igitur solum supersunt examinanda: Primum quidem, qua ratione Deus dicatur unus, seu, quae sit divinae Unitatis fons et origo: Secundum, qualiter Unitas Deo competat, an per modum praedicati essentialis, aut per modum proprietatis divinam essentiam quidditative iam constitutam afficientis et illustrantis: Tertium denique, an haec Unitas ita

Deum a pluralitate coerceat, ut in alicuius numeri societatem venire nequeat, sed omnimode innumerabilis sit appellandus. Quae ut pateant evidentius

Notandum 1. Triplicem a Philosophis recte distingui unitatem, videlicet transcendentalem, formalem, et indivisibilem: Prima dicitur, qua ens quodlibet est indivisum in se: Secunda, qua naturae communes et universales tam genericae quam specificae, dicuntur formaliter indivisae in suis inferioribus: Tertia est, qua natura singularis est intrinsece et extrinsece indivisibilis in inferiora. Prima unitas cuilibet enti congruit: secunda omni et soli naturae universali propria est: tertia soli naturae singulari convenit. Prima negat divisionem, quia ens quodlibet unum, est indivisum in se: Secunda negat distinctionem, quia naturae universales in aliquo inferiori, non distinguuntur a seipsis prout in aliis inferioribus existunt: Tertia denique negat pluralitatem, singulare enim et individuum, omnem multitudinem excludit.

Notandum 2. Unitatem transcendentalem rite definiri, indivisionem entis a se, et divisionem a quolibet alio. Quibus duplex designatur negatio, quam unitas haec importat; nimirum negationem divisionis in se, quando ens, vel includit unionem suarum partium; sic Petrus dicitur unus homo; vel plurium formalitatum identitatem realem; sic Deus, licet plures formaliter distinctas perfectiones involvat, nihilominus vere dicitur Unus; vel sui conceptus indivisibilitatem; sic conceptus entis unus est, quia in alios conceptus resolvi nequit. Secundo, unum etiam importat negationem unitatis cum alio; proindeque quod est vere unum, necessario debet a quovis alio distingui. Itaque ut Deus vere dicatur unus, oportet ut sit in se realiter indivisus, et a quolibet alio, quod non est Deus, realiter distinctus.

Notandum 3. Ex Doctore Subtili in 1. d. 21. q. unica, ad numerum tria desiderari: Primum est, quod unitates quae sunt numeri partes et principia, sint eiusdem unius rationis; non enim numerando dicimus primus Homo, secundus Leo, tertius Lapis: sed prima substantia est Homo, secunda Leo, tertia Lapis: vel primus homo, secundus homo, etc.: Secundum est, quod numeratorum neutrum includatur in altero: sed invicem sint condistincta. Tertium denique, quod unitates numerandae ordinentur invicem, habeantque potentialitatem et rationem partis ad totum. Si enim quaelibet unitas sibi vindicaret actualitatem perfectionemque totius, etiam sibi vindicaret actualitatem et perfectionem alterius unitatis contentae in ipso toto. Unde licet essent plures unitates secundum suas rationes formales, si tamen eminenter convenirent in uno, nullo modo numerum constituerent.

Conclusio prima. — Summa unitas Deo congruit ob varias ipsius divinitatis praecellentias.

Et primo quidem propter supereminentem essendi rationem; Nam, inquit Plato in Parmenide, eorum quae dicuntur unum, sic unumquodque est unum, quomodo se habet id quod est: quare quae minus sunt entia, minus unum dicuntur; quae autem magis sunt, magis etiam sunt unum: ergo cum Deus sit entium omnium maximum, etiam sibi maximam et summam entis unitatem vindicat. Quam rationem subtiliter expendit sanctus Augustinus, lib. 1. De moribus Manichaeorum, cap. 6. ubi ita disserit:

Nihil est esse, quam unum esse; itaque in quantum quodque unitatem adipiscitur, in tantum est; unitatis enim est operatio, convenientia, et concordia, qua sunt in quantum sunt ea quae composita sunt. Nam simplicia per se sunt, quia una sunt; quae autem non sunt simplicia, concordia partium imitantur unitatem; et in tantum sunt, in quantum unitatem assequuntur.

Hinc merito Boethius, lib. 3. De Consolatione, prosa undecima: Omne quod est, inquit, tamdiu manet atque subsistit, quamdiu est unum: sed interit atque dissolvitur pariter cum unum esse destiterit: adeoque cum Deus sit primarium omnium entium, etiam primam unitatem obtinet.

Secundo, hanc supremam Dei unitatem nonnulli sancti Patres colligunt ex summa eius simplicitate, qua fit ut propter antecellentem omnibus Dei simplicitatem non unus tantummodo ille, sed unitas quoque nominetur. Hanc per omnem theologicam tractationem, inquit S. Dionysius, De divinis Nominibus, cap. 1.:

Divinitatem illam omnium principem sacra praedicatione celebrari sic cernimus, tamquam et monadem, atque unitatem, propter simplicitatem ac singularitatem excellentis indivisibilitatis, et unitatem ad expressionem supersubstantialis fecunditatis, quae in tribus Personis consistit.

Unde sub initium capitis Deum appellavit Unitatem, quae unitatem omnem facit unam. Ipsi concinit S. Maximus Martyr in Scholiis ad cap. 1. De coelesti Hierarchia, explicans illa verba Dionysii: Deus monas est, et Unitas trisubsistens: Esse autem Unitatem et monadem, inquit, confirmat etiam impius Frugrius ita scribens in Centuriae secundae cap. 3.:

Quandoquidem Deus simplex est et indivisibilis, idcirco monas est, nam et monas, ut arithmetice dicam, simplex est et compositionis expers. Unitas vero propterea dicitur, quod et secum unita est naturaliter sancta Trinitas, et unit eos omnes qui ad ipsam accedunt; sicut in Evangelio scriptum est, ut sint unum sicut et nos unum sumus.

Praecipue autem radix et ratio divinae unitatis oritur ex Infinitate Dei; quae, ut diximus demonstrando Deum esse unicum, varias subministrat divinae probandi unitatis rationes, tam ex parte divini intellectus infiniti, quam ex parte infinitae voluntatis, boni infiniti, infinitae potentiae, entis undequaque infiniti, et infinitae dominationis ac virtutis: haec namque omnes divinae infinitudinis rationes tot valida subiiciunt argumenta, quibus divina unitas, Deusque unicus demonstretur, uti iam demonstravimus.

Conclusio secunda. — Unitas non est quidditativum Dei praedicatum: sed divina proprietas essentiam Dei circumstans et illustrans: tum quia eadem videtur esse ratio de divina unitate entitativa, ac de creata: sed creata unitas non est quidditativum praedicatum entis creati, sed solum eius proprietas: ergo pari iure divina unitas entitativa, perfectio est divini entis, non vero quidditativum essentiae divinae praedicatum: tum quia essentia divina concipi potest conceptu perfecte quidditativo, et sub ratione entis infiniti, non concepta divina unitate; et consequenter unitas non habet rationem praedicati essentiae divinae constitutivi: tum denique quia unitas ipsa oritur ex ratione essentiali, nimirum ex infinitudine entis divini, adeoque ipsa non ingreditur rationem Dei essentialem.

Dices. Singularitas est de conceptu quidditativo Dei: sed unitas est de conceptu singularitatis; singulare enim est, quod est indivisibile in plura inferiora, ut patet in natura qualibet individuali: haec autem indivisibilitas est unitas individualis; et consequenter unitas etiam censenda est de quidditate Dei, adeoque non est eius attributum.

Concedo maiorem, sed nego minorem. Licet enim in creatis eadem sit ratio formalis singularitatis, ac unitatis numericae; non tamen ita est in divinis; quia in creatis, indivisibilitas in plura inferiora non provenit formaliter ex ratione essentiae quae individuatur, sed ex differentia ipsa individuali; qua scilicet est ratio cur ipsa natura individualis pluribus inferioribus communicari nequeat; adeoque eadem est in ipsa natura individuali ratio unitatis individualis ac singularitatis; quia nimirum singularitas et unitas numerica formaliter oriuntur ex differentia individuali. Secus autem est in Deo, quia essentia divina, ex suo preciso conceptu est talis, ut eam sequatur indivisibilitas in plura inferiora: et consequenter diversum est fundamentum, diversaque ratio indivisibilitatis, unitatisque singularis in Deo et creatura; licet utrobique unitas entitativa essentiam consequatur, nec sit de conceptu eius formali.

Conclusio tertia. — Deus licet sit summe unus, tamen unitate numero dici nequit.

Ita Doctor in 1. d. 24. q. unica, et sanctus Bonaventura ibidem art. 1. q. 1. Quibus favent SS. Patres, maxime Basilius, qui in Epist. 113. quorumdam calumniam referens, qui ipsi trium deorum dogma obiecerant, Deum esse unum numero negat, sed tantum unum natura. Nam quidquid, inquit, unum numero dicitur, hoc non unum est revera, neque natura simplex. Deus autem omni confessione simplex est, et compositionis expers. Non est igitur unus numero Deus. Ipsi concinit S. Cyrillus in excerptis commentariorum lib. 7. et 8. in Ioan., ubi multiplicationis singularium causam refundit in corpora: Una, inquit, in omnibus est natura definitio, et omnes natura sunt unum. In eo vero quod corporibus dividimur, non iam unum, sed multi: quod quidem de Deo vero ac naturali dici nequit. Caret enim corpore; etsi in propriis subsistentiis sanctam trinitatem intelligimus. Ipsi concinit Boetius, lib. De Trinitate, ubi cum exposuisset triplex unitatis genus, nimirum vel unum genere vel specie vel numero, tria illa removet a Deo, maxime vero postremum: quia numerum differentia accidentium varietas facit, inquit, in Deo vero nulla diversitas, nulla ex diversitate pluralitas, nulla ex accidentibus multitudo; atque idcirco nec numerus, unitas tantum. Nam cum tertio repetitur Deus, cum Pater, et Filius, et Spiritus sanctus nuncupantur, tres unitates non faciunt pluralitatem numeri in eo quod ipsae sunt; si advertamus ad res numerabiles, et non ad ipsum numerum. Alii ceteri Patres subiiciunt rationem cur numerus a Deo sit arcendus, quia nempe in omni numero est ordo prioris et posterioris, et gradus primi et secundi, etc. Cum itaque in Deo nihil prius sit aut posterius, natura scilicet ac dignitate, etiam in eo non est numerus. Unde Paschasius, lib. 1. De Spiritu Sancto, cap. 6., Cum audis unus, inquit, non hic numerus inchoatur, sed perfectio infinita colligitur. Quid est unus, nisi nomen incommunicabile, quod nec posteriorem recipit, nec priorem? Quid est unus, nisi simplex, incomposita, et indivisa substantia? Quid est unus, nisi incommunicabilis, et inaequalis, ac semper idem, qui numquam a se possit esse diversus? Quibus divinae Unitatis rationes omnes attigit, nimirum quod Deus sit unus quia simplex est, neque partibus constet, et plures non sint ac diversi; et quod idem sine ulla varietate ac mutatione permaneat. Denique, quod nullus in eo sit gradus primi et secundi. Haec etiam luculenter aperit Cerealis Episcopus lib. Contra Maximum Arianum, cap. 15.

Nec numeratur Deus, inquit, quia non subiicitur numeris. Deus igitur noster unus est; nam cum Pater et Filius et Spiritus sanctus sint, nemo Christianus tres Deos poterit dicere; quia in nullo a se invicem distat natura: numerus siquidem ordinem sufficit; aequalitas non admittit. Alter enim primum sequitur, alteri tertius applicatur: sed cum gradus fieri non possint ex paribus, qui subdi possint; quomodo numeratur? Unus ergo quia erit, non habet secundum. Secundus quippe minoris ordinem tenet, et minor ulterius facit; alter posteriorem indicat, posterior imparem signat. Remove distantiam, et quod numeres non habebis.

Doctor vero Subtilis iam laudatus, probat Deum non posse sive ad intra, sive ad extra numerari, quia ut diximus in tertio Notabili, tres ad numerum desiderantur conditiones, quarum prima et secunda Deo quadrare nequeunt: itaque nec essentia divina cum tribus Personis, nec ipsae Personae invicem, neque Deus cum Creaturis numerum simpliciter et perfecte constituent, quoniam in his nulla ratio una simpliciter potest esse communis. Et cum Deus omnia eminenter contineat, nullam potentialitatem, nec proinde numerabilitatem habere potest.

Dices. Pater, Filius, et Spiritus sanctus sunt Deus: sed illae tres Personae efficiunt numerum ternarium: ergo in Deo numerus est admittendus, divinaque unitas numerum non excludit.

Confirmatur. Nam sanctus Cyrillus in 23. Thesauri, Alterum numero a Patre Filium vocat: et in fragmento libri 7., Alterum in altero inesse; ob idque non unum esse numero. Et sanctus Gregorius Nazianzenus, Oratione 13. ait, Monadem esse motam propter eius divitias, et binarium transgressam in Trinitatem desiisse, ob perfectionem. Et Eusebius in Symbolo cum dixisset, Quod Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum singulatim unum post unum dicimus, hoc ideo quia simul exprimere tria nomina humani sermonis paupertate non possumus, non quia tribus gradibus ordinemus. Ubi totum unum est, non potest esse tertium vel secundum. Totum ergo in plenitudine Divinitatis primum est, et quod videtur sermonis necessitate postremum; subdit: In his tribus Personis numerus esse potest, ordo esse non potest; nam etsi distinctionem recipiat Trinitas, gradum tamen nescit aequalitas: ergo summa Dei unitas numerum omnem non excludit.

Respondeo. Equidem ratione Personarum, numerum saltem imperfectum, qui fiat absque ullo gradus ordine, in Deo concedi posse: nec id etiam abnegant sancti Patres, qui mirandum quoddam et ineffabile unitatis ac numeri commercium in Deo reperiri asserunt: Etsi enim aliquid ineffabile, ait sanctus Augustinus, tract. 39. in Ioann., quod verbis explicari non possit, ut et numerus sit, et numerus non sit. Videte enim si non quasi apparet numerus, Pater, Filius, et Spiritus sanctus, Trinitas. Si tres; quid tres? deficit numerus. Ita Deus nec recedit a numero; nec capitur numero: quia tres sunt, tamquam est numerus. Si quaeris quid tres, non est numerus. Puta quia tres unum sunt. Cui concinit S. Bernardus, lib. 5. De Consid., cap. 7.:

Qui sibi vult iste (ut sic loquar) absque numero numerus? si tria, quomodo non numerus? Si unum, ubi numerus? Deinde sibi obiiciens: Cum tres illae Personae, illa substantia sint; et una illa substantia, tres Personae; quis numerum neget? Respondet: Nam vere tres sunt: quis numeret tamen? nam vere unum sunt. At si tu facile explicatu id putas dicendo tres, dicito quid numerasti? Naturas? una est. Essentias? una est: Substantias? una est. Deitates? una est. Non haec, sed Personas numero, inquis. Quae non sint illa una Natura, illa una Essentia; illa una Substantia; illa una Divinitas. Catholicus es, minime hoc dabis.

Quibus constat Deum perfectum numerum excludere, adeoque ipsius divinam unitatem non esse numeri principium nec sociam.