Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Notandum 1. Ex Aristotele 6. Ethic. cap. 4. quinque solito distingui virtutes intellectus. Prima est Intelligentia, qua percipit prima rerum principia immediate ac per se, et non per aliud nota. Secunda, Sapientia, quae est notitia rerum divinarum per altissimas causas. Tertia, Prudentia, quae occupatur circa ea quae sunt ab homine bona consequenda, et mala fugienda. Quarta, Scientia, quae est cognitio certa et evidens per demonstrationem genita. Quinta denique, est Ars, quae est habitus dirigens facultatem externam ad aliquod opus sensibile perite moliendum. Certum est autem Theologiam non esse Artem; nullum enim opus externum directe vel indirecte fabricandum respicit. Certum pariter non esse scientiam perfectam, quippe cum, ut superius probatum est, evidentia careat. Constat etiam illam Intelligentiae nomine non illustrari, siquidem non est singulis hominibus ingenita illa vis percipiendi prima rerum principia cognitionis; verum res divinas contemplatur beneficio fidei revelatas et reseratas. Posset equidem Prudentiae nomine partim gloriari, non enim minor est illius pars quae detinetur et occupatur in monstrandis vitiis fugiendis, virtutibus sectandis, et mediis ad finem ultimum ducentibus designandis: nihilominus cum ipsius dignitas et natura ab obiecto, Deo nempe cognoscendo, dignoscatur; hinc fit ut prudentiae proprio nomine non censeatur appellanda. Restat ergo aperiendum, an vera perfectaque Sapientia possit appellari,

Notandum 2. Sapientiam posse distingui triplicem: aliam quidem Prophanam, et vitiosam; aliam Indifferentem, et neutram; aliam vero Sacram, et laudabilem. Prima est astutia et versutia hominum mundanorum suis in rebus ac fortunis stabiliendis. Sic ad Romanos 8.: Prudentia carnis mors est; prudentia autem spiritus vita et pax: Quoniam sapientia carnis inimica est Deo, legi enim Dei non est subiecta; unde Iacobi 3.: Non est ista sapientia desursum descendens; sed terrena, animalis, diabolica. Secunda est illa notitia philosophica, quae versatur circa ens ut sic; nobilioresque illius species contemplatur; quam S. Paulus humanam appellat 1. Corinth. 2. Sermo meus, inquit, et praedicatio mea, non in persuasibilibus humanae sapientiae verbis, sed in ostensione spiritus et virtutis. Tertia est vel acquisita vel infusa; prior dicitur Theologica, quae ex revelatis principiis conclusiones elicit; posterior vero est Donum Spiritus sancti, quae est lux descendens a Patre luminum, inquit S. Bonaventura lib. De septem Donis Spiritus sancti, quaeque animam irradians facit eam Deiformem: illustrat enim intellectivam, inflammat affectivam, roborat operativam. Facit intellectivam speciosam, affectivam amoenam, operativam robustam: simul enim est splendor et sapor; splendor dirigens intellectum ad veri cognitionem, sapor erigens affectum ad saporosam boni dilectionem. Unde ibidem definitur habitus supernaturalis animae a Spiritu sancto infusus ad Deum cognoscendum et saporose diligendum, de qua Sapientia hic non est sermo, sicut nec de prophana, ac naturali, sed solum de theologica.

Notandum 3. Sapientiam acquisitam ex Aristotele, lib. 1. Metaph. cap. 1., et ex Doctore ibidem, recte sic definiri. Sapientia est altissimus mentis habitus occupatus circa universalissima, difficillima, certissimas omnium causas, et principia evidenter proferens, maxime propter se expetendus et ceteris habitibus scientificis tamquam famulis imperans. Ex qua definitione colligitur ad perfectam sapientiam sex conditiones desiderari. Primo quidem, ut versetur circa omnia scibilia, saltem in genere; est enim scientiarum omnium princeps, et moderatrix, proindeque illarum principia et maximas, saltem in communi, aperire debet et praescribere. Secundo, circa difficillima, et a sensibus remota; sensibus enim pervia cognoscere commune est omnium, inquit Aristoteles; solius vero sapientis est recondita et abstrusa perscrutari. Tertio, circa certissima, vel in se, qualia sunt omnia entia necessaria, vel in alio, qualia sunt contingentia, quae certa sunt in essentia et scientia divina. Quarto, evidenter proferens generales causas omnium, quae sciuntur; ab ea namque ceterae scientiae suorum principiorum confirmationem et evidentiam accipiunt. Quinto, propter se debet expeti; quae enim sunt de maxime scibilibus, quales sunt scientiae quae versantur circa prima principia, propter se expetuntur. Sexto denique, ceterae Scientiae ipsi debent ut famulae subiici, et ei subservire. An autem hos omnes aut saltem praecipuos characteres Theologia Dei, Beatorum, et Viatorum habeat, ut resolvatur, sit

Conclusio unica. — Theologia Dei et Beatorum praecipuos perfectae Sapientiae characteres habet; Theologia autem Viatorum deficit in evidentia.

Haec Conclusio duas partes amplectitur, quarum primam probat Doctor quaest. 3. Prologi, n. 28., ubi cum dixisset Theologiam non posse dici scientiam perfectam, quatenus versatur circa contingentia, subdit:

Magis tamen proprie potest dici quod Theologia secundum se est sapientia, quia de necessariis contentis in ea, ipsa habet evidentiam, et necessitatem, et certitudinem, et obiectum altissimum, et perfectissimum. Quantum autem ad contingentia, habet evidentiam manifestam de contingentibus in obiecto theologico, ut in se visis; et non habet evidentiam mendicatam ab aliis prioribus: unde notitia contingentium, ut habetur in ea, magis assimilatur intellectui principiorum, quam scientiae conclusionum.

Quibus Doctor duo probat: Primum quidem Theologiam in se, et quatenus est in intellectu divino et beatifico, habere omnes praecipuos characteres perfectae Sapientiae, prout versatur circa obiecta necessaria. Secundum autem, illam etiam appellari posse intelligentiam, quatenus versatur circa contingentia. Constat ergo Theologiam ut sic consideratam, posse dici sapientiam; prout nimirum sapientia est illa cognitio, qua evidenter occupatur circa obiectum certissimum, altissimum et praestantissimum.

Quod autem Theologia Viatorum (si evidentiam seponas) etiam dici possit sapientia, probatur; Primo quidem auctoritate Scripturae sacrae; nam S. Paulus, 1. ad Corinth. 2. de Theologia sermonem faciens ait: Sapientiam loquimur inter perfectos. Sapientiam vero non huius saeculi, neque Principum huius saeculi, qui destruuntur: sed loquimur Dei sapientiam in mysteriis, quae abscondita est, etc. Hoc ipsum Apostolis spoponderat Christus Dominus, Luc. 21.: Dabo vobis os et Sapientiam cui non poterunt resistere omnes adversarii vestri. Hanc pariter in sententiam eunt omnes SS. Patres, qui Theologiam illustri nomine Sapientiae appellant.

Idipsum ratione patet. Etenim nostra Theologia omnes ad perfectam Sapientiam desiderandas conditiones habet, si solam evidentiam excludas. Primo namque est altissimus habitus et circa universalissima et praestantissima occupatus; Deum nempe entium omnium praestantissimum et ceterorum artificem ac conditorem contemplatur; inde rerum principia, originem, statum, et suos in fines per media congrua directionem aperit et explicat. 2. Versatur circa certissima et maxime invariabilia, saltem ratione medii per quod innotescunt; divina namque rimatur et investigat medio fidei lumine, quo nihil potius esse potest. 3. Difficillima scrutatur; quid intellectu et cognitu difficilius, quam mysteria fidei ex quibus nostra Theologia suas conclusiones deducit? Haec enim mysteria ratio naturalis quantumcumque perspicax fuerit, ne remote quidem suspicari et deprehendere potuit. 4. Omnium causas ac principia profert; siquidem ipsa disserit de Deo tanquam supremo efficiente, et fine omnium; adeoque de rerum omnium ab ipso emanatione, conservatione, gubernatione et suos in fines et congruos directione: sicque scientia est omnium; non quidem in universali secundum praedicationem et cognitionem, quasi traderet principia quibus res singulae cognoscerentur: sed quia fontem ac principium omnium rerum aperit, idque divino ac supernaturali lumine fidei innixa; quod certe multo nobilius est ac praestantius, quam si traderet generales et communes rerum omnium conceptus, earumque principia complexa per lumen naturale, ut facit Metaphysica. Licet autem ordinetur ad praxim, nihilominus maxime propter se expetitur, si comparative ad alias scientias consideretur; siquidem non ordinatur ad eas, ut illis subserviat: imo aliae ad eam referuntur, tamquam ancillae, ut ei subsint et famulentur. Haec enim est divina illa Sapientia, quae misit ancillas suas, scientias nempe omnes naturales, vocare ad arcem divinae cognitionis et fidei defensionem; ut disertissime indicat S. Bonaventura in opusculo de reductione artium, et scientiarum ad Theologiam: ergo cum omnes ad sapientiam desiderandae conditiones, dempta evidentia, ei competant, non immerito sapientiae titulo gaudet.

Dices 1. Sapientia tradere debet, probare et notificare communia rerum et scientiarum principia: sed id non exequitur Theologia nostra: ergo non est sapientia. — Distinguo maiorem. Sapientia Philosophica et vulgaris, qua nititur lumine rationis, et versatur circa prima principia evidenter et naturaliter nota, concedo; sapientia Supernaturalis, seu quae supernaturali lumine procedit, qualis est Theologia, nego. Ideo enim Metaphysica, v. g., tradit et probat principia ceterarum scientiarum, quia est eiusdem ordinis naturalis cum eis, et versatur circa ens in communi, et circa generalia rerum principia, quatenus naturaliter innotescunt: Theologia vero cum lumine superioris ordinis innitatur, etiam altius pertingit, nec ad scientias naturales sese deprimit, nisi ut judicet de earum doctrina, et quidquid in eis a veritate repererit alienum, improbet, et a Christianorum Academiis tamquam dogma perversum eliminet. — Adde. Quod si Theologia non tradat principia cognitionis, tradit saltem principia entitatis rerum; siquidem agit de Deo omnium rerum prima causa, moderatore summo, ac ultimo fine: idque tam in ordine naturali, quam supernaturali. Est etiam aliquatenus et ex occasione scientia omnium rerum in particulari, eaque perspicacior, quam quaelibet scientia naturalis; siquidem occasione Mysterii Incarnationis, agit de essentia, subsistentia et personalitate; docetque subsistentiam et personalitatem realiter ab entitate individui esse distinctam; necnon duas naturas eadem subsistentia posse subsistere, quod utique Metaphysico prius erat ignoratum. Similiter agendo de operibus sex dierum, aperit entium originem, situm, statum et directionem: insuper praestantissimarum entis specierum, Angelorum nempe et hominum naturam, dotes et proprietates indicat. Agit pariter de accidentibus corporeis in Eucharistiae Sacramento sine subiecto subsistentibus, de habitibus virtutis et gratiae, etc., ac proinde dici potest aliquatenus scientia universalis.

Dices 2. Sapientia versari debet circa difficilia et a sensibus remota: sed Theologia agit de iis quae facile cognosci possunt, et sensibus obversantur, puta de humanitate Christi, homine, Sacramentis, etc.: ergo non est dicenda sapientia. — Distinguo minorem. Illa facile cognosci possunt et a sensibus percipi, ut a Philosopho considerantur exterius et secundum eorum naturalem constitutionem, transeat: ut considerantur a Theologo, et quatenus humanitas Christi est Verbo divino unita personaliter: item prout homines destinantur ad finem supernaturalem per media supernaturalia; similiter prout Sacramenta assumuntur a Deo tamquam signa certa et efficacia ad producendam gratiam, etc., haec inquam, sunt cognitu facilia, nego. Haec enim et cetera quaeque in Theologia tradita innotescunt et aperiuntur per solum lumen fidei et discursum lumini supernaturali innixum, ad quae homo naturae viribus nullatenus potest assurgere; nam ut loquitur sanctus Paulus, 1. ad Corinth. 2., Animalis homo non percipit ea quae sunt spiritus Dei; stultitia enim est illi, et non potest intelligere, quia spiritualiter examinantur: spiritualis autem iudicat omnia, et ipse a nemine iudicatur.