Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Tria sunt in praesenti quaestione resolvenda. 1. An theologicae conclusiones et illarum assensus certior sit assensu quem quis praebet scientiis naturalibus et evidentibus. 2. An assensus theologicus eandem certitudinem habeat cum assensu fidei. 3. An theologicus actus et habitus sit dignior scientiis naturalibus.

Notandum 1. Certitudinem a Philosophis solere distingui triplicem: obiecti, subiecti, et motivi. Certitudo obiecti est immobilitas et invariabilitas rei in se; quae duplex est, nimirum immutabilitas essentiae et existentiae, eaque soli Deo competit, et invariabilitas propositionis essentialis, qua est necessaria connexio praedicati cum subiecto. Illaque rursus est vel Metaphysica, qua nequidem divinitus res potest esse aliter, v. g. homo est certo animal rationale; vel Physica, qua saltem naturaliter propositio est semper vera, v. g. omnis ignis comburit. Certitudo subiectiva est firma adhaesio intellectus alicui obiecto cognito, quod putatur esse verum licet tale non sit; qua fit, ut nonnulli firmius et tenacius adhaereant propositioni falsae, quam putant esse veram: v. gr. haeretici, quam alii verae adhaererent. Unde Arist. 7. Ethic. 3. ait: Sunt qui non minus opinioni suae, quam illi suae scientiae credunt. Haec autem satius dicenda est pertinacia, quam certitudo. Denique certitudo motivi est connexio infallibilis medii cogniti cum re quae cognoscitur. Haec autem connexio apparet vel per experientiam, qualem habemus certitudinem quod omnis ignis sit calidus: vel ex evidentia luminis naturalis, qualis est certitudo circa prima principia: vel per debitam illationem ex principiis evidentibus, qualis est certitudo conclusionis debite illatae ex evidentibus praemissis: vel denique per revelationem alicuius veracis, qualis est certitudo fidei, quae nititur veracitate Dei revelantis.

Notandum 2. ex Aureolo nostro q. 2. Prologi, art. 2. triplicem fieri processum et illationem in Theologia: aliquando enim proceditur ad conclusionem aliunde scitam, ut cum quaeritur utrum Deus sit unus et infinitus, haec enim per Metaphysicam patent: aliquando vero proceditur ad conclusionem credendam, de qua nondum determinatum est quid sit credendum, ut cum quaeritur utrum Spiritus sanctus distingueretur a Filio, si ab eo non procederet: aliquando vero ad conclusionem iam creditam et determinatam, ut cum quaeritur an Spiritus sanctus a Patre et Filio procedat, cuius veritatem iam Ecclesia determinavit in Conciliis generalibus.

Notandum 3. Ex eodem ibidem, quod secundus modus inferendi et procedendi potest fieri quadrupliciter. 1. Enim conclusio potest inferri ex una propositione credita et alia necessaria: v. g. Christus est homo, sed homo est animal rationale: ergo Christus est animal rationale; prima propositio est credita, et secunda est necessaria. 2. Ex ambabus creditis, v. g. Christus est beatus, sed beatus Deum videt facie ad faciem: ergo, etc. 3. Ex una propositione credita et alia probabili; v. gr. Christus habet verum corpus, sed verum corpus habet formam substantialem ab anima rationali distinctam: ergo, etc. Prima enim propositio fide constat: secunda vero utrinque discutitur et ventilatur inter Scotistas affirmantes et Thomistas negantes ac contendentes in corpore humano praeter animam rationalem non aliam esse formam quam cadaveris.

4. Ex ambabus probabilibus, v. gr.: Quantitatis essentia consistit in extensione partium in ordine ad se: sed Christus in Eucharistia habet quantitatem: ergo et extensionem partium in ordine ad se. Ergo, etc. Certum est autem quod ex duabus probabilibus, vel ex una credita et alia probabili, sola formetur et generetur opinio; quia conclusio sequitur sortem praemissarum, et maxime vicem praemissae infirmioris; causa enim non potest aliquid perfectionis tribuere suo effectui, quod ipsa non habet; unde cum praemissae sint causa conclusionis, talis erit conclusio, qualis praemissa minus certa et perfecta. An autem ex duabus propositionibus creditis, aut ex una credita et alia necessaria generetur fides supernaturalis, ut vult ibidem Aureolus; an vero generetur habitus theologicus medius inter fidem et scientiam, qui sit certior scientia, et minus certus quam fides, ut affirmat Doctor in 3. d. 24. n. 20. hic est resolvendum.

Conclusio prima. — Conclusio theologica, quae deducitur vel ex duabus praemissis revelatis et creditis, vel ex una necessaria et alia revelata, est certior certitudine obiecti et motivi quacumque scientia naturali; non vero certitudine subiecti. Haec conclusio duas habet partes, quarum

Probatur prima. Illa notitia certior est certitudine obiecti et motivi, quae fertur in obiectum magis immutabile, et per motivum firmius et certius: sed Theologia versatur circa Deum, qui maiorem habet certitudinem et immobilitatem ac necessitatem essendi, quam obiecta scientiarum naturalium; in eum etiam tendit per medium et motivum firmius, quam sint motiva scientiarum naturalium; siquidem haec nititur principiis revelatis et fide divina creditis, quae certe longe maiorem habent certitudinem quam principia lumine naturali cognita, quibus scientiae naturales fulciuntur; nam ait Christus, Lucae 21: Coelum et terra transibunt; verba autem mea non praeteribunt. Ergo, etc. Hinc Augustinus 7. Confess. cap. 10: Audivi, sicut auditur in corde, et non erat prorsus unde dubitarem: faciliusque dubitarem vivere me, quam non esse veritatem.

Secundo. Certitudo supernaturalis et divina longe maior est qualibet certitudine naturali: sed notitia theologica habet certitudinem divinam et supernaturalem ex parte obiecti et motivi; scientiae vero naturales solam habent certitudinem naturalem, et a causis pure naturalibus. Ergo illa est his certior.

Tertio. Quod innititur prima veritate et essentiali certius est eo, quod solum fundatur in veritate participata: sed Theologia innititur prima veritate, Dei nempe revelatione; scientiae vero naturales innituntur creaturis, quae habent solum veritatem participatam: ergo, etc.

Quarto. Certitudo absoluta et necessaria maior est et praestantior certitudine contingenti et hypothetica: sed Theologiae certitudo est absoluta et necessaria ex parte obiecti, quod impossibile est mutari; et motivi, cui repugnat subesse falsum; scientiarum autem naturalium certitudo est hypothetica et contingens, cum omnino pendeat earum existentia et entitas ex libera Dei ordinatione. Ergo, etc.

Patet etiam secunda pars. Primo. Illa certitudo maior est ratione subiecti, qua intellectus omnem motum dubitationis excludit: sed experientia constat intellectum omnem prorsus dubitationem excludere dum assentitur conclusioni evidenter deductae ex principio evidenter noto, quale est hoc; v. gr. Totum est maius sua parte; dum vero assentitur conclusioni deductae ex principiis revelatis, interdum dubitationem et anxietatem patitur. Non enim maior potest esse firmitas intellectus assentientis conclusioni theologicae, quam dum assentitur per fidem propositioni immediate revelatae: sed dum assentitur per fidem, interdum omnem dubitationem non excludit; nam inquit Doctor in 3. d. 23. n. 15: Fides non excludit omnem dubitationem, sed dubitationem trahentem in oppositum credibilis. Quod etiam indicat Christus Dominus dum Discipulos increpans, Matth. 8. ait: Quid timidi estis modicae fidei? Et cap. 14. Petrum alloquens: Modicae fidei quare dubitasti? Ergo ratione subiecti, Theologia minus est certa, quam scientiae naturales.

Secundo. Illa certitudo est maior ex parte subiecti, quae intellectum magis quietat et firmat, eique connaturalis est et proportionata: sed certitudo scientiarum naturalium, cum adiunctam habeat evidentiam, intellectum magis quietat et satiat, eiusque operandi modo connaturalior est, quam certitudo fidei, quae intellectus vires transcendit, et habet adiunctam obscuritatem. Qua fit, ut intellectus naturalem suum cognoscendi modum exuere, et veluti nativis suis privilegiis orbari et denudari debeat dum assensum praebet propositioni revelatae. Unde S. Paulus assensum illum appellat captivitatem intellectus, 2. Corinth. 10: In captivitatem redigentes omnem intellectum in obsequium Christi. Ergo, etc.

Obiicies 1. contra primam partem: Habitus, qui ex omni parte certus est, dicendus est simpliciter certior, quam is qui ex aliqua sui parte incertitudinem patitur: sed habitus scientiae naturalis certus est ex omni parte, nimirum obiecti, subiecti et motivi; habitus vero Theologiae semper quidem certus est ex parte obiecti et motivi; plerumque tamen incertus ex parte subiecti: ergo hic est illo incertior.

Distinguo maiorem. est certior quoad se, nego; quoad nos, concedo. Itaque certitudo habitus (ut dictum est) bifariam potest considerari; vel quantum ad se et penes infallibilitatem obiecti et motivi; vel quantum ad nos et penes facilitatem et firmitatem assensus, ad quem inclinat nostrum intellectum. Priori modo, habitus eo est certior et firmior, quo magis obiectum et motivum sunt infallibilia et necessaria. Posteriori vero ultra infallibilitatem obiecti, etiam requiritur ut talis certitudo sit magis proportionata et connaturalis intellectui nostro, magisque in eo assensu quietetur et dubitationem ac haesitationem naturalem excludat; quod fit equidem per habitum scientificum propter suam naturalem evidentiam. Unde hic habitus est certior habitu theologico penes nos, ob debilitatem intellectus nostri, qui magis adhaeret propositioni evidenti, et ob motivum naturale, quam ob motivum supernaturale, non quod hoc sit illo minus certum, sed quia non est aeque connaturale.

Dices 2. Quod est causa certitudinis conclusionis theologicae est certius ipsa conclusione: sed principia naturalia, et conclusiones scientiarum naturalium saepe sunt causae certitudinis conclusionis theologicae: ergo illae sunt certiores. Maior patet ex illa philosophica maxima: Propter quod unumquodque tale, et illud magis. Minor etiam est evidens, in demonstratione enim theologica saepe una ex praemissis est scientifica et solo lumine naturali nota.

Distinguo maiorem. Causa adaequata, concedo: inadaequata vero, nego: et similiter distincta minore, nego consequentiam. Praemissa enim naturalis est tantum causa inadaequata conclusionis theologicae; fitque causa adaequata illius, quatenus jungitur alteri praemissae revelatae, quae cum certior sit omni conclusione scientifica, etiam maiorem certitudinem conclusioni theologicae confert, quam conferret illa praemissa scientifica et naturalis.

Instabis. Ex dictis in probatione praecedentis conclusionis, et ex communi axiomate Dialecticorum, Conclusio sequitur semper debiliorem praemissam: ergo ubi una praemissa in discursu theologico est naturalis, etiam certitudo conclusionis naturalis esse debet, ac proinde non est certior scientiis naturalibus; imo minus certa, cum evidentia careat.

Respondent communiter Auctores huic instantiae, praefatum axioma esse verum, quando duae praemissae sunt eiusdem ordinis et aequaliter in assensum conclusionis influunt: in discursu autem theologico, inquiunt, sola praemissa revelata est causa assensus conclusionis; quippe cum in eam solam conclusio resolvatur; praemissa autem naturalis videtur tantum conditio applicativa et explicativa praemissae revelatae et principii supernaturalis, ut maiori facilitate intellectus assensum conclusioni praebeat.

Verum cum ex hac replica videatur sequi, quod praemissa opinativa et probabilis cum alia praemissa de fide haberet certitudinem supernaturalem: item quod assensus conclusionis theologicae idem foret ac assensus propositionis de fide, quod aperte falsum sequens conclusio demonstrabit, ideo respondent alii, conclusionem sequi debiliorem partem in iis praemissis, quae excludunt consortium alterius, ita quod si una propositio est negans, etiam negans esse debet conclusio, quia non potest esse partim affirmans et partim negans; similiter si una praemissa est particularis, etiam conclusio particularis esse debet, quia non potest esse simul particularis et universalis; eo quod particulare et universale invicem pugnent, et unum non admittat consortium alterius. In his vero praemissis quae non excludunt consortium alterius, conclusio non debet magis participare de propositione debiliori, quam de certiori ac validiori, ex quibus eruitur: constat autem lumen naturale non excludere consortium luminis fidei quantum ad causandam conclusionem theologicam: ergo non est necesse ut conclusio theologica sequatur propositionem minus certam.

Respondeo. cum nostro Smising. qu. 1. n. 115. ad veritatem praefati axiomatis sufficere, quod conclusio non adaequet perfectionem nobilioris ac validioris praemissae, non autem necesse esse quod conclusio sit aeque imperfecta ac praemissa minoris perfectionis. Sicut enim in naturalibus, mulus genitus ab equo et asina est quidem imperfectior equo, licet sit perfectior asina; ita (si ex crassioribus his umbris spiritualia delineare liceat) dicere possumus quod assensus theologicus causatus a praemissa revelata et ab alia evidente est quidem incertior revelata: sed propter consortium cum revelata, est certior praemissa naturali evidente; et sic conclusio theologica ex eis deducta, certior est qualibet scientia naturali.

Dices 3. Certitudo conclusionis theologicae non oritur immediate a praemissa revelata, sed tantum mediante discursu, per quem ex tali praemissa deducitur: atqui discursus non est certior in Theologia, quam in scientiis naturalibus; cum innitatur eodem lumine naturali et iisdem regulis syllogismi: ergo nec conclusio theologica aliis erit certior.

Distinguo minorem. Discursus theologicus idem est cum scientifico, quantum ad formam et methodum, concedo: quantum ad materiam et res de quibus disseritur, nego: cum enim materia discursus theologici longe sit certior materia scientiarum naturalium propter praemissas revelatas, inde fit, quod conclusio theologica sit etiam aliis certior: quemadmodum inter ipsas scientias, licet sit idem modus discurrendi, tamen materia unius scientiae cum sit certior et magis necessaria, quam materia alterius, etiam fit quod una scientia sit alia certior.

Dices 4. Si theologica notitia sit certior scientiis naturalibus, sequitur pariter eam esse certiorem assensu primorum principiorum, maxime huius: Quodlibet est vel non est, et alterius: Prima veritas nec fallere nec falli potest: sed id dici nequit; siquidem praemissae revelatae his duobus principiis nituntur, ac proinde sunt illis minus certae, quia propter quod unumquodque tale et illud magis.

Nego minorem. Praemissae namque revelatae, quatenus revelatae sunt, certiores sunt quocumque primo principio, nec ullo discursu fulciuntur: sciendum enim est, quod eodem actu quo quis assentitur alicui propositioni per fidem, eodem dissentitur propositioni oppositae; sicque eo ipso quo aliquid proponitur ut est, eodem proponitur non esse eius oppositum; quare haec propositio: Quodlibet est, vel non est, continetur in propositionibus revelatis, et est revelata virtualiter in his articulis, qui esse proponuntur.

Similiter eadem fides quae movet nos ad credendum aliquid propter primam veritatem infallibilem, ex consequenti movet ad credendum quod detur prima veritas infallibilis.

Conclusio secunda. — Theologicus assensus minus est certus quam assensus fidei.

Haec est Doctoris pluribus, praesertim in 3. dist. 24. quaest. unica, n. 16. et 20.

Probatur primo. Ex Aristotele 1. Posteriorum, certitudo assensus conclusionis nusquam aequat certitudinem praemissarum, quia propter quod unumquodque tale et illud magis: sed conclusio theologica tantum certa est propter praemissas quarum una est de fide: ergo praemissae conclusionis theologicae sunt eo certiores.

Secundo. Non est aequale motivum certitudinis in assensu theologico, ac in assensu fidei: ergo hic est illo certior. Probatur antecedens: Motivum assensus fidei est pura et immediata revelatio divina sine ullo discursu; motivum autem assentiendi conclusioni theologicae est tantum revelatio mediata, virtualis et complexa, seu secum involvens discursum naturalem: at revelatio pura et immediata longe certior est ea, quae tantum mediate per discursum innotescit. Ergo, etc.

Tertio. Nemo Theologorum ita firmum assensum praebet conclusionibus theologicis, ac propositionibus de fide, ut cuique compertum est: ergo uterque assensus non est aequalis certitudinis.

Quarto. Assensus theologicus non potest esse aequalis certitudinis cum assensu fidei, nisi ab habitu fidei proveniat: sed ab eo non provenit: ergo non est aequalis certitudinis cum eo. Maior est certa: vel enim ad hunc assensum aeque certum movere deberet habitus fidei, vel aliquis alius habitus qui eamdem aut aequalem cum habitu fidei certitudinem haberet: at non datur talis alius habitus qui sit aequalis certitudinis cum habitu fidei: ergo necessum esset ut assensus theologicus ab habitu fidei proveniret. Minor probatur: habitus theologicus est distinctus ab habitu fidei: ergo assensus theologicus non provenit ab habitu fidei. Consequentia patet, quia assensus theologicus non fit nisi ab intellectu informato habitu theologico.

Antecedens probatur auctoritate S. Augustini libro 14. De Trinit. cap. 1. ubi cum dixisset per habitum theologicum fidem gigni, nutriri, defendi, roborari, subdit:

Qua scientia non pollent plurimi fideles, quamvis polleant ipsa fide plurimum: Aliud est enim scire tantummodo quid homo credere debeat propter adipiscendam vitam beatam, quae nonnisi aeterna est; aliud autem scire quemadmodum hoc ipsum et piis opituletur, et contra impios defendatur.

Unde Doctor, loco laudato n. 20. expendens haec S. Augustini verba, ait:

Dico quod simplices credunt omnia quae Ecclesia, implicite, nec sciunt fidem explicare nec defendere; idem illi qui non sciunt, habent habitum distinctum a fide, sed non alio lumine quam sit fides: Nec ille habitus innititur principiis evidenter notis in aliquo lumine: Isto tamen habitu non pollent plurimi fideles, quia ille habitus distinctus est a fide; non tamen est scientia ut describitur a Philosopho.

Ex his patet quam perperam nonnulli affirment Doctorem asserere habitum fidei eumdem esse cum Theologico.

Dices 1. Illa propositio est aequalis certitudinis cum fide, quam qui negat est haereticus: sed qui negat propositionem deductam ex principiis fidei, est haereticus: ergo etc. Probatur minor: Ideo Monothelitae damnati sunt in sexta Synodo quod negarent duas esse in Christo voluntates: sed duas esse in Christo voluntates colligitur tantum et constat per hunc discursum theologicum: Ubi sunt duae naturae intellectuales, sunt duae voluntates; sed in Christo sunt duae naturae intellectuales, nimirum divina et humana: ergo et duae voluntates. Et proinde qui negat conclusionem theologicam est haereticus.

Distinguo minorem. Qui negat conclusionem theologicam praecise ut theologica est, seu quatenus est illata per discursum theologicum, est haereticus, nego; quatenus illa propositio quam negat est etiam immediate revelata, concedo. Ad probationem autem dico, aeque esse immediate revelatum quod duae sint in Christo voluntates, ac revelatum est immediate quod in eo sint duae naturae, divina et humana; quia impossibile est naturam intellectualem seiungi a suo intellectu et sua voluntate, quippe quae ab intellectu et voluntate intellectualis et libera dicatur.

Unde merito Monothelitae damnati sunt ut haeretici, non quia negabant conclusionem theologicam; sed quia propositionem immediate saltem implicite revelatam admittere renuebant.

Ut autem facili negotio solvantur ea omnia quae contra hanc conclusionem obici possunt

Adverte 1. Cum nostro Smising. q. 1. n. 16. conclusionem theologicam considerari posse: vel quatenus illata est per discursum, et sic non est de fide, nec qui eam negaret, esset haereticus: vel quatenus est etiam immediate revelata, et sic dicenda est propositio de fide, non autem conclusio theologica: vel quatenus continetur in propositione revelata, ita ut apprehendatur ut omnino eadem cum illa, v. gr. si quis audito hoc syllogismo: Omne suppositum habens duplicem naturam spiritualem habet duas voluntates; at suppositum Christi habet duplicem naturam spiritualem: ergo duas voluntates. Si quis (inquam) has duas propositiones, habere duplicem naturam, et habere duas voluntates, apprehendat per modum unius connexi, et illud connexum Christo attribuat, ille credet in Christo esse duas voluntates, eadem fide qua credit in eo esse duas naturas, licet connexio duarum illarum propositionum appareat illi per discursum. Si vero iudicet eas propositiones esse distinctas, et concipiat aliud esse habere duas naturas, et aliud habere duas voluntates, et hanc propositionem ex illa tantum inferat lumine naturalis discursus, tunc si eam neget, non erit haereticus, quia illam propositionem non ut immediate revelatam, sed tantum ut illatam ex revelata considerat.

Adverte 2. Unam propositionem deduci posse ex praemissis dupliciter 1. Per modum suasionis, quando discursus non tam est illativus, quam terminorum expositivus. V. g. si quis inferret quod Christus est verus homo, consequenter est animal rationale, hoc modo: Omnis homo est animal rationale: Christus est homo: ergo est animal rationale: cum enim homo et animal rationale idem sint formaliter, haec conclusio non tam censetur illatio quam terminorum expositio. 2. Per modum illationis, quando ex ordinata connexione praemissarum conclusio infertur. V. g. si quis inferret Christum esse risibilem ex eo quod sit homo, et omnis homo sit risibilis; licet enim risibilitas identificetur realiter cum homine, non tamen formaliter identificatur; est enim proprietas ab essentia hominis formaliter distincta. Prima conclusio esset de fide; non autem secunda.

Conclusio tertia. — Theologia nostra dignior est qualibet scientia naturali.

Haec Conclusio aperte patet; tum quia Theologia praestantius obiectum respicit, nempe res divinas et supernaturales quae dignitate sua rationem transcendunt; caeterae autem scientiae versantur circa res naturales et ea quae rationi subduntur: tum quia maiorem habet certitudinem; caeterae enim scientiae suam certitudinem mutuantur ex solo lumine naturali, quod errori saepe obnoxium est; Theologia vero innititur primae veritati quae nec falli nec fallere potest: tum denique quia caeterae scientiae velut ancillae ei famulantur, haecque eis utitur ad suas veritates aperiendas, confirmandas et suadendas. Unde Proverb. 9. dicitur de hac divina sapientia, quod misit ancillas suas vocare ad arcem.

Dices 1. Evidentia est perfectio scientiae: ac proinde quo scientiae erunt evidentiores, eo erunt perfectiores: sed scientiae naturales sunt evidentiores Theologia: ergo et perfectiores.

Distinguo maiorem. Evidentia est perfectio scientiae secundum quid et in ordine ad maiorem perfectionem, concedo: simpliciter et absolute, nego. Evidentia enim ordinatur ad certitudinem, quae est maxima scientiae perfectio, unde quo scientia erit certior, eo perfectior erit: at constat Theologiam aliis scientiis esse certiorem: ergo et praestantiorem.

Dices 2. Scientia illa est praestantior, quae perfectiori modo suum obiectum attingit; atqui scientiae naturales perfectiori modo suum obiectum attingunt quam Theologia: illae enim obiecti sui naturam et omnes illius partes ac proprietates detegunt et aperiunt; haec autem vix quidquam de obiecti sui natura percipit: ergo haec est illis imperfectior.

Distinguo maiorem. Si praestantius vel aeque dignum obiectum intueatur, concedo: Si minus perfectum, nego: Theologia autem praestantius obiectum quam scientiae naturales considerat: Nobilius est autem parum attingere de nobilioribus subiectis, quam multum de aliis; ut ex Aristotele 2. De animalibus, refert Doctor in 3. dist. 23. in fine. Cui consonat D. Thomas quaest. 1. Prologi, articulo 5. dicens: Minimum quod potest haberi de cognitione rerum altissimarum, desiderabilius est, quam certissima cognitio quae habetur de minimis rebus.

Vel dico cum eodem Doctore ibidem, actus dignitatem considerari posse vel absolute et secundum se; vel respective et penes attingentiam obiecti circa quod versatur. Priori modo, theologica cognitio nobilior est cognitione philosophica, quia illa oritur a sublimioribus principiis et circa nobilius obiectum occupatur: posteriori vero notitiae philosophicae dici possunt perfectiores, quia perfectius suum obiectum attingunt et comprehendunt. Sicut v. g. visio solis ab Aquila, secundum se dicitur perfectior visione candelae ab oculo meo; quia illa est a perfectiori et acutiori potentia et circa praestantius obiectum: haec vero dicitur perfectior secundum attingentiam, quia oculus meus magis proportionatur obiecto, nempe candelae, meliusque obiectum visu comprehendit, quam oculus aquilae proportionetur soli.