Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Notandum 1. Triplicem solito distingui bonitatem, nimirum naturalem, moralem, et beneficentiam, quae etiam benignitas appellatur. Prima est perfectio rei in suo esse, ita quod bonum naturale dicatur illud, quod est in se perfectum in suo genere, sive cui nihil deest ex iis, quae ad eius perfectionem et integritatem referuntur. Sic aqua dicitur absolute bona, quia habet omnia accidentia, omnesque sibi debitas qualitates, puta colorem, saporem, frigiditatem, etc. Ut autem taliter bonum aliquid censeatur, tria debet habere, videlicet existentiam, perfectiones sibi debitas, et suum ultimum finem. Secunda est conformitas humanorum actuum cum rectae rationis dictamine: ita quod actus aliquis censeatur moraliter bonus, qui conformis est rationi rectae omnibusque debitis sibi circumstantiis illustratur. Tertia denique, est voluntatis propensio ad sublevandas aliorum miserias et gratias largiendas. De priori bonitate solum hic erit sermo, caeteras vero expendemus in sequenti Tractatu, ubi divinae voluntatis characteres et virtutes explanabimus. Illa namque voluntas Dei est bona, beneplacens, et perfecta; adeoque maxime has tres bonitates sibi vindicat.

Notandum 2. Ex Doctore 18. q. Quodlibetica n. 3. duplicem adhuc distingui posse bonitatem naturalem: unam quidem absolutam, quam vocat primariam; alteram respectivam, quam secundariam appellat. Prima est entis perfectio, ita quod illud dicatur absolute bonum, quod est omnimode perfectum; illud vero perfectum dicitur, quod habet omnia ad suum complementum desideranda. Secunda autem est convenientia entis et habitudo ad id cui conveniens est. Haec utraque bonitas iterum duplex distingui potest. Absoluta namque est vel quidditativa, quae est perfectio gradualis uniuscuiusque naturae, secundum quam una est altera perfectior, quia plures entitativae perfectionis gradus obtinet: alia vero est pure entitativa, quae est integritas et possessio eorum omnium quae naturaliter enti conveniunt. Similiter respectiva iterum duplex est, vel enim res quaelibet bona habet respectum ad id cui conveniens est, vel ad id quod ipsi est conveniens. Priori modo panis dicitur bonus homini, quia ipsius nutritioni inservit: posteriori vero, dicitur bonus sibi ipsi, quia habet saporem sibi convenientem.

Notandum 3. Ad rationem boni naturalis non solum desiderari, quod sit in se perfectum, sed etiam quod sit sui diffusivum et aliorum perfectivum, seseque aliis communicet. Tripliciter autem potest aliquid esse perfectivum alteri, nimirum vel per modum causae efficientis, communicando scilicet alteri participationem suae perfectionis et bonitatis: vel per modum causae exemplaris, formando scilicet aliquid ad sui imaginem et conformitatem; vel denique per modum causae finalis, alliciendo videlicet eius appetitum ad sui consecutionem, illumque perfecte satiando et quietando. His prenotatis, tria sunt in praesenti Quaestione resolvenda: primum, an summa entitativa bonitas absoluta Deo conveniat: secundum, an respectiva bonitas tam quidditativa quam entitativa ipsi congruat: tertium, quodnam sit discrimen inter bonitatem Dei et creaturarum: quae singula tribus in sequentibus Conclusionibus resolvenda sunt.

Conclusio prima. — Deum esse bonum bonitate entitativa absoluta, omnibus omnino compertum est qui aliquam Divinitatis notionem habent.

Ita fatentur nedum sancti Patres, sed etiam gentiles Philosophi, ut eleganter indicat Synesius, Oratione de regno, bonum Deum, inquit, utique praedicant omnes ubivis terrarum populi tam sapientes quam imperiti; idque universi mutuo consensu atque una voce profitentur: licet quod ad aliud pertinet, variis de Deo sententiis discrepent, et incorruptam eius atque individuam naturam opinionum diversitate partiantur. Hinc S. Dionysius, 4. cap. lib. De Divinis Nominibus ait: boni appellationem a Theologis excellenti quadam ratione tribui solet divinae bonitati omnibus secretam; adeo ut ipsa divini principatus existentia, bonitas nominetur, quasi diceret Dei, et boni nomina velut esse synonyma et utrumque proprie Divinitatem exprimere. Hoc ipsum Christus Dominus comprobavit; dum enim ab aliquo fuisset compellatus sub his vocibus, Magister bone, Lucae 18., ita respondit: quid me dicis bonum? Nemo bonus, nisi solus Deus, quasi diceret, inquit August. in Psalmum 117.: Si me bonum vis appellare, intellige et Deum. Hinc merito S. Leo ait: Deus cuius natura bonitas, et opus misericordia. Quod itidem eleganter exprimit Tertullianus, lib. 1. contra Marcionem dicens, Deus de sola bonitate censendus, quasi diceret, quod divina bonitas est totius Divinitatis census, et thesaurus, juxta illud Apost.: Deus, qui dives est in misericordia.

Hanc autem divinam bonitatem absolutam Deo competere, ratione probatur. Bonitas illa absoluta consistit in integritate et perfectione rei: sed Deus est infinite et undequaque perfectus: ergo et absolute bonus. Maior patet ex secundo Notabili. Minorem probat sanctus Dionysius c. 13. De Divinis Nominibus, ubi tres maxime profert rationes cur Deus dicatur perfectus: Prima, quia est αὐτοτελής id est per se perfectus, et non est ab ulla causa efficiente vel formali, sed a simplicissima sua essentia: unde ipsius perfectio non exurgit ex accumulatione multarum rerum, sicut fit perfectio creaturarum, sed ex una re simplicissima quae ipsemet est. Secunda, quia est ὑπερτελής, id est superperfectus, superexcellens, et omnem conceptibilem perfectionem longe excedens: nihil enim a mente creata tam magnum, tamque excellens et eximium cogitari potest, quin Deus infinite sit excellentior et superior, quia non potest augeri vel minui ipsius divina bonitas et perfectio: unde sanctus Fulgentius, libro De Fide ad Petrum c. 3., Deus non solum summe bonus, sed etiam summum atque incommutabile bonum est, quia aeternum bonum est, nullum habens defectum quia non est ex nihilo factum: nullum habens profectum, quia nullum habens initium. Tertia, quia superplenus est omnibus bonis, ut velut fons inexhaustus exuberet, et redundet perpetua et incessabili largitione donorum in omnes creaturas, sicut loquitur sanctus Dionysius, Exuberans una incessabili et eadem et superplena, et imminuibili largitione, per quam omnia perfecte perficit et unumquodque congrua sibi perfectione cumulimplet, juxta illud Psalmi 103. Aperiente te manum tuam omnia implebuntur bonitate, avertente autem te faciem turbabuntur.

Quibus omnibus satis superque constat, Deum esse bonum bonitate absoluta, cum sit in se perfectissimus, omnesque omnino excogitabiles perfectiones, aut formaliter aut eminenter contineat.

Conclusio secunda. — Deus est etiam bonus bonitate respectiva, seu convenientiae: non quidem quidditativa, sed entitativa.

Prima pars constat; Deus namque non habet varios gradus perfectionis, secundum quos proprie dici possit perfectior aliis rebus secum in eodem genere perfectionis convenientibus, adeoque non habet perfectionem et bonitatem quidditativam et gradualem; nisi forte velis ipsum dici quidditative perfectum, quatenus nimirum ipsius divina quidditas et essentia infinite excedit in perfectione quoslibet excellentiae perfectionisque gradus in creaturis reperiendos. Hac namque ratione vere Deus dici posset quidditative perfectus. Sed in hac difficultate sola vertitur disceptatio de nomine, ideoque quam volueris partem licebit amplecti.

Probatur secunda pars. Deus enim nedum habet perfectionem sibi maxime convenientem et necessario amabilem a se, sed est etiam bonus generatim omnibus creaturis, ut causa, et finis earum: et ultra specialiter bonus est et conveniens iustis ut amicus, beatis ut summum bonum aeternaque felicitas, virtuosis ut omnis iustitiae sanctitatisque exemplar, poenitentibus ut auctor remissionis et gratiae, juxta illud Threnorum 3.: Bonus est Dominus sperantibus in eum, animae quaerenti illum. Et Psalmo 72.: Quam bonus Israel Deus his, qui recto sunt corde!

Conclusio tertia. — Deus summe bonus est bonitate causae efficientis.

Nedum quia omnia, quae fecit, bona sunt, juxta illud Genesis cap. 1.¹: Vidit Deus cuncta quae fecerat, et erant valde bona: sed etiam quoniam ipsius divina bonitas omnium omnino rerum modulatrix est et principium, ut eleganter explicat Plato in Timaeo: quaeramus igitur, inquit, causam, quae eum impulerit, qui haec machinatus est, ut originem rerum, et molitionem novam quaereret: bonitate scilicet praestabat. Cui concinit Hierocles in aurea carmina Pythagorae dicens: causa molitionis omnium, nulla subest alia, rationi consentanea, praeterquam substantiae bonitas; nam quaecumque alia praeter bonitatem afferuntur causae fabricandae huius universitatis, humanis affectionibus potius conveniunt quam Deo. Haec eadem celebri similitudine commendat sanctus Dionysius, lib. De Divinis Nominibus, cap. 1.: quemadmodum, inquit, sol non cognitione adductus ulla vel electione, sed eo solo quod est, illuminat omnia, quae secundum propriam rationem lumen participare possunt: ita bonum ipsum, quod supra solem, velut adumbratam dumtaxat effigiem, excellentem habet archetypi rationem, ipsa sua extantia omnibus quaecumque sunt, proportione quadam totius bonitatis radios immittit. Cui concinit August. lib. 11. De Civit. c. 21.: Si quaerimus, inquit, quis lucem fecerit, Deus est. Si per quod fecerit, dixit fiat, et facta est. Si quare fecerit, quia bona est. Nec auctor est excellentior Deo, nec ars efficacior Dei Verbo, nec causa melior quam ut bonum crearetur a bono Deo. Hanc etiam Plato causam condendi mundi iustissimam dicit, ut a bono Deo bona opera fierent. Denique hanc ipsam rationem eleganter commendat Tertullianus, lib. 2. adversus Marcionem cap. 63. ubi inquirens rationem conditionis mundi, Prima, inquit, est bonitas Creatoris, qua se Deus noluit in aeternum latere; idest voluit esse aliquid a quo cognosceretur; subdit: et idem in suam summam commisit bonitatem apparituri boni negotiatricem: non utique repentinam, nec obventitiam bonitatis, nec provocaticiam animationis, quasi exinde censendam quo coeperit operari.

Non solum autem creationis mundi divina bonitas modulatrix extitit, sed etiam ipsius est conservatrix et propagatrix. Nedum enim creaturas sibi subservientes, sed etiam rebellantes in se Daemones ex bonitate servat, ut luculenter aperit S. Aug. in Enchiridio cap. 27.: Non sane, inquit, Creatoris desistente bonitate cernimus, et malis Angelis subministrare vitam, vivacemque potentiam, quae subministratio si auferatur, interibunt: et hominum quamvis propagine vitiata, damnataque nascentium formare semina, et animare, et ordinare membra per temporum aetates, per locorum spatia vegetare sensus, alimenta donare. Quod utique Christus Dominus aperte commendavit Matth. 5., ubi ostendens Deum bona sua non solum probis, sed etiam impiis, et sceleratis uberrime largiri, ait: solem suum oriri facit super bonos et malos: pluit super iustos et iniustos.

Non etiam hanc divinam bonitatem parum commendat, quod Deus sua beneficia largiatur sua sponte, nullaque etiam expectata laude et gloria, ut eleganter indicat S. Chrysost. Hom. 3. in Epist. ad Philemonem: nulla re indigens Deus, ait, quae in nostra potestate sit, nos condidit. Nullius autem ipsum opus habuisse, monstravit in eo quod postea fecit. Nam si opus habuisset, olim condidisset. Quod si sine nobis erat ille, nos autem posterioribus temporibus facti sumus, non utique fecit nos indigens nostri. Cui elegantissime concinit sanctus Hilarius in Psalmum 2.:

Nullum, inquit, a nobis nisi innocentiae et Religionis et Fidei obsequium Deus postulat. Amari se a nobis exigit: non utique amoris in se nostri fructum aliquem sui causa ipse percipiens, sed amore ipso nobis potius, qui eum amabimus pro futuro. Nam amari se sibique nos obsequi idcirco, ut nobis bene sit, expetit: ut digni beatitudinis suae, ac bonitatis suae munere per meritum amoris sui, et obsequii iudicemur. Bonitatis autem usus, ut splendor Solis, ut lumen ignis, et odor succi, non praebenti proficit, sed utenti.

Denique non modica est summae Dei bonitatis commendatio, quod, inquit Guillelmus Parisiensis in Rhetorica divina cap. 31., omnia largitur praeclara bonitas eius, non solum liberaliter, sed etiam libenter... nihil enim ei gratius offerri potest a nobis quam perfecta ex omnibus modis suis oratio. Causa autem in hoc est abundantissima bonitas ipsius, per quam quaerit in nobis occasiones miserandi semper nobis, ac benefaciendi: ideo namque placet eidem dare, ut propter hoc omnia creaverit. Volebat enim habere quae, et quibus daret. Angelos autem, et homines in fine specialiter creavit, ut daret eis semetipsum: propter quod et tales eos creavit, qui ipsius capaces essent. Subdit autem, propter hoc etiam gratissima est humilitas in conspectu Creatoris quoniam occasiones ei semper ministrat largiendi simul, et miserandi. Postremo tandem, Quantum, et quale bonum sit Deus, inquit S. Prosper, etiam ex hoc evidenter ostenditur, quod nulli ab eo recedenti bene est. Vel ut ait August. lib. 12. De Civit. c. 1.:

Quia beatitudinis causa est adhaerere Deo, miseriae vero causa ex contrario est intelligenda, quod est non adhaerere Deo: quamobrem, si cum quaeritur quare illi beati sint; recte respondetur, quia adhaerent Deo: etiam, cum quaeritur cur isti sint miseri, recte respondetur, quia non cohaerent Deo: non est creaturae rationalis vel intellectualis bonum quo beata sit, nisi Deus.

etc., dicente Regio Psalte: Mihi adhaerere Deo bonum est.