Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Etsi divina Immutabilitas perfectionem intrinsecam, et positivam importet et significet, nihilominus negativo nomine exprimitur, nimirum, ut ex negatione mutationis, nobis facilius cognitae et perviae, illa deprehendatur et innotescat.

Notandum 1. Multiplicem distingui posse Immutabilitatem, quotuplex est ipsius adversaria mutatio: haec autem generatim duplex distinguitur: intrinseca nimirum, et extrinseca: quarum quaelibet in tria rursus capita dividi potest.

Prima namque, inquit, sanctus Bonaventura, loco laudato, quaest. 2., dicitur tripliciter: Uno modo ab ente in ens, et haec est mutatio secundum accidens, et dicitur variatio: Alio modo ab ente simpliciter in ens potentia, sive secundum quid, et haec est mutatio secundum formam, et dicitur corruptio. Alio modo est mutatio ab ente in simpliciter non ens, et haec est secundum totam rei substantiam, et dicitur versio.

Secundum hoc intelligendum, quod immutabilitas dicitur tripliciter: Uno modo invariabilitas, alio modo incorruptibilitas, et tertio modo invertibilitas. Secunda pariter fieri potest tribus modis; aliquid enim mutari dicitur extrinsece, vel per novam terminationem operationis; sic visus dicitur mutari ad mutationem novi obiecti visibilis; vel per terminationem relationis, sic paries albus mutari dicitur dum alter paries itidem albus extruitur, qui ipsius relationem similitudinis terminet: vel denique per sustentationem, et hypostaticam unionem; qualiter homo mutari diceretur, si ipsius hypostasis alterius hominis individualem naturam afficeret.

Notandum 2. Per solam mutationem intrinsecam rem proprie mutari, dum videlicet quidpiam intrinsecum acquirit, vel deperdit; neque enim paries, v. g. mutari dicitur quando de non viso fit visus, sed potius dicitur denominatus visus a visione sibi extrinseca: aut cum dicitur dexter, vel sinister, a dextera, vel sinistra animalis: quidquid enim mutatur, eo ipso formaliter quo mutatur, aliter se habet intrinsece quam antea: aliter autem se habere, idem est, ac diversimode esse; ac proinde idem quod aliud in se habere vel non habere quod prius possidebatur, vel non habebatur.

Notandum 3. Tria potissimum genera mutationum intrinsecarum posse naturae spirituali accidere: Prima est secundum entitatem, quatenus res potest transire a non esse ad esse, vel ab esse ad non esse: Secunda mutabilitas fit per advenientem, vel recedentem formam substantialem aut accidentalem, cuius accessu vel recessu res mutari dicatur; Tertia mutabilitas fit secundum operationem intellectus, et voluntatis, quae dicuntur mutari, vel per vicissitudinem, quando nempe una succedit alteri: vel per contrarietatem et oppositionem, cum aliquis, v. g. cognoscit modo esse falsum illud ipsum, quod antea verum esse iudicabat; aut modo vult illud ipsum, et cum iisdem circumstantiis, quod antea nolebat. Hanc autem triplicem intrinsecam mutationem esse a Deo arcendam, tres sequentes conclusiones aperient.

Conclusio prima. — Deus omnino immutabilis est secundum entitatem. Haec sufficienter patet ex dictis de aeternitate, et necessitate essendi; Probaturque his omnibus Scriptura locis, quibus Deus Ens necessarium, immortale, et indefectibile celebratur: Sic Exodi, 3. dicitur: Ego sum qui sum, necessario scilicet, absolute, et indefectibiliter. Et Psalmo 101.: Tu autem idem ipse es, et anni tui non deficient. Hoc est, interpretante S. Chrysostomo: Tu vero immobilem habes naturam, et mutatione praestantiorem. Et primae Timothei, 6.: Qui solus habet immortalitatem: Quem locum sic expendit S. Augustinus, tract. 23. in Ioannem: Quid est ergo quod ait Apostolus de Deo, qui solus habet immortalitatem, nisi quia hinc apposite dixit, solus habet incommutabilitatem, quia solus habet veram aeternitatem?

Hanc ipsam veritatem diserto testimonio commendat S. Iacobus primo capite, qui cum Deum Patrem luminum appellasset, subdit: Apud quem non est transmutatio nec vicissitudinis obumbratio. Hoc est, Sol ille divinitatis nulla vicissitudinis, et obscuritatis umbra perstringitur. Ipsa enim mutabilitas, inquit S. Gregorius, lib. 12. cap. 17., S. Iacobi verba illa explicans, umbra est, quae quasi obscuraret lucem, si hanc per aliquas vicissitudines permutaret. Sed quia in Deo mutabilitas non venit, nulla eius lumen umbra vicissitudinis intercidit.

Eadem veritas Gentiles idololatras non latuit; nam ut refert Pierius lib. 39. apud Arcadas, Iovis, et aliorum Deorum simulacra, quadrata fieri solebant, nempe, sicut loquitur Pausanias, ut eorum inde stabilitas significaretur, etenim, ut Veteres Poetae canunt, Iupiter ipse manens stabilis dat cuncta moveri.

Ipsam pariter veritatem agnoverunt, et propugnaverunt Ethnici Philosophi: Platonici namque inter gradus spiritualium substantiarum, nempe animam humanam, Angelum, et Deum hoc discrimen statuebant, quod Anima sit multitudo mobilis, Angelus multitudo immobilis, Deus unitas immobilis. Animam autem, et Angelum multitudinem appellabant, propter diversas, et varias eorum facultates; Angelum autem ideo immobilem asserebant, quod paucioribus, quam homo, mutationibus esset subditus: Deum vero unitatem immobilem praedicabant, quod ipse immobilis unica virtute, ac potentia cuncta moveat.

Haec efficaci ratione probat Proclus in Commentatio ad Rempublicam Platonis:

Si Deus mutaretur quoad entitatem, maxime vel a se, vel ab alio: neutrum dici potest: non quidem ab alio; Omne enim, inquit, quod mutatur eo quod mutat imbecillius est; quoniam hoc agit, illud patitur: atqui divinum omne potentissimum est, imbecillitas vero, cum sit affectio propria materiae procul est a Diis: ergo Deus mutari nequit ab alio. Sed nec etiam a seipso mutari potest; Quidquid enim, inquit, a seipso mutatur, vel in melius, vel in deterius mutatur. Porro in deterius nihil se umquam sponte sua mutaverit. Nam omne quod tale aliquid patitur, ex boni inscitia pati illud videtur. At quod in melius fit, quando mutatur, id ante mutationem proprii boni indigens, eiusmodi mutationem eligit. Quare ex ambobus illis, aut minime voluntariam actionem in Deum conferemus, aut bonorum indigentiam. Verum et cognitio penes Deos est praestantissima, et vita sufficiens: igitur neque bono egent ullo, neque praeter voluntatem aliquid patiuntur.

Quae omnia brevius hoc ratiocinio urget, et complectitur Richardus a Sancto Victore, lib. 2. De Trinit., cap. 3. dicens:

omnis mutatio, aut est in statum meliorem, aut deteriorem, aut parem: sed nullo istorum modorum mutatur divina natura: non in meliorem, quia verissime, et perfectissime est: non in deteriorem, quia a semetipsa est: non in aequalem, quia perfecta est: ergo nullo modo convenit Deo mutabilitas.

Dices. Deus dicitur Sapientia aeterna: sed ex lib. Sapientiae, cap. 7., Omnibus mobilibus mobilior est sapientia: ergo Deus est mobilis, et mutabilis.

Distinguit minorem S. Bonaventura, loco laudato, ad primum. Divina Sapientia est mobilior active, et effective; quia haec motum, et vim agendi, ac movendi cunctis creaturis tribuit, concedit: passive, et successive, quasi haec motum in se reciperet, negat: ideoque divina illa Sapientia dicitur mobilis, quasi movens, et motrix, non quasi mota, et agitata.

Dices 2. Ille vere dici potest mutari secundum entitatem, qui in aliam transit naturam, et propriam suam exuens, aliam induit: atqui ita est de Deo, nam Verbum divinum, quod revera Deus est, Caro factum est, inquit Ioannes Evangelista, primo capite, et ut ait S. Paulus, Cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, sed semetipsum exinanivit, formam servi accipiens in similitudinem hominum factus, et habitu inventus ut homo: ergo Deus vere mutatur entitative.

Nego minorem. Verbum enim divinum caro factum est non conversione Divinitatis in carnem, sed assumptione humanitatis in Deum, inquit S. Athanasius in Symbolo: similiter humana suscipiens, Divina non amisit, ait S. Augustinus, nec factus homo Deus esse destitit. Unde Tertullianus adversus Praxeam:

Videmus duplicem statum non confusum, sed coniunctum in una persona, Deum, et hominem Iesum. Et adeo salva est utriusque proprietas substantiae, ut et Spiritus res suas egerit in illo; id est virtutes, et opera, et signa: et caro passiones suas functa sit.

Hinc subtiliter advertit S. Augustinus, lib. 83. Quaestionum, q. 73. Apostolum dicere Verbum divinum habitu inventum ut hominem, quia, inquit, non transfiguratione in hominem; sed habitu factus est, cum indutus est hominem, quem sibi uniens quodammodo atque conformans, immortalitati, aeternitatique sociaret. Quo nomine habitus oportet intelligi non mutatum esse Verbum susceptione hominis; sicuti nec membra vestis induta mutantur; quamquam illa susceptio ineffabiliter susceptum suscipienti copulaverit. Sed quantum verba humana rebus ineffabilibus coaptari possunt, ne mutatus intelligatur Deus humanae fragilitatis assumptione, electum est ut Graece σχῆμα, et Latine diceretur habitus illa susceptio. Quod autem per hanc assumptionem humanitatis Verbum divinum nihil suae maiestatis et divinitatis passum fuerit, docent omnia Ecumenica Concilia, praesertim Ephesinum: necnon et sancti Patres, praecipue Cyrillus Alexandrinus, lib. De recta fide, et Epistola ad Nestorium.

Concludendum ergo est cum sancto Augustino, Epist. 102. Hoc, inquit, maxime cavendum est, ne cuiquam Dei natura commutabilis, et convertibilis esse dicatur. Et Chrysost. Homil. 10. in cap. 1. Ioann.: Longe ab immortali illa natura est transmutatio. Et Origene 1. Periarchon, cap. 2. inter medium, et finem: In omnibus inconvertibilis est, et incommutabilis: et substantiale in eo omne bonum est, quod utique mutari, atque converti numquam potest. Et Chrysologo, Serm. 23.: Qui sibi numquam, tibi toties immutatur, propter te varius monstratur in servili habitu, ut aeternae suae immensitatis in forma carnis plura daret.

Conclusio secunda. — Deus non est mutabilis ad formam. Hanc Conclusionem egregie probat Hugo Victorinus, lib. 7. Eruditionis Theologicae, cap. 20.:

Quidquid enim, inquit, mutatur secundum formam, id fit vel secundum augmentum, vel secundum diminutionem, vel secundum alterationem: sed neutro horum modorum Deus est mutabilis. Nam quidem secundum augmentum; quidquid enim, inquit, per incrementum crescit, amplius semetipso accipit: quidquid autem praeter id, quod in semetipso habet, aliquid accipit, aliunde accipiat necesse est, quia nulla res sibi ipsi, quod non habet, dare potest. Creator autem rerum a quoquam aliquid, quod non habet, accipere nequit; cum omne quod est, ab ipso procedat: non potest igitur crescere, qui semetipso amplius nihil potest recipere. Neque etiam secundum diminutionem; quidquid enim, inquit, semetipso minus fieri potest, vere unum non est: quia id quod in separatione se dividit, in coniunctione idem non fuit. Deus igitur cui totum unum est esse quod est, nullo modo semetipso minor fieri potest. Neque tandem secundum alterationem: alteratio > namque spirituum, inquit, fit per cognitionem, et affectum: secundum affectum quidem, mutantur spiritus, ut nunc tristes, nunc hilares: secundum cognitionem vero, ut nunc minus, nunc amplius sapientes:

Deus autem utroque modo immutabilis est, ut sequenti Conclusione patebit: ergo est omnino immutabilis secundum formam.

Probatur 2. Tria ad veram mutationem desiderantur: Primo quidem potentialitas, seu privatio, et carentia alicuius formae, quae sit veluti terminus a quo; secundo requiritur subiectum mutabile, et susceptivum diversarum formarum; Tertio necessarius est terminus ad quem, seu forma de novo producenda, quae tale subiectum afficiat: sed neutrum horum in Deo reperiri potest. Non quidem potentialitas, quia Deus est actus purus, ideoque caret privatione formae, quae se tenet ex parte termini a quo: non etiam secundum, quia est simplicissimus, subindeque omnem compositionem ex forma, et proinde omnem motum ad formam respuit. Non etiam tertium, cum enim sit infinitus, omnes omnino perfectiones desiderandas in se continet, nec ullam recipere potest, quam antea non habuerit. — Haec omnia paucioribus verbis exponit et confirmat S. Hilarius in Psalmum secundum:

Deus, inquit, beatus atque perfectus, profectu non eget, cui nihil deest: demutatione non novus est, qui origine caret. Ipse est, qui quod est, non aliunde est: in sese est, secum est, ad se est, suus sibi est, et ipse sibi omnia est, carens omni demutatione novitatis.

Cui concinit S. Augustinus Tractatu 1. in 1. Epist. Ioannis, non solum Deus vocatur est, inquit, sed vere est: incommutabile est: semper manet: mutari nescit, nulla ex parte corrumpitur; nec proficit, quia perfectum est; nec deficit, quia aeternum est.

Dices 1. Ille vere censendus est mutari quantum ad formam, qui variis affectuum et passionum, irae, vindictae, zeli, caeterisque motibus agitatur: atqui ita de Deo est, siquidem Scriptura sacra hos affectus non raro illi tribuit: sic Psalmo 37. Domine ne in furore tuo arguas me, neque in ira tua corripias me. — Respondet Origenes, Homil. 23. in Numeros: Haec omnia tropico et humano more accipienda sunt a Scriptura dicta: aliena porro est divina Natura ab omni passionis, et permutationis affectu, in illo semper beatitudinis apice immobilis, et inconcussa perdurans. Itaque in forma distinguo minorem: Deo tribuuntur praefati irae, et caeterarum passionum motus, quantum ad effectum, quia nempe tranquilla, et immutata eius voluntas illos producit effectus, qui in nobis ex commotionibus illarum passionum oriuntur, concedo: quantum ad affectum, quasi in se hos passionum motus sentiat, nego. Haec luculenter expendit S. Augustinus, cap. 29. Meditationum, ubi Deum sic alloquitur:

Amas, nec aestuas; zelas, et securus es: paenitet te, et non doles: irasceris, et tranquillus es: opera mutas, sed non consilium: recipis quod non invenis, et numquam amisisti: numquam inops, et gaudes lucris; numquam avarus, et usuras exigis: supererogatur tibi, ut debeas, et quis habet quidquam non tuum? Reddis debita nulli debens; donas debita nihil perdens.

Instabis. Nedum secundum effectum, et metaphoram, sed etiam revera secundum affectum, et motum voluntatis, ira, et indignatio, caeterique praefati motus Deo tribuuntur: ergo nulla solutio.

Probatur antecedens. Ex Lactantio, cap. 12. lib. De ira Dei, quem S. Hieronymus pulcherrimum appellat, ubi eum dixisset timore Dei hominum societatem, et vitam sustineri, muniri, et gubernari, subdit: His autem timor auferetur, si fuerit homini persuasum, quod ira sit expers Deus, quem moveri, et indignari non modo cum iniusta fiunt, communis utilitas, sed etiam ratio ipsa, et veritas persuadet. Quod autem non tropologice, sed litteraliter sit intelligendus, ipsemet indicat cap. 16., ubi suam opinionem exponens, ait:

Inania, et falsa reperiuntur argumenta, vel eorum, qui cum irasci Deum nolunt, gratificari volunt: quia ne hoc quidem fieri sine ira potest: et eorum qui nullum animi motum esse in Deo putant. Et quia sunt aliqui affectus, qui non cadunt in Deum, ut libido, timor, avaritia, invidia: omni prorsus affectu eum vacare dixerunt. His enim vacat, quia vitiorum affectus sunt. Eos autem, qui sunt virtutis, id est ira in malos, charitas in bonos, miseratio in afflictos, quoniam divina potestate sunt digna, proprios, et iustos, et veros habet;

quibus aperte docet aliquos affectus esse in Deo tantum metaphorice, alios autem vere, et proprie. Eamdem in sententiam ivisse videtur Tertullianus, lib. 2. contra Marcionem, cap. 26., ubi in eum invehens quod Deum irae expertem diceret, sic scribit:

Stupidissimus ergo, qui non offenditur facto, quod non amat fieri, quando offensa comes sit frustratae voluntatis. At si offenditur, debet irasci: si irascitur, debet ulcisci: nam et ultio effectus est irae, ira debitum offensae, et offensa, ut dixi, comes frustratae voluntatis.

Respondeo. Quidquid censuerint Tertullianus, et Lactantius, non solum iram, sed et caeteros animi motus, nedum quatenus perturbationes sunt, sed etiam ut sunt pacati ac tranquilli affectus, Deum omnino dedecere, eo quod nihil novum, nihilque non aeternum Deus admittat; unde merito Arnobius, lib. 7. Contra Gentes, eos irridet, quod Christianis Deos iratos esse praedicarent:

Universi enim, inquit, animorum affectus ignoti Diis sunt: consentaneum est credere numquam Deos irasci. Quinimo nullum affectum magis esse ab iis longe, quam qui feris, et belluis proximus turbat tempestatibus patientes, et ad periculum, interitumque inducit. Quidquid enim vexatur rei alicuius motu, passibile esse constat, et fragile; quod passioni, fragilitatique subiectum est, id necesse est esse mortale: ira autem vexat, et patientes se sollicitat: ergo esse mortale dicendum est, quod passionibus subiectum est irae.

Unde sancti Patres hanc Dei iram metaphorice usurpatam, varie interpretantur. Sanctus quidem Hilarius, in Psalmum 2., nihil iram Dei esse aliud dicit, nisi ultionem, poenamque peccati ab alio constitutam. Poena, inquit, patientis, ira esse creditur decernentis. Atque ita irascitur Deus, cum per poenae dolorem, iram decreti in se sentiant esse puniti. S. vero August. in eumdem Psalmum, Ira Dei, inquit, est motus, qui fit in anima, quae legem Dei novit, cum eamdem legem videt a peccatore praeteriri: per hunc enim motum iustarum animarum multa vindicatur. Quamquam possit ira Dei recte intelligi etiam ipsa mentis obscuratio, quae consequitur eos, qui legem Dei transgrediuntur.

Dices 2. Deus in tempore recipit novas appellationes, Domini, Creatoris, et Redemptoris, etc. quas non habuit ab aeterno: ergo et formas aliquas excipit, a quibus appellationes illae oriantur, proindeque mutatur quantum ad formam.

Respondeo 1. Hoc argumentum aliquando insolubile visum fuisse S. Augustino, ut ipsemet fatetur, lib. 12. De Civitate Dei, cap. 15., ubi ait:

Quomodo Creator semper Dominus fuit, si > creatura serviens non semper fuit? aut quomodo creata est, et non potius Creatori coaeterna est, si semper fuit? Vereor ne facilius iudicer affirmare quod nescio, quam docere, quod scio. Redeo igitur ad id, quod Creator noster scire nos voluit: illa vero, quae, vel sapientioribus in hac vita scire permisit, vel omnino perfectis in alia vita scienda servavit, ultra vires meas esse profiteor.

Nihilominus, lib. 5. De Trinit. cap. 16., eamdem agitans quaestionem, diserte probat Deum per praefatas appellationes non esse mutabilem. Cum enim distinxisset duo relationum genera, quarum aliquae cum mutatione rerum, de quibus dicuntur, accidunt: Sicut amicus, inquit, relative dicitur, neque enim esse incipit, nisi cum amare coeperit; fit ergo aliqua mutatio voluntatis, ut amicus dicatur. Aliae vero sunt relationes, quae mutationem non important: Nummus autem, inquit, cum dicitur pretium, relative dicitur, nec tamen mutatus est, cum esse coepit pretium; neque cum dicitur pignus, et si quae sunt similia. Unde concludit primo: si ergo nummus potest nulla sui mutatione toties dici relative, ut neque cum incipit dici, neque cum desinit, aliquid in eius natura, vel forma, qua nummus est, mutationis fiat; quanto facilius de illa incommutabili Dei substantia debemus accipere, ut ita dicatur relative aliquid ad creaturam, ut quamvis temporaliter incipiat dici, non tamen ipsi substantiae Dei accidisse aliquid intelligatur; sed illi creaturae, ad quam dicitur? Concludit 2.: Quod ergo temporaliter dici incipit Deus, quod antea non dicebatur, manifestum est relative dici; non tamen secundum accidens Dei, quod ei aliquid acciderit, sed plane secundum accidens eius, ad quod dici aliquid Deus incipit relative, unde in forma distinguo antecedens: Deus has appellationes recipit ratione alicuius formae intrinsecae sibi in tempore advenientis, nego antecedens: ratione mutationis, quae accidit creaturae ab ipso procedenti, et dependenti, concedo: et nego consequentiam.

Conclusio tertia. — Deus est omnino immutabilis etiam secundum operationes voluntatis, et intellectus. Probatur primo ex Scriptura sacra, Num. 23.: Non est Deus, quasi homo, ut mentiatur, nec ut Filius hominis, ut mutetur: dixit ergo, et non faciet? Locutus est, et non implebit? 1. Regum 15.: Triumphator in Israel non parcet et paenitudine non flectetur, neque enim homo est, ut agat paenitentiam; id est, ut eum paeniteat sui decreti, illudque mutet, et retractet. Et Iacobi 1.: Apud quem non est transmutatio, nec vicissitudinis obumbratio. Quod potissimum dictum est de libera Dei voluntate nos generandi verbo veritatis, ut simus initium aliquod creaturarum eius; quemadmodum ex textu ipso manifestum est. — Idipsum non obscure colligitur ex Psalmo 32.: Consilium Domini in aeternum manet: cogitationes cordis eius a generatione in generationem, id est, manent semper eaedem, et invariabiles ab aeterno in aeternum. Et Proverb. 19. v. 21.: Multae cogitationes in corde viri, voluntas Domini permanebit. Et Ephes. 1. v. 11. Paulus affirmat Deum operari omnia secundum consilium voluntatis suae. Consilium, inquam, non temporaneum, sed aeternum, iuxta illud, quod paulo ante dixerat, vers. 1.: Elegit nos in ipso ante mundi constitutionem ut essemus sancti.

Probatur 2. Ex sanctis Patribus, qui eamdem Dei intellectus et voluntatis immutabilitatem propugnant. Ita S. Fulgentius, lib. 1. *Ad Monimum, cap. 12.; Gregorius Magnus, lib. 16. Moralium, c. 17.; Bernardus, sermone 81. in Cantica; sed praesertim Augustinus, qui divinae cognitionis immutabilitatem sic expendit, lib. 11. De Civitate Dei, cap. 21.:

Ibi, inquit, non ex hoc in illud cogitatione mutata, sed omnino incommutabiliter videt: ita ut illa quidem quae temporaliter fiunt, et futura nondum sint, et praesentia iam sint, et praeterita iam non sint. Ipse vero haec omnia stabili, ac sempiterna praesentia comprehendat, etc. nec aliter nunc, nec aliter antea, et aliter postea. Quoniam non sicut nostra, ita eius quoque scientia, trium temporum, praesentis videlicet praeteriti, vel futuri varietate mutatur, apud quem non est transmutatio, nec momenti obumbratio. Neque enim eius intentio de cogitatione in cogitationem transit, in cuius incorporeo intuitu simul adsunt cuncta, quae novit.

— Idipsum de divina voluntate, lib. 12. De Civit. cap. 17. In Deo, inquit, non alteram praecedentem altera subsequens mutavit, aut abstulit voluntatem: sed una eademque sempiterna, et immutabili voluntate, res quas condidit, et ut prius non essent egit, quamdiu non fuerunt: et ut posterius essent, quando esse coeperunt. Et tract. 23. in Ioann. n. 9. sic ait:

Transi omnem mutabilem spiritum, transi spiritum qui modo scit, modo nescit, modo meminit, et obliviscitur, vult quod nolebat, non vult quod volebat: sive patiatur iam istas mutabilitates, sive pati possit: transi haec omnia. Non invenies in Deo aliquid mutabilitatis: non aliquid, quod aliter nunc sit, aliter paulo ante fuerit.

Probatur 3. Haec eadem conclusio ratione deducta ab aeternitate Dei; quam sic expendit S. Augustinus, lib. 12. Conf. 15.:

Num dicetis falsa esse, quae mihi veritas voce forti in aurem interiorem dicit de vera aeternitate Creatoris, quod nequaquam eius substantia per tempora varietur: nec eius voluntas extra eius substantiam sit? Unde non eum modo velle hoc, modo velle illud, sed semel, et simul, et semper velle omnia, quae vult: non iterum, et iterum: neque nunc ista, nunc illa, nec velle postea quod nolebat, aut nolle quod prius volebat. Quia talis voluntas mutabilis est: et omne mutabile aeternum non est: Deus autem noster aeternus est.

— Idem de cognitione prosequitur:

Quod mihi, inquit, dicitur in aurem interiorem; expectatio rerum venturarum fit contuitus cum venerint: idemque contuitus fit memoria cum praeterierint: omnis porro intentio, quae ita variatur, mutabilis est: et omne mutabile aeternum non est. Deus autem noster aeternitas est. Haec colligo, atque coniungo, et invenio Deum meum, Deum aeternum, non aliqua tali nunc voluntate condidisse creaturam, nec scientiam eius transitorium aliquid pati.

— Hanc ipsam veritatem egregie probat Hugo Victorinus, lib. 7. Eruditionis Theologicae, cap. 20. in hunc modum:

Primo quidem, quantum ad immutabilitatem voluntatis divinae, duo sunt, inquit, praecipua, qui affectum operantis mutare solent, id est, sive quia aliquid paenitendum fecerit in praeterito, sive aliquid inordinatum proponat de futuro. Sed quod Deus de facto non paeniteat, satis evidenter ostendit immutabilis iste cursus rerum omnium, qui sic lege perpetua primae institutionis modum non deserit. Quod vero nihil inordinatum proponat, rationalis probat eventus, qui in tanto corpore naturae nusquam sibi contradicit. Semper ergo immutabilis est voluntas Dei, qui nec consilium mutat de praeterito, nec propositum de futuro.

— Idem probat de immutabilitate cognitionis.

Tribus enim modis, inquit, mutabilitati subiacet humana cognitio, per augmentum, per diminu> tionem, per vicissitudinem. Per augmentum, ut quando discimus, quod nescimus. Per diminutionem, quando, quod scimus, obliviscimur. Vicissitudo autem quadripartita est: in essentia, in forma, in loco, in tempore. In essentia vicissitudinem patitur humana cognitio, quando nunc hoc, nunc illud cogitamus, quia simul omnia nostra sensu comprehendere non possumus. In forma, quando idipsum nunc tale, nunc vero tale attendimus: quia utrumque simul non valemus. In loco, quando nunc huc, nunc illuc cogitationem ducimus: quia simul ubique esse cogitatione non valemus. In tempore, quando nunc praeterita, nunc praesentia, nunc futura consideramus. Tunc etiam tempore cognitio variatur, quando nunc habitam cognitionem intermittimus, nunc intermissam iterum resumimus, qui eam sine intermissione tenere non possumus. Sed has omnes mutabilitates divina cognitio non recipit. Non augetur quia plena est. Neque enim nescire potest omnia, qui creavit, qui gubernat, qui penetrat, qui portat omnia. Et qui omnibus praesens est Deitate, absens esse non potest visione. Minui non potest, qui aliunde non est quidquid est; sed idem ipsum quidquid est, ab ipso est, ab uno, et unum totum quod est. Quid de vicissitudine dicam? Quomodo vicissitudinem recipere possit Sapientia, quae omnia simul, et semel sub uno visionis radio comprehendit? Simul, quia omnem essentiam, omnem formam, omnia loca, omnia tempora. Semel, quia visionem nec intermissam recipit, nec habitam intermittit: sed quod semel est, semper est, et quod semper est totum est. Omnia videt, et de omnibus omnia videt, et semper videt, et ubique videt. Nihil enim novum, nihil alienum advenit, nihil suum. Quando futurum est praevidet, quando praesens est videt, quando praeteritum est retinet. Nec aliud, quam quod in ipso est, praevidet, videt, et retinet: sed quod advenit in tempore, fuit in visione, et quod praeterit in tempore, permanet et in visione. Quemadmodum si totum corpus tuum esset oculus, nec aliud tibi esset esse, et aliud videre, quocumque se res verteret, praesens tibi non esse non posset: et sub uno visionis ictu immobilis permanens comprehenderes quidquid quoquoversum in conspectu haberes: res transiret, et staret visio, et quocumque sua se mobilitate verteret, stanti nonnisi praesens esset. Nunc autem quia ex parte vides, mutabiliter vides, et cum res videnti transit, aut videri desinit, aut secum mutabiliter visionem trahit. Quod si totus oculus esses, sic mutabiliter non videres: quidquid igitur ex parte est, mutabile est, et quidquid ex parte non est, mutabile non est. Deus autem cui idem est esse, vivere, et intelligere, cum per essentiam ex parte non sit, nec per sapientiam ex parte esse poterit: sed sicut immutabilis est essentia, ita quoque immutabilis est sapientia. Haec Hugo.

His addi potest, quod si aliqua in Deo esset intellectionis, et volitionis mutatio, esset pariter in eo ignoratio, et inconstantia. Ignoratio quidem, nam si Deus aliquid de novo, aut alio modo cognosceret, haud dubie illud antea ignorasset, aut non perfectissime novisset. Pariter, si desineret aliquid omnino, vel alio modo cognoscere, iam in illo esset, vel antea fuisset illius rei ignorantia, aut imperfecta eius notitia. Esset pariter in eo levitas, et inconstantia, si aliter se haberet eius voluntas, quam antea, circa obiectum ita perfecte ab aeterno cognitum, ut illius maiorem, et perfectionem cognitionem habere non potuerit: ille enim inconstans in voluntate censetur, qui aliter se habet, quam antea in volendo, aut non volendo; vel nolendo, aut non nolendo, nulla praesupposita nova ratione, cur aliter ita velit, aut nolit. Ignoratio autem, et inconstantia Deum omnium entium perfectissimum summe dedecent: ergo etiam ipsi repugnat, volitionis, et intellectionis mutatio.

Dices 1. Ille vere mutatur secundum intellectionem, et volitionem, qui nunc aliter cognoscit, et vult obiectum, quam antea: sed Deus aliter cognoscit nunc Verbi incarnationem, v. g. quam ab initio mundi, illam enim tunc, ut futuram, nunc vero, ut praeteritam respicit. Similiter Petrum amat dum est in statu gratiae, illum vero odio habet quando est in statu peccati mortalis: ergo est successio, et variatio temporanea inter actus cognitionis, et voluntatis divinae. Patet minor quantum ad actum voluntatis; alias enim si in Deo non esset amoris et odii variatio et successio, sequeretur, quod Deus eumdem simul amaret et odisset; verumque esset dicere, quod modo odisset Beatos, qui aliquando mortaliter peccaverunt, et viceversa nunc eximie plurimos damnatos diligeret, qui aliquando innocentes, et in praecellenti statu gratiae extiterunt.

Distinguo maiorem. Si haec volitionis et intellectionis varietas proveniat a diversitate actuum, concedo: si solum ab eiusdem infiniti et indistincti actus diversa terminatione et habitudine ad obiectum, iuxta variam et diversam temporis dispositionem, et obiecti habitudinem, nego: tota enim haec mutatio in creaturam est refundenda, non vero in ipsum Deum, qui ab aeterno omnia voluit et intellexit unico actu simplicissimo et invariato. Unde semper cognovit incarnationem futuram, dum revera futura erat, et praeteritam dum impleta fuit. Idem dicendum de Dei voluntate: amor enim, et odium divinum pro diversitate motivorum variis temporibus existentium non sunt actus contrarii, sed unicus omnino, et indivisibilis actus secundum entitatem, qui iuxta variam sui habitudinem, et terminationem ad obiectum gratum, dicitur amor, ad ingratum vero, odium appellatur: dilexit enim Iudam consideratum pro eo tempore, quo erat iustus; odit vero spectatum pro eo tempore, quo peccator erat. Nec propterea sequitur, quod nunc Deus oderit Beatos, ut Beatos, vel amet damnatos, ut damnatos, et ut malos: sed tantum, quod actus, qui dicebatur odium, et quo Deus ab aeterno odit eos, qui aliquando fuerunt peccatores, pro eo statu, quo erant peccatores, et in quantum peccatores, perseveret hucusque et in aeternum. Licet non dicatur odium, sed amor, quia iam illi mutati sunt de peccatoribus in Sanctos et Beatos, et ideo dicuntur a Deo amari, ut tales amore pariter aeterno; quatenus pro alia temporis differentia amabiles sunt, et in statu gratiae. Idem viceversa dicendum est de damnatis, qui aliquando fuerunt innocentes.

— Hinc luculenter expendit S. Augustinus, lib. 5. De Trinit., cap. 16.:

Quod ergo temporaliter dici incipit Deus, quod antea non dicebatur, manifestum est relative dici. Et quod amicus Dei iustus esse incipit, ipse mutatur. Deus autem absit, ut temporaliter aliquando diligat, quasi nova dile> ctione, quae in illo ante non erat, apud quem non praeterita transierunt, et futura iam facta sunt. Itaque omnes Sanctos suos ante mundi constitutionem dilexit, sicut praedestinavit. Sed cum convertuntur, et inveniunt illum, tunc incipere ab eo diligi dicuntur, ut eo modo dicatur, quo potest humano affectu capi quod dicitur. Sic etiam cum iratus malis dicitur, et placidus bonis, illi mutantur, non ipse. Sicut lux infirmis oculis aspera, firmis lenis est; ipsorum scilicet mutatione, non sua.

Dices 2. Deus creat, servat, et regit mundum in tempore, quod ab aeterno non praestitit: ergo aliquas habet operationes in tempore, quas ab aeterno non habuit, proindeque mutatur.

Distinguo antecedens. Haec praestat volitione, aut actu reali, quem ab aeterno non habuerit, nego; nova terminatione extrinseca ipsius eiusdem actus divinae voluntatis ad ipsum mundum productum, conservatum et gubernatum, concedo: itaque, inquit Doctor in secundum dist. 1. q. 2. n. 7., volitio, qua Deus mundum condit, sustentat et gubernat, est quidem ab aeterno; non tamen pro aeterno, sed pro determinata temporis differentia. Id est, Deus vult quidem ab aeterno mundum producere, et regere; non quod mundus produci debeat ab aeterno, sed tantum in temporum exordio et successione.

Instabis. Volitio Dei efficax suum sortitur effectum: ergo si volitio Dei sit efficax ab aeterno, effectus volitus pariter erit ab aeterno.

Distinguit eodem modo. Si sit efficax, seu efficiens ab aeterno, et pro aeterno; hoc est, si Deus velit effectum produci ab aeterno, talis effectus erit aeternus, concedit: si sit efficax ab aeterno, sed pro tempore, non pro aeterno, effectus erit aeternus, negat. Agens enim liberum (inquit) potest eadem volitione antiqua effectum novum producere, pro tunc, pro quando vult effectum novum esse: non enim sequitur, sempiternaliter vult, et non potest de novo velle: ergo vult pro sempiterno. Sicut non est necessarium in me, quod si nunc volo aliquid, quod pro nunc velim illud: sed possum velle illud esse pro cras; et sine omni mutatione a parte voluntatis meae, possum illud causare cras, pro quo volo illud.

Urgebis. Implicat esse actionem actualem, et non esse terminum actionis, qui est effectus: ergo implicat esse creationem actualem, v. g. ab aeterno, et non esse rem creatam ab aeterno.

Distinguo antecedens. Implicat esse actionem actualem, et actualiter connotantem terminum praesentem, dum non est talis terminus, concedo: implicat esse actionem actualem, connotantem terminum non praesentem, sed futurum, nego: volitio autem illa connotat effectum, non quidem praesentem, sed futurum: et idcirco ex hoc solum sequitur, illum effectum esse quidem actualiter futurum, non vero actualiter existentem, et praesentem.

Urgebis iterum. Ex Arist. 2. De generatione 56. Idem manens idem, semper natum est facere idem: ergo si creatio sit aeterna, suum habebit effectum ab aeterno: vel si solum habeat in tempore, non erit eadem, quae fuerat ab aeterno.

Respondet Doctor citatus n. 9. Hoc Aristotelicum effatum esse solum intelligendum de agente naturali; non vero de agente modo supernaturali, qualis est Deus dum creat.

Urgebis denique. Intelligi nequit quomodo Deus operari possit in tempore per aeternam volitionem, sine nova, et actuali applicatione potentiae executivae, id est omnipotentiae divinae, quae applicatio fieri debet per aliquem actum novum ipsius voluntatis. Sicut enim nihil libere operamur per potentiam executivam, vi solius decreti praeteriti, et voluntatis praecedentis, sed ultra requiritur actus novus voluntatis applicantis potentiam ad operandum hic et nunc: ita pariter in Deo videtur requiri talis novus actus, qui voluntatem aeternam ad hoc aut illud producendum determinet et applicet: ergo in Deo esse debet actuum variatio.

Nego antecedens. Deus enim non eget novo actu voluntatis, ut applicet potentiam executivam ad operandum, hic et nunc; sed sufficit decretum aeternum, quo semper voluit, hic et nunc, hoc aut illud producere: cum enim decretum illud divinum invariatum perseverat usque ad hoc aut illud instans, sufficiens est, ut applicet omnipotentiam divinam ad hoc aut illud producendum. Unde decretum illud divinum semper durans, aequivalet duobus actibus nostrae voluntatis, quorum uno decernimus et statuimus operari et aliquid producere in futurum, altero autem volumus hic et nunc efficienter operari, applicamusque actualiter potentias executivas ad operationem. Nec refert, quod illud decretum fuerit efficax ab aeterno, non enim propterea debuit applicare actu omnipotentiam ad operandum ab aeterno, quia non fuit decretum de operatione facienda ab aeterno, sed eo tempore, vel instanti, quo Deus libere statuit operari, et decrevit aliquid producere.

Dices 3. Qui retractat sententiam, quemque sui facti poenitet, ille vere mutabilis est quantum ad operationes: sed ita est de Deo, nam Genes. 6. Delebo, inquit, hominem, quem creavi ....... poenitet enim me fecisse eos. Item primo Regum cap. 15. Poenitet me quod constituerim Saul Regem. Et Hieremiae 18. Si poenitentiam egerit gens illa a malo suo, quod locutus sum adversus eam, agam et ego poenitentiam super malo, quod cogitavi, ut facerem ei. Unde vulgatum illud sancti Ambrosii in Lucam, Novit Deus mutare sententiam, si tu noveris emendare delictum: ergo, etc.

Respondeo. Hanc Dei poenitentiam usurpari tantum metaphorice, ita quod significet mutationem in effectu producto, non vero in affectu producentis. Quod egregie explicat S. Augustinus lib. 2. ad Simplicianum q. 2., ubi cum probasset Deum praescientem omnia non posse poenitere, explicat qualiter a Scriptura poenitere dicatur per comparationem ad homines poenitentes, removendo tamen ab eo ea, quae in hominum poenitentia imperfectionem sonant, quales sunt retractatio sententiae, et affectus, cum animi moerore.

In hominibus, inquit, opus poenitendi est, cum procul dubio reperitur voluntas mutandi. Sed in homine cum dolore animi est, reprehendit enim in se, quod temere fecit. Auferamus ergo ista, quae de humana infirmitate, atque ignorantia veniunt, et remaneat solum velle, ut non ita sit aliquid, quemadmodum erat, sic potest aliquantulum intimari menti nostrae, qua regula intelligatur, quod poenitet Deum. Cum enim poenitere dicitur, vult non esse aliquid, sicut fecerat, ut esset. Sed tamen, et cum ita esset, ita debebat, et cum ita esse iam finiri, iam non debet ita esse, perpetuo quodam et tranquillo aequitatis iudicio, quo Deus cuncta mutabilia incommutabili voluntate disponit.

Idipsum inculeat, sed brevius, in 83. Quaestionum q. 52.

Quoniam, inquit, mutare coeptum aliquod et in aliud transferre non facile solemus, nisi poenitendo, quam> quam divina providentia serena mente intuentibus appareat cuncta certissimo ordine administrare, accommodatissime tamen ad humilem humanam intelligentiam ea, quae incipiunt esse, neque perseverant quantum perseveratura sperata sunt, quasi per poenitentiam Dei dicuntur ablata.

Itaque Deus revera non retractat internum suum decretum, quod quidem actus omnino invariabilis est secundum entitatem: sed tantummodo retractat ea, quae fecerat, quaeque retractanda praeviderat, et decreverat ab aeterno, secundum talem temporis, et status differentiam.

Dices 4. Deus est liber intrinsece: ergo et intrinsece mutabilis. Antecedens constat. Probatur consequentia. Quicumque liber est, potest velle et nolle, similiter potest velle et non velle: sed haec potentia, seu indifferentia mutabilitatem importat: ergo necessum est, aut Deum non esse liberum, aut eum esse mutabilem.

Respondeo. Hanc divinae libertatis cum immutabilitate concordiam humano quidem ingenio, etiam sapientissimo cuique semper visam fuisse inscrutabilem, nihilominus quoniam pro modulo nostro utramque conciliare tentabimus, agendo de libertate voluntatis divinae, hic tantum breviter distinguo antecedens cum Doctore in primum dist. 39. Deus est liber intrinsece, ad oppositos actus, nego, ad opposita obiecta, ad quae terminatur, et variam habet habitudinem, et extrinsecam determinationem, concedo.

Voluntas enim divina, inquit Doctor, non est indifferens ad diversos actus nolendi, et volendi, quia hoc in voluntate mea non erat sine imperfectione voluntatis: voluntas enim nostra erat libera ad oppositos actus, ad hoc ut esset libera ad opposita obiecta, et hoc propter limitationem utriusque actus respectu sui obiecti: ergo posita illimitatione eiusdem voluntatis ad diversa obiecta, non oportet propter libertatem ad opposita obiecta ponere libertatem ad oppositos actus.

Ipsa etiam voluntas divina libera est ad oppositos effectus, sed haec non est prima libertas, sicut nec in nobis. Remanet ergo libertas illa, quae est per se perfectionis, et sine imperfectione, scilicet ad obiecta opposita, ita quod, sicut voluntas nostra potest diversis volitionibus tendere in diversa volibilia, ita illa voluntas potest unica volitione simplici illimitata tendere in quaecumque volibilia, ita quod si voluntas illa, vel volitio illa esset tantum unius volibilis, et non posset esse oppositi, quod tamen est de se volibile, hoc esset imperfectionis in voluntate, sicut prius deductum est de voluntate nostra.

Quibus Doctor Subtilis tria docet. Primo quidem, divinam voluntatem non esse liberam ad oppositos actus, eo quod hoc imperfectionem in nobis esse designat, utpote qui mutamur ab actu ad actum, propter scilicet limitationem nostrae facultatis, qua unico, ac simplici actu non potest omnia obiecta percipere. Secundo, docet libertatem divinam consistere in libera tendentia, seu terminatione ipsius volitionis necessariae ad varia obiecta creata. Tertio, quod cum actus divinae volitionis sit infinitus et illimitatus, nec mensuretur et specificetur ab aliquo obiecto determinato, potest terminari ad varia obiecta, ad necessarium quidem necessario, ad contingens autem contingenter, proindeque tota haec mutatio penes solam variam terminationem eiusdem actus, non autem penes actum ipsum est concipienda.

Instabis. Atqui non solum penes diversam illam terminationem extrinsecam, sed etiam secundum actus intrinsecos, divina voluntas est libera: ergo et intrinsece mutabilis. Probatur antecedens. Qui potest velle, vel non velle aliquid, est intrinsece liber: sed Deus potuit velle, et decernere ab aeterno mundum condendum, vel non velle: ergo fuit intrinsece liber, et potens ad illud decretum formandum, vel non formandum.

Nego antecedens. Et ad eius probationem, distinguo: Liber fuit, et potens ad formandum illud decretum, vel non formandum, entitative, et quatenus est actus intrinsecus divinae voluntatis, nego: terminative, et quatenus est tendentia in obiectum, quod est contingens, quodque potest existere, vel non existere, concedo. Itaque actus divinae voluntatis, quatenus est in ipsa divina voluntate, necessarius est, et invariabilis, sicut et ipsamet divina voluntas, et essentia, cui realiter identificatur.

Tendentia autem ipsius ad obiectum extrinsecum, est contingens, nec absolute sumpta connectitur ipsi actui voluntatis divinae, voluntas enim divina potuit illam habere tendentiam ad hunc mundum condendum, vel non habere. Imo potuit etiam habere oppositam, si voluisset, quia scilicet tendere, vel non tendere ad hanc mundi fabricam, per se non convenit absoluta necessitate ipsi divinae voluntati: sed ex libera electione ad hanc, aut illam tendentiam, vel non tendentiam se determinavit, ut voluit, proindeque tota illa mutatio extrinseca est, et penes diversam tendentiam, et habitudinem, non autem intrinseca, et iuxta diversos actus.

Urgebis. Deus intrinsece fuit indifferens et liber ad formandum decretum de mundo condendo, vel non formandum: ergo non solum penes tendentiam ad obiectum extrinsecum, sed etiam penes decretum ipsum fuit liber, et consequenter mutabilis intrinsece.

Distinguo antecedens. Fuit liber ad formandum decretum, id est ad producendum actum volitionis intrinsecae de mundo creando, vel ad non producendum talem actum entitative, nego: ad habendum respectum, et tendentiam, seu denominationem extrinsecam, quam infinitus ille divinae voluntatis actus sortitur ex mundi futuritione, vel non futuritione, concedo.

Instabis denique. Deus ab aeterno liber erat ad ponendum illud decretum de mundo condendo, vel non ponendum, ubi autem formatum est tale decretum, et ubi mundus iam conditus est, non est amplius liber, et indifferens ad hoc decretum, sed absolute est determinatus: ergo saltem hac ratione est mutatus.

Respondeo. Quod quemadmodum positio vel non positio huius decreti censetur extrinseca, et per respectum ad mundum contingenter producendum, ita haec Dei determinatio et mutatio extrinseca est, non vero intrinseca, ac proinde hac ratione Deus non debet censeri intrinsece mutabilis.