Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

In anteriori Quaestione praenotatum est, compositionem realem fieri quatuor modis, nimirum, vel ex materia et forma, vel ex partibus, aut integrantibus, aut quidditativis, et quantitativis, vel ex natura et subsistentia, vel denique ex subiecto et accidente. In hac autem

Quaestione resolvendum est, an Deus hunc quadruplicem compositionis modum respuat, ut firmius, evidentiusque ipsius divina simplicitas stabiliatur et innotescat; sed prius

Notandum 1. Varia fuisse veterum gentilium de Divinitate figmenta; quidam enim arbitrabantur Deos adesse corporaliter in statuis, et in imaginibus ipsis consecratis, ut refert et exprobat Tertullianus, lib. De Idololatria, cap. 14.: Scimus, inquit, licet nomina inania, atque conficta sint, cum tamen in superstitionem deducuntur, rapere ad se Daemonia, et omnem spiritum immundum, per consecrationis obligationem. Quamquam non omnium error iste fuit, sed rudium dumtaxat, et imperitorum. Sapientiores enim facile viderunt nullam in corporeis statuis Divinitatem inesse, sed iis velut instrumento utebantur ad exhibendam sibi Deorum praesentiam, et cultum Numinis sui certo ritu, ac lege constituendum. Nihilominus ipsi sapientiores graviorem impegerunt in errorem, nam, ut asserit sanctus Augustinus, lib. 7. De Civitate Dei, cap. 6, Varro Philosophorum doctissimus ait, Deum se arbitrari esse animam mundi, et hunc ipsum mundum esse Deum. Ita quod sicut homo, licet corpore et anima constans, tamen ab anima dicitur sapiens, sic mundum Deum dici ab animo cum sit ex animo et corpore.

Notandum 2. Plures Haereticos ita prave censuisse de Deo, ut aliqui cum Manichaeis assererent Deum esse accidens. Volebant enim, inquit S. Augustinus, Haeresi, 16., Deum esse lucem illam corpoream animantium mortalium oculis adiacentem. Aliqui cum Hermogene materiam primam Deo aequalem affirmabant, ac proinde illam Deum esse censebant, siquidem nihil Deo aequale, nisi Deus, ut perite concludit Tertullianus lib. Contra eumdem Hermogenem, cap. 1. et 5. Ipsi adstipulatus est quidam David de Dinando, qui ut refert S. Thomas 1. part. q. 3. art. 8, materiam primam Deum esse contendebat. Aliqui autem Deum esse corporeum affirmaverunt, qui idcirco Anthropomorphitae graeca voce composita ab ἄνθρωπος, quod est homo, et μορφή, quod formam significat, Deumque instar hominis figurantes ipsum corpore, et animo, membrisque corporeis, et partibus constare putabant. Cuius erroris Magister asseritur a Theodoreto, De Haeresibus, cap. 13., et S. Augustino item de 10. 7. Har., c. 20., quidam Audius, vel Audeus e Mesopotamia oriundus, vir utique religiosus, et pius, qui ecclesiastica libertate nedum Presbyteros, sed et Episcopos deviantes increpabat, qua de causa ab eis calumniis appetitus est, et ut haereticus diffamatus, quamquam, ut asserit S. Epiphanius, Haeresi, 70., in nulla re a recta fide discessit, sed ipse cum suis sinceram in omnibus religionem tenuit, seu, ut loquitur in indiculo libri tertii, Aulianorum proprie Schisma, ac defectio non haeresis est. Horum bene instituta vivendi ratio est, sed neque, quod ad fidem attinet, ab Ecclesia Catholica dissentiunt. Ac proinde falso nituntur testimonio qui ex auctoritate Epiphanii Audium vere haereticum fuisse affirmant; siquidem ab Ecclesia Catholica, et fide, nec ipse nec eius Sectatores dissentiebant, praeterquam in una et levissima, quod illa Scripturae verba quae hominem ad imaginem Dei esse factum significant, durius, ac praefractius interpretaretur, cum divinam illam imaginem in humano corpore reponendam assereret, ut incorporeae, ac spiritualis substantiae imago esset aspectabilis, et incorporea. Ex quo forte haeresis Anthropomorphitarum, quae circa Theodosii primi tempora exorta est in Aegypto, ut testes sunt Socrates lib. 6. cap. 6. et Sozomenus lib. 8. cap. 55, ansam arripuit Deum corporeum affirmandi. Siquidem hanc rationem imaginis corporeae in sui erroris patrocinium assumebant. Unde factum arbitror, ut huius sectae auctor visus fuerit Audius. Hinc Anthropomorphitae promiscue dicti sunt a SS. Patribus Audiani, sive Odiani, quos eluxato vocabulo S. Augustinus Vadianos appellat. His praelibatis sit

Conclusio prima. — Deus omnem compositionem ex materia, et forma prorsus abiicit. Haec est de fide, et patet ex omnibus Scripturae textibus, quibus Deus Spiritus dicitur, quosque supra retulimus agendo de natura, et spiritualitate Dei.

Probatur primo, ab excellentia Divinitatis: Deus est ens, quod in cogitationem nostram potest cadere praestantissimum: sed eiusmodi est mens quaedam soluta, et libera, secreta ab omni concretione mortali, omnia sentiens, et movens, sicut Deum definivit Cicero, apud S. Augustinum, lib. 22., De Civitate, cap. 20. Nam corpus, et corporeum omne deterius est spiritu, et mente ignobilius; restat igitur, inquit Maximus Tyrus dissert. 5, ut tamquam edita in arce, Deum in principe mente Oratione nostra collocemus.

Secundo ab eius immortalitate, et incorruptione: nam, ut loquitur sanctus Gregorius Nazianzenus in 4, et 13. Oratione,

si Deus esset corporeus, quid causae esse dicemus, quin ex iis elementis constet, et in ea omnino dissolvatur? nam compositio principium est pugnae, pugna autem dissidii, dissidium solutionis, solutio vero prorsus aliena est a Deo primaque natura. Quocirca nullum inest dissidium, ne sit aliqua solutio; neque pugna, ne dissidium oriatur; neque compositio, ne pugna existat, ac proinde nec corpus quidem est, ne sit compositio.

Ipsi concinit Arnobius, lib. 3. adversus gentes.

Nostra de hoc sententia talis est, inquit, naturam omnem divinam, quae neque esse coeperit aliquando ventura, lineamentis carere corporeis, neque ullas formarum effigies possidere, quibus extima circumscriptio membrorum solet coagmenta finire. Quidquid enim tale est, mortale esse arbitramur, et labile, nec obtinere perpetuam posse credimus oevitatem, quod extremis coercitum finibus necessaria circumcludit extremitas.

Tertio, ab eius immensitate; omnibus enim, etiam Gentilibus, compertum fuit Deum esse ubique. Unde Virgilius 4. Georg.:

Deum namque ire per omnes Terrasque, tractusque Maris, Caelumque profundum.

Sed si esset corporeus, non posset omnibus mundi partibus adesse, quod mirum in modum urget S. Gregorius Nazianzenus laudatus. Quomodo, inquit, illud tueri poterimus quod ait Scriptura, Deum omnia pervadere, atque implere, iuxta illud: nonne Caelum, et Terram ego impleo? et Spiritus Domini replevit orbem terrarum, si Deus partim circumscribat, partim circumscribatur? Aut enim per vacuum hoc universum grassabitur, et res omnes nobis peribunt, ut sic Deus contumelia afficiatur, nimirum et qui corpus sit, et iis quae procreavit, careat; aut corpus in corporibus erit, id quod fieri non potest; aut implicabitur, aut opponetur, aut quemadmodum liquida invicem miscentur, ita ille alia secabit, ab aliis secabitur, quod ipsis etiam Epicuri atomis magis est absurdum et anile. — Confirmantur hae duae probationes: Si Deus esset corporeus, haberet corpus, vel inanimatum, vel animatum: sed neutrum dici potest. Non quidem primum, alias corpus Dei deterius esset corpore bruti, quod quidem animari, vegetari, et sentire constat; hoc autem de Deo entium praestantissimo asserere stolidum esset, et insanum. Non etiam secundum, quia corpus animatum est organicum, corpus autem organicum naturaliter laedi, laborare, fatigari, imo et interire potest; quae sane Deum omnino dedecent. — Deinde: Si Deus habeat corpus organicum, etiam sequitur, inquit Arnobius laudatus,

ut aures habeat curvis perterebratas anfractibus, oculorum orbiculos mobiles, superciliorum marginibus obumbratos, suspensum imbricem narium munitionibus mucculentis, et spiritali commeabilem tractui, subactionibus ciborum dentes trini generis, atque in officia trina compositos. Manus ministras operum, articulis, digitis, et cubitorum mobilitate tractabiles, temporibus sustinendis pedes, explicandis gressibus, et suggerendis anticipationibus itionum, quae omnia Deum dedecent.

Quartam rationem subministrat Doctor 1. dist. 8. q. 1. n. 2. ab Independentia, et Primitate Dei: Si Deus esset corporeus, constaret materia et forma: sed iis constare nequit: ergo non est corporeus. Probat Minorem: Omne compositum ex materia et forma exigit causam efficientem, quae formam cum materia uniat: sed Deus, cum sit prima omnium causa, non potest habere aliquam causam efficientem: ergo, etc. Probat maiorem: Materia est in potentia passiva ad formam, quia ex se non petit unam formam potius quam aliam: ergo ut sit sub hac forma, debet aliqua assignari causa, quae et formam producat, et ipsam cum materia uniat. — Deinde illa materia qua constaret Deus, posset esse sine forma ipsius, aut non posset: si non posset, ergo non distinguitur realiter ab illa forma, et sic constaret Deus materia distincta realiter a forma, et non constaret, quod implicaret. Aut posset esse, et sic Deus non esset ens necessarium, quia posset non esse; compositum enim quod potest carere forma, potest dissolvi, et interire. — Praeterea sequitur manifeste, quod ut poneretur sub forma praesupponere deberet causam efficientem, qua materiam sub forma constitueret, et eam posset a forma separare: ergo si Deus sit corporeus, necessario agnoscere debet causam aliquam efficientem, sicque non esset Deus, quippe cum non esset prima causa.

Obiiciunt 1. Anthropomorphitae: Homo factus est ad imaginem Dei: ergo cum sit corporeus, signum est Deum pariter esse corporeum.

Nego consequentiam. Nam, ut ait incertus Auctor libri De Essentia apud Augustinum, tomo 4., ad imaginem quippe suam Deus fecit hominem non in corpore, sed in anima, non in exteriori homine, sed in ratione. Anima quippe hominis ad imaginem Dei facta est. Vel, ut inquit S. Ambrosius, libro De dignitate hominis, cap. 2., Imago diligentius ex interioris hominis nobilitate consideranda est. Primo siquidem, ut sicut est unus Deus semper ubique totus, et omnia vivificans, movens, et gubernans, sicut Apostolus confirmat, quod in eo vivimus, movemur et sumus: sic anima in suo corpore ubique tota viget, vivificans illud, movens, et gubernans. Neque enim in maioribus sui corporis membris maior, et in minoribus minor, sed in minimis tota est, et in maximis tota. Et haec imago omnipotentis Dei, quam anima in se habet, quasi quandam Trinitatis gerit similitudinem: Primo quia sicut Deus est, et vivit, et sapit; ita et anima, secundum suum modum, est, et vivit, et sapit .... Est quoque alia similitudo Trinitatis, in ea, qua ad imaginem sui Conditoris perfectae quidem, et summae Trinitatis, quae est in Patre, Filio, et Spiritu sancto condita est, et licet unius sit illa naturae, tres tamen in se dignitates habet, idest intellectum, voluntatem, et memoriam, quod quidem aliis verbis designatur in Evangelio, cum dicitur: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex tota mente tua, idest, ex toto intellectu tuo, et ex tota voluntate tua, et ex tota memoria tua; nam sicut ex Patre generatur Filius, et ex Patre Filioque procedit Spiritus sanctus, ita per intellectum generatur voluntas, et ex ambobus procedit memoria.

Obiiciunt 2. Tertullianus fidei mysteriorum explorator oculatissimus, et Catholicae veritatis, christianorumque dogmatum acerrimus propugnator, censuit Deum revera esse corporeum: ergo ita esse potest affirmari. Probatur antecedens, ex pluribus illius textibus; etenim libro De carne Christi, cap. 11 ait: Omne quod est, corpus est sui generis, nihil est incorporale, nisi quod non est. Et lib. 2. contra Marcionem, cap. 10:

Discerne, inquit, substantias, et suos eis distribue sensus, tam diversos, quam substantiae exigunt, licet vocabulis communicare videantur. Nam et dexteram, et oculos, et pedes Dei legimus, nec ideo tamen humanis comparabuntur, qua de appellatione sociantur. Quanta erit diversitas divini corporis, et humani, sub eisdem nominibus membrorum, tanta erit et animi divini, et humani differentia, sub eisdem licet vocabulis sensuum, quos tam corruptorios efficit in homine corruptibilitas substantiae humanae, quam incorruptorios in Deo efficit incorruptibilitas substantiae divinae.

Et libro contra Prax., cap. 7.:

Hic, inquit, certe est, qui in effigie Dei constitutus non rapinam existimavit esse se aequalem Deo. In qua effigie Dei? Utique in alia, non tamen in nulla. Quis enim negabit Deum corpus esse, etsi Deus spiritus est? Spiritus enim corpus sui generis in sua effigie; sed et invisibilia illa quaecumque sunt habent apud Deum, et suum corpus, et suam formam, per quam soli Deo visibilia sunt, quanto magis quod ex ipsius substantia missum est sine substantia non erit?

Respondeo. Ipsum posse excusari, uti de facto S. Augustinus lib. 10. in Genes. cap. 25. eum excusavit his verbis:

Denique, inquit, Tertullianus quia corpus esse animam credidit, non ob aliud, nisi quia eam incorpoream cogitare non potuit, et ideo timuit ne nihil esset, si corpus non esset. Nec de Deo valuit aliter sapere, qui sane quamquam acutus est, interdum contra opinionem suam visa veritate superatur. Quid enim verius dicere potuit, quam id quod ait quodam loco, omne corporale passibile est? Debuit ergo mutare sententiam, qua paulo superius dixerat etiam Deum corpus esse, neque enim arbitror eum ita desipuisse ut etiam Dei naturam passibilem crederet, ut iam Christus non in carne tantum, neque in carne et anima, sed in ipso Verbo, per quod facta sunt omnia, passibilis, et commutabilis esse credatur, quod absit a corde christiano.

Similia habet lib. De Haer. ad Quodvultdeum, Haeresi, 86. Ipsum, inquit, etiam Deum corporeum esse dicit, licet non effigiatum, nec tamen hinc haereticus creditur factus, posset enim quoquo modo putari ipsam naturam, substantiamque divinam corpus vocare, non tale corpus, cuius partes aliae maiores, aliae minores valeant vel debeant cogitari, qualia sunt omnia, quae proprie dicimus corpora, quamvis de anima tale aliquid sentiat, sed potius, ut dixi, propterea putari corpus Deum dicere, quia non est nihil. — Certe idem Tertullianus hanc suam esse sententiam satis indicat libro Adversus Hermogenem, dum ait: Concedant interim esse aliquid incorporale de substantiis dumtaxat, cum ipsa substantia corpus sit rei cuiusque. Et lib. De Anima, cap. 7. n. 96: Nihil enim si non corpus. Item libro De carne Christi: Cum autem sit, habeat necesse est aliquid per quod est. Si habeat aliquid per quod est, hoc erit corpus eius. Omne quod est, corpus est sui generis, nihil est incorporale nisi quod non est. Denique, lib. 2. Adversus Marc.: Nam et dexteram, inquit, et oculos, et aures Dei legimus, nec ideo tamen humanis comparabuntur, quia de appellatione sociantur. Hoc est, ut commentantur eius interpretes, quo res nobiliores sunt, eo corpus, idest, substantiam solidiorem, et nobiliorem possident. Cum igitur eius sit primum, et summum ens, maxime corpus est, idest, solidissimum esse, nec inane aut vacuum, sed a nihilo infinite distans obtinet. Tertullianus enim corpus accipit pro solido, eo modo, quo Mathematici corpus, solidum appellant. Itaque non vult Deum esse corporeum ea ratione, qua corpus opponitur spiritui, sed tantum quatenus corpus idem sonat ac ens solidum oppositum inani, vacuo, et nihilo. — Fateor tamen duriora illius esse verba, praesertim in praefato textu Libri secundi contra Marcionem, et argumento esse possunt, illum hac in propositione astruenda, non minus a veritate Catholica deviasse, quam in nonnullis aliis erroneis propositionibus, quas suis in scriptis etiam contra Ecclesiae Catholicae decreta, et sanctiones editis, astruxit.

Obiiciunt 3. Melito Sardicensis Episcopus, quem Polycrates, ad Victorem Romanum Pontificem scribens, celebrat his verbis: Quid porro Beatum Papyrium, et Melitonem Eunuchum recenseam? qui Spiritus sancti instinctu totus afflatus, vitae suae tempus pie, sancteque exegit, qui Sardis conditus est? Quem etiam Eusebius, lib. 4. cap. 25., et Hieronymus, De Scriptoribus Ecclesiasticis, mirifice commendant. Is, inquam, Melito asseruit imaginem Dei in corpore esse reponendam, librumque edidit de Deo corporeo, ut affirmat Theodoretus, quaest. 20. in Genesim. Ergo cum haec sententia tanti viri patrocinio fulciatur, non videtur improbanda.

Respondeo primo. Melitonem revera nusquam in eum errorem impegiisse, ut colligitur nedum ex praefatis encomiis quibus celebratur, quibusque indignus omnino censeretur, si ita desipuisset, ut Deum corporeum affirmaret: tum quia Theodoretus ipse, de Audianorum et Anthropomorphitarum errore sermonem faciens, nullam de Melitone mentionem instituit: tum denique, quia, ut Sixtus Senensis lib. 5. Bibliothecae annotatione 18. observat, Theodoreti verba non recte a Pico, emendateque translata sunt; haec enim ad litteram habet Theodoretus laudatus: Est autem (ut antea dixi) prius discutiendum, ubi consistat illud (ad imaginem), in corpore, an in anima. Et in primis videamus quibus utantur, qui prius asserunt, quorum sunt, qui Melitonis scripta reliquit de eo quod est Deum corporatum esse. Theodoretus igitur non dicit Melitonem id docuisse, sed alios, quorum sententiam ipse scriptam reliquit, et impugnavit.

Respondeo secundo. quod etsi revera Melito censuerit Deum esse corpus, non tamen ideo culpandus esset, siquidem corpus usurpare potuit eo modo quo illud Tertullianus usurpavit, nimirum pro ente solidissimo. Quo etiam spectat illud Sabadii Aginensis, qui Filium Dei, ut assereret esse substantiam, non autem substantia carere, sicut Sabellius affirmabat, haec habet:

Imago, inquit, vera, et figura expressa substantiae eius, hoc est Dei sermo, non sonus vocis, sed res substantiva, ac per substantiam corpulenta. Non enim sine substantia constitit, quod de tanta substantia fecit. Nihil ergo vacuum de pleno, nihil inane de solido. Quia Dei sermo spiritu Dei instructus est, et ut evidentius dicam, sermonis corpus est Christus. Corpus enim spiritus, sed corpus sui generis. Nam et invisibilis, et incomprehensibilis spiritus. Numquid tamen inane et vacua res, Deus? Deus enim spiritus est.

Obiiciunt 4. Deus constat corpore, et anima: ergo et materia, et forma. Probatur antecedens: Hebraeorum 10. Iustus meus ex fide vivit, quod si substraxerit se, non placebit animae meae: sed anima est forma et compars corporis: ergo Deus habet corpus.

Respondeo. Animam ibi sumi pro voluntate, ita quod iustus avertens se a iustitia, velut a recta divinae voluntatis regula, ipsi summe displiceat.

Conclusio secunda. — Deus non habet partes integrantes, nec quantitativas.

Probatur a Doctore ratione Aristotelis: Deus habet virtutem infinitam: sed virtus infinita non potest subsistere cum partibus integrantibus et quantitativis: ergo, etc. Maior constat: siquidem nomine Dei significatur prima causa, quae est infinite potens. Probatur Minor: Virtus infinita Dei, qua maior excogitari nequit, si esset in partibus extensis, aut esset extense, aut inextense in illis. Non extense, quia sic aut magnitudo in qua esset, deberet esse infinita, aut finita. Si finita: ergo posset dari maior virtus quam ipsa, quia posset dari maior magnitudo, quam quaecumque finita, et sic illa non esset divina. Si infinita, praeterquam quod non admittatur communiter infinitum actuale in quantitate, adhuc quaelibet pars ipsius esset finita, et sic Deus constaret aliqua parte finita, quod implicat. Et praeterea quamvis deficeret aliqua pars ipsius, sequeretur quod adhuc Deus esset potentiae infinitae, et sic quaelibet pars ipsius non esset necessaria ad ipsius constitutionem. Si autem Deus esset in partibus extensis inextense: ergo potentia ipsius esset realiter distincta a magnitudine illa, in qua esset, sive finita sive infinita dicatur: sed si esset realiter distincta, tum deberet informare ipsam, ut forma substantialis informat subiectum suum, et sic Deus constaret materia prima; nam subiectum illud extensum, quod informaretur per ipsam, aut esset compositum, et sic constaret materia; aut esset materia prima, et sic Deus constaret materia prima, quod impugnatum est.

Probatur secundo clarius: Quia si Deus constaret partibus integrantibus, aut quaelibet ex illis esset finita, aut infinita. Si finita, ergo imperfecta, et praeterea Deus non haberet aliquam infinitatem, quam extensionis. Si infinita, ergo darentur plures Dii realiter distincti, ut supra deduxi in probatione primae Conclusionis.

Probatur denique: Quia illae partes quibus constaret, aut essent realiter separabiles, aut non essent. Si essent: ergo quaelibet ex illis posset non esse, et sic Deus ipse posset non esse, quo nihil absurdius. Si non possent: ergo non essent realiter distinctae. His adde rationes omnes, quibus supra probavimus Deum esse omnino simplicem, et incorporeum.

Obiicies 1. In Scripturis sacris membra corporea, puta manus, oculi, pedes, aures, Deo tribuuntur: ergo habet partes corporeas, et integrantes.

Nego consequentiam. Illa enim tantum metaphorice, et per quamdam similitudinem cum rebus corporeis Deo appropriantur, ut res divinae agrestibus et rudioribus hominibus facilius aperiantur et explicentur, hac partium corporearum adumbratione. Seu, ut loquitur Novatianus, lib. De Trinitate, cap. 7.:

Efficacias divinas per membra monstrari, ait, non habitus Dei, nec corporalia lineamenta poni. Nam et cum oculi describuntur, quod omnia videat exprimitur. Et quando auris, quod omnia audiat, promitur: et cum digitus, significantia quaedam voluntatis exprimitur. Et cum nares, per hoc, quasi odorum perceptio ostenditur, et cum manus, quod creaturae sit omnis auctor probatur. Et quando brachium, quod nulla natura contra robur ipsius repugnare possit edicitur. Et quando pedes, quod impleat omnia, nec sit quidquam, ubi non sit Deus, explicatur. Neque enim sunt ei, aut membra, aut membrorum officia necessaria, ad cuius solum etiam tacitum arbitrium serviunt, et adsunt omnia.

Quocirca mera haec abusio nominum est (ait Philo) imbecillituti nostrae consulens. — Seu, ut loquitur S. Augustinus, Epistol. 555.: Dico quod Deus totus oculus est, totus manus, et totus pes est. Totus oculus est, quia omnia videt; totus manus est, quia omnia operatur; totus pes est, quia ubique est.

Obiiciunt 2. Quantitas, et situs sunt accidentia partium corporearum: sed Deo in Scripturis attribuuntur; quantitas quidem, ut Iob. 11.¹: Excelsior caelo est, et quid facies? profundior inferno, et unde cognosces? Longior terra mensura eius, et latior mari. Situs etiam ipsi tribuitur, ut Isaiae, 3.: Stat Dominus ad iudicandum; sedere, Isaiae, 6.: Vidi Dominum sedentem, etc. Ergo Deus est corporeus.

Respondeo. cum S. Thoma, ea non attribui Deo proprie, sed tantum secundum aliquam similitudinem. Sic per quantitatem corpoream designatur quantitas virtualis ipsius; per profunditatem, virtus ad cognoscendum abdita et occulta; per altitudinem praestantia fortitudinis super omnia; per longitudinem duratio sui esse; per latitudinem, affectus amoris et dilectionis ad omnia. — Vel dico cum S. Dionysio, lib. De Divinis nominibus, cap. 9.: Latitudo quidem divina dicenda est immensa Dei ad omnia processio; longitudo autem usque ad omnia pertinens; profundum vero obscuritas et ignorantia, quae a rebus omnibus comprehendi non potest. Idem dicendum de situ; Deus enim dicitur stare, propter suam immutabilitatem et fortitudinem; sedere, propter auctoritatem, etc.

Conclusio tertia. — Deus nulla excipit accidentia. Haec est de fide, patetque Scriptura sacrae textibus, quibus Deus immutabilis celebratur, et eam varie probant sancti Patres.

Primo quidem, quia accidens omne differt a re, cuius est accidens: in Deo autem nihil est, quod non sit ipsemet Deus. Unde S. Cyrillus

Hierosolymitanus, Catechesi, 6.: Deum esse dicit multorum nominum, et omnipotentem essentiam, non enim ideo quod vocatur Bonus et Iustus, et Omnipotens, et Sabaoth, varius est et diversus, sed unus cum sit idemque, innumeras divinitatis efficientias profundit. Cui concinit S. Augustinus, l. 5. De Trinit., c. 11.: Quare haec Trinitas, inquit, unus Deus, sicut dicitur Magnus, Bonus, Aeternus, Omnipotens, idem ipse, sua sic dici potest Deitas, ipse sua Magnitudo, ipse sua Bonitas, ipse sua Aeternitas, ipse sua Omnipotentia, … ipse sibi Unitas, Deitas, Magnitudo, Bonitas, Omnipotentia. Ex quo sanctus Fulgentius, responsione 2. ad Ferrandum, hoc esse catholicae veritatis asserit, ut cum in Deo divinitatem, magnitudinem, bonitatem, virtutem, et quaelibet alia in his, quae ad se proprie dicuntur, nominamus, non istis diversis nominibus quaedam diversa, sicut in homine qui subiacet qualitati, sed unum illud, quod est essentia, vel natura, certissime noverimus. Inde est enim quod ipse B. Augustinus dicit in l. 5. De Trinit.: Intelligendum Deum, sine qualitate Bonum, sine quantitate Magnum, quia incommutabilitas simplicis, atque omnipotentis essentiae, nullis potest accidentibus subiacere, ubi eadem est Divinitas, quae Aeternitas et Maiestas, eadem Magnitudo, Virtus, et Bonitas.

Probant secundo: Quia accidens est ens participatum, seu ens diminutum, ac proinde imperfectum: sed nihil imperfectum in Deo reperiri potest: ergo nec accidens. Hoc argumentum urget Origenes, lib. 6. contra Celsum: Deus, inquit, substantiae non est particeps, participatur enim potius quam participat: et participatur ab iis qui habent spiritum Dei: ac Salvator noster, non ille quidem iustitiae particeps est, sed cum sit iustitia, participatur a iustis.

Et sanctus Athanasius, lib. contra Graecos:

Potentia, inquit, est Patris, et Sapientia, et Ratio: non sic ut participatione ista sit, aut haec ipsi aliunde accidant: quemadmodum iis evenit, qui ipsius participes sunt, et per ipsum imbuuntur sapientia, ac potentes, et rationales in ipso fiunt: sed est ipsa per se sapientia, ipsa ratio, ipsa potentia, propria Patris ipsa lux, etc.

In idem collineat S. Cyrillus, l. 5. in Ioan.: Dei Verbum, inquit, substantive lux est, non participatione per gratiam, neque accidens habens in seipsa dignitatem, sed neque adscititiam, ut gratiam, etc.

Probant tertio ex immutabilitate: Qua ratione sanctus Ambrosius, lib. De Fide, cap. 5., colligit Filium Dei non esse creaturam, quia non est mutabilis, nec accidentis capax:

Omnis, inquit, creatura mutabilis; sed non mutabilis Dei Filius; non ergo creatura Dei Filius. Omnis creatura accidentia et boni et mali recipit suae capacitate naturae, eademque decessione sentit: Dei autem Filio nihil potest ex eius divinitate, vel decedere vel accedere: non ergo creatura Dei Filius.

Eodem argumento utitur sanctus Athanasius in Epist. ad Africanos:

Cum vestra sententia, inquit, Filius similis Patri sit, ista vero qualitatis sint propria, nimirum compositum esse Deum ex qualitate, et substantia dicitis. Et quis vos feret ista iactantes? Non enim compositus est Deus, qui omnia ad hoc, ut essent, composuit: neque eiusmodi, qualia sunt, quae ab ipso verbo sunt facta; absit hoc, simplex est enim substantia, in qua non inest qualitas, neque, ut dixit Iacobus, mutatio ulla vel vicissitudinis obumbratio.

Quarto: eamdem veritatem probat Doctor in 1. d. 8. q. 1. n. 4.: Si

Deus esset capax accidentium, maxime vel accidentium materialium, vel spiritualium. Neutrum dici potest. Non primum; cum enim Deus sit spiritualis, ne ullas partes entitativas, et quantitativas habeat, etiam nec accidentia materialia potest excipere. Non etiam secundum; quia si capax esset alicuius accidentis spiritualis, maxime volitionis, et intellectionis; sed haec in Deo non possunt esse accidentia, tum quia quidquid in Deo est, summe idem est: tum quia Deus est omnino immutabilis: mutaretur autem si novum actum volendi et intelligendi a se distinctum produceret, et exciperet: ergo etc.

Dices 1. Athenagoras Christianus Philosophus, et rerum divinarum peritissimus, in oratione pro Christianis ad Marcum Aurelium Imperatorem, affirmat bonitatem Dei esse accidens, et veluti qualitatem ipsum afficere:

Nunc, inquit, et alias quidem virtutes esse cognoscimus, quae circa materiam, et per eam versantur, unam quidem Deo contrariam. Non quod ulla his repugnare Deo possit; ut amicitiae lis, secundum Empedoclem, et nox diei, uti sensibus nostris apparet: si enim Deo aliquid obsisteret, mox esse desineret, et potentia Dei dissipatum: sed quoniam Dei bonitati, quae secundum accidens inest ipsi, et simul existit tamquam color in corpore, sine quo non est (non ut pars sit ipsius, sed ut res consequens necessario existens in ipso, eique coniuncta, ac veluti concorporata; ut igni calor fulvus, aetheri caeruleus) contrarius est ille, qui circa materiam versatur spiritus.

Eamdem in sententiam ire videtur Lactantius, affirmans Deo inesse affectum irae, quem in sua potestate haberet, ac proinde quem pro libito suscipere, et excutere posset.

Respondeo. ipsorum equidem hanc videri fuisse sententiam: sed quid mirum si homines ex Philosophorum paganorum, Aristotelis nempe, et Platonis scholis emergentes, aliquid eorum erroris, etiam effecti Christiani, adhuc retinuerint, cum et ipse Deus, dicente sancto Iobo, in Angelis suis reperit pravitatem? Nemo namque diffitetur primaevos nascentis Ecclesiae Doctores, et Patronos, variis adhuc et defectibus laborasse; maxime iis in dogmatibus, quae Deitatis naturam, et affectiones concernebant. Difficile namque nonnullis visum est, conceptam in philosophicis Academiis de Divinitate sententiam abiicere, quam nec per evidentes Scripturae textus, nec per Conciliorum oracula, neque per sanctorum Patrum doctrinam proscriptam fuisse adhuc cernerent. Itaque nulla vis in eorum sententiis, quae Catholicis dogmatibus adversantur, est facienda.

Dices 2. Idem ferendum est iudicium de divinis operationibus, ac de humanis: sed haec distinguuntur realiter a substantia et essentia hominis: ergo pari modo illae ab essentia, et natura Deitatis discrepant. Minor constat, ex Philosophia nedum, sed et ipsamet experientia, qua patet nos intellectionem, et volitionem pro libito suscipere, et abiicere. Maior probatur auctoritate Concilii celebrati in templo sanctae Sophiae, circa annum 1341. Summum Pontificatum agente Benedicto XII, ut videre est apud Rainaldum libro Annalium Ecclesiasticorum, tomo 16. ad annum 1341, num. 119, et apud Petavium libro 2. De Deo, cap. 7. Quod quidem Concilium Graeci Synodum Oecumenicam unam appellant, in qua Synodo damnatus est Barlaamus cum suis fautoribus, quod ἐνέργειαν, hoc est vim et efficaciam, sive operationem ab οὐσίᾳ, id est natura eius ac substantia separare nollet.

Quamquam enim Nicephorus Gregoras, qui et ipse cum Barlaamo aliisque plurimis Episcopis ea in Synodo damnatus fuit, affirmet lib. 11. suae historiae, nihil ea in Synodo actum fuisse, quod Theologiam et fidei dogmata concerneret: nihilominus in huius Concilii Synopsi, quae cum ceteris hac in causa celebratis Conciliis graeco idiomate Parisiis typis mandata est, haec habentur:

Haec sancta, et oecumenica Synodus nona habita est imperante beatae memoriae ac celebri Imperatore D. Andronico Palaeologo, et Ioanne filio eius, contra Barlaam, et Acindynum. Hi enim asserebant, alii quidem, nullum in divina natura distinctionem esse inter substantiam, et operationem; sed idem esse, ac nihil differre: alii vero interesse dicebant; sed substantiam quidem increatam esse, eius autem substantiales operationes et naturales, diversas esse concedentes, non tamen increatas, sed creatas. Item lumen illud quod in Thaborio monte resplenduit, visionem simpliciter, et creaturam fuisse orientem, ac desinentem: non Divinae naturae naturalem splendorem, et divinitatem; et quod lumen inaccessum sit, et esse dicatur. Contra illos igitur talia dicentes, congregata est sancta ista Synodus, quae eos insipienter loqui convicit, et mentiri per omnem sermonis speciem, ac reliquos haereticos impietate superare.

Subditur: Interfuerunt huic Synodo Isidorus Constantinopolitanus, Lazarus Hierosolymitanus Patriarcha; Alexandrinus vero et Antiochenus per Vicarios, et Legatos; Gregorius item Palamas, et Philoteus Coccinus, aliique Monachi complures virtute insignes, ac selecti, qui et in illos anathema dixerunt.

Quae si vera sunt, falsum apparet quod scribit Nicephorus Gregoras, Barlaamum ea in Synodo vetitum attingere, quae dogmata spectabant, ne sacra Theologiae mysteria prophanis inculcarentur auribus vulgi, vel Barlaamo ineptae linguae, et animi rationem reddente, Palamas quoque blasphema, et absurda agere videretur. Quibus verbis ipse Nicephorus, nec Palamae, nec Barlaamo studuisse videtur, quamquam Palamae dogmata respueret, et cum Barlaamo sentiret. Veritus est nempe Ioannem Cantacuzenum offendere, qui paulo post Synodum, Imperium administravit cum Ioanne Palaeologo Andronici filio adhuc iuvene, et qui Palamam impense fovebat, ut constat ex eius historia, quam latine redditam publicavit Iac. Pontanus.

Respondeo 1. hanc Synodum nullius esse momenti, nec ullam Catholicis fidem facere; siquidem pseudo-Synodus fuit, cui non Patriarcha aliquis, sed Imperator Andronicus ad ferendam de fidei controversiis sententiam praefuit. Qua in re infelicem Graecorum Ecclesiae sub Imperatoribus Schismaticis servitutem lugeas, qui Romano Pontificatu contempto, Pontificalem dignitatem cum Imperiali impie usurpantes, utraque deturbati et spoliati, sub Mahumetanorum dira captivitate lugent.

Respondeo 2. non in Haereticos (ut verba ferunt) sed in varios Catholicos sententiam latam esse. Barlaamus namque vir erat Catholicus et religiosus, qui a summo Pontifice ad Graecos Legatus missus est, ut eos cum Romana Ecclesia sociaret, et in mutuam confoederationem, sublato Schismate, revocaret. Cum igitur pervenisset ad montem Atho, reperit ibidem plurimos Monachorum greges ludibriis hostis humani generis, et illusionibus expositos: dum enim preces funderent capite ad umbilicum appresso et suppresso spiritu, mirabilem se lucem intueri, et ineffabili voluptate affici iactitabant, asserebantque lumen illud esse divinitatis irradiationem et participationem. Eos autem cum daemonum praestigiis delusos Barlaamus agnovisset, detulit ad Ioannem Patriarcham Constantinopolitanum, qui (ut refert Cantacuzenus) Monachos per litteras ad iudicium evocat. Ii autem cum causam dicturi praesentes affuissent, Barlaamo obiiciunt Palamam qui tunc equidem erat Monachus, sed deinde Thessalonicensis Episcopus creatus est, ut nimirum praefatorum Monachorum partes ageret, tuereturque, lumen illud, quod inter orandum conspiciebant, ipsum esse quo Deus induitur, dicente Propheta: Amictus lumine sicut vestimento; adeoque Deum ipsum, aut saltem Deitatis splendorem. Exardescentibus autem Palamae, et Graecorum Monachorum in Barlaamum odiis, et contentionibus, et iam ad tertium annum velitatione protracta, res deducitur ad Synodum, Constantinopoli in templo sanctae Sophiae celebratam, cui praefuerunt, et adfuerunt ii quos habes expressos in praefata Synopsi eiusdem Concilii.

— Nec audiendus est Cantacuzenus qui Graecorum partes agens, ait lib. 2. cap. 39., Barlaamum fuisse deceptum; imo ex malitia hanc orandi modum, tetrumque de praefato divino lumine errorem praedictis Monachis imposuisse: namque praeterquam quod id ipsum constat ex praedicta Synopsi, etiam colligere licet ex Leone Allatio, viro utique Graeco, et Graecarum rerum peritissimo, qui in libro 2. De Ecclesiae Orientalis, et Occidentalis consensu, cap. 17. refert hunc orandi modum inventum fuisse, Diabolo suggerente, a quodam Simone Xerocelei Monasterii Abbate, qui in opere, quod De sobrietate, et attentione scripsit, hunc orandi modum praescribit his verbis:

Attende ut facias tibi quod dico, clausis foribus sedeas in uno aliquo angulo seorsim, mentemque tuam abstrahas ab omni vanitate, re fragili et caduca. Deinde mentum tuum pectori innixum inhaereat, moveasque sensibilem oculum cum tota mente tua in medio ventris, in umbilicum scilicet: quin etiam constringe attractionem spiritus narium, ut non facile spires: et inquire intus in visceribus, ut reperias locum cordis, ubi animi facultates morari solent. Et primum quidem invenies tenebras, et crassitudinem minime cedentem. Ubi vero perstiteris, ac dies noctesque in hoc opere consumpseris, o rem admirandam! percipies laetitiam, quae nullo puncto temporis intermitti potest: quam primum enim mens locum cordis repererit, statim aspicit, quae numquam sciebat; siquidem viso aere, qui inter spatium cordis extat, seipsam totam lucidam, et discernendam praebet.

Sic misello Abbati eiusque sectatoribus Daemon illudebat; quapropter mirum non est si praefata Synodus virorum ita insane desipientium consiliis celebrata, gravissimum hunc in errorem impegerit, ut lumen oculis corporeis aspectabile Deum crederet, et divinas operationes a Deitate distinctas affirmaret.

— Merito itaque contra hanc erroneam sententiam Barlaamus insurrexit, vir utique Catholicus, et ad Cyzicensem Episcopatum evectus, qui plures egregios et doctissimos tractatus edidit, tum de processione Spiritus sancti a Patre, et Filio; tum de Summi Pontificis universali primatu; quos habes ad calcem tomi tertii Bibliothecae Patrum editionis Parisinae; in quibus omnia solvit Graecorum argumenta, urgentesque proponit rationes, quibus eos in Ecclesiae Latinae unionem et confoederationem revocaret. Quibus etiam patet ipsi impositam fuisse a Cantacuzeno calumniam, dum illum assensisse pseudo-Synodo tradit l. 2. cap. 40.