Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Non alibi maior et acrior, quam in praesenti materia videtur Theologorum pugna. Vix enim circa divinarum perfectionum distinctionem unum cum altero per omnia consentire reperies, si diversa Scholarum placita spectaveris. Quocirca operae pretium est ingentes hac de re concertationes omni qua licet mentis acie ponderare. Quod utique praestare tentabo duabus in sequentibus Quaestionibus.

Circa praesentis Quaestionis resolutionem varia fuit, et omnino opposita quorumdam Theologorum sententia. Quidam enim senserunt inter essentiam, et attributa realem adaequatam intercedere distinctionem; sicut de quodam Gualtero refert Niphus, lib. 12. Metaphys., Disput. 13. cap. 3. et Iacobus de Vitriaco: quae pariter sententia tribuitur Gilberto Porretano Pictaviensi Episcopo. Nominales vero in oppositam omnino sententiam ierunt, qui cum suo Principe Ochamo in 1. dist. 2. quaest. 2., nullam omnino a parte rei in Deo distinctionem admittunt: sed volunt attributa esse solam nominum diversitatem, et varietatem, oriundam ex diversa connotatione, et respectu divinae essentiae ad creaturas; ita ut eadem omnino simplicissima essentia divina connotando, v. g. miseriam sublevandam, dicatur misericordia; connotando veritates clare et certo cognoscendas, dicatur sapientia, etc. Ut autem medias has inter sententias et syrtes securiorem viam teneamus, et quid verius sentiendum sit, evidenter aperiamus

Notandum 1. Haec tria vocabula, divisio, distinctio, et non identitas, differre invicem penes magis, et minus, et sicut superius, et inferius: omnis enim divisio est distinctio, et non identitas; non tamen e converso: quia divisio cum materiam, et quantitatem sequatur, in solis rebus corporeis extensis reperiri potest; distinctio vero cum entis proprietas, reperitur in omnibus entibus, tam spiritualibus quam corporeis: unde fit, ut in Angelis sit equidem distinctio, non autem divisio. Similiter distinctio, et non identitas differunt penes superius, et inferius; omnis enim distinctio est non identitas, non tamen e converso; quia cum distinctio sit entis proprietas, solum reperitur inter entia, et extrema positiva: unde inter ens, et non ens, inter formam, et privationem eius non est distinctio, sed non identitas. Quod si interdum Doctores, et Philosophi dicant formam et privationem, ens et non ens invicem distingui, haec distinctio accipienda est negative, id est quod sint non idem; omnia enim, quae distinguuntur, sunt non eadem, non tamen omnia quae sunt non eadem, proprie distincta dici debent.

Notandum 2. Cum nostro Mayronio, in 1. dist. 8. quaest. 1., quadruplex esse genus distinctionis rerum a parte rei, et independenter ab operatione intellectus. Prima, inquit, distinctio est essentialis, qua una essentia existens distinguitur ab alia essentia existente, v. g. Deus a creatura. Secunda realis, qua res distinguitur ab alia re, vel a qua producitur, ut Filius a Patre, vel a qua separari potest, ut albedo a pariete, vel sine qua existere potest, ut fundamentum sine relatione. Tertia est formalis, qua quidditativus conceptus unius, v. g. sapientiae, non est quidditativus conceptus alterius, v. g. omnipotentiae. Quarta, modalis, quae est inter quidditatem, et modum, seu gradum illius, v. g. inter sapientiam, et finitatem, aut infinitatem eius.

Notandum 3. Harum omnium distinctionum maximam esse essentialem: res enim, quae essentialiter invicem differunt, magis discrepant, quam quae aliis distinctionibus secernuntur: ipsam sequitur realis, utpote, quae est inter entitates realiter existentes, quarum una vel est productiva alterius, vel ab ea separabilis est, vel sine ipsa potest existere: formalis tertium locum obtinet, utpote media inter realem, et modalem, estque inter duas formalitates seu conceptus obiectivos seorsim conceptibiles: modalis omnium est minima: modus enim non variat rationem formalem rei, sed eam auget vel minuit intra eamdem rationem formalem; albedo namque intensa ut duo non distinguitur a seipsa formaliter, nec essentialiter diversa est, quatenus habet octo gradus; licet non sit eadem modaliter. Unde distinctio modalis sequitur sortem distinctionis formalis; ut proinde si attributa distinguantur a parte rei formaliter ab invicem, et ab essentia divina, etiam modales perfectiones distinguantur actu modaliter.

Conclusio prima. — Inter essentiam, et attributa nulla intercedit distinctio essentialis, nec realis. Haec videtur de Fide: siquidem in Concilio Lateranensi cap. Firmiter, definitur substantiam divinam esse indivisibilem, utpote omnino simplicem: sed non esset omnino simplex, si constaret attributis ab ea realiter, et essentialiter distinctis: ergo attributa ab essentia divina ita non discrepant. — Insuper in eodem Concilio determinatur quod fide credendum est, in Deo esse Trinitatem solummodo, non vero quaternitatem; quia quaelibet trium Personarum est illa res, scilicet substantia, essentia, seu natura divina: sed si attributa distinguerentur realiter ab essentia, non minus in Deo foret quaternitas, quam si divinae Personae ab eadem realiter discreparent; ubicumque enim est distinctio realis, ibi pariter est rerum multiplicitas: unde cum attributa plura sint, si ab essentia divina realiter distinguerentur, non solum in Deo admittenda esset quaternitas, sed et centenitas, si totidem essent attributa, ut merito colligit sanctus Bernardus, lib. 5. De Consideratione, cap. 7.: Multa, inquit, dicuntur esse in Deo, et quidem sane catholiceque: sed multa unum, alioquin si diversa putemus, non quaternitatem habueris, sed centenitatem. Tertio dicimus magnum, iustum, et innumerabilia talia: sed nisi omnia unum in Deo consideres, habebis multiplicem Deum. Insuper in Conciliis Toletano undecimo, et Florentino definitur in divinis omnia esse unum, ubi non obviat relationis oppositio: sed inter essentiam et attributa nulla intercedit oppositio relationis: ergo inter illa etiam nulla est distinctio realis. Denique S. Bernardus, Sermone 8, in Cantica, asserit in Concilio Rhemensi damnatam fuisse illam expositionem Gilberti Porretani, qua libros Boetii De sancta Trinitate sic interpretabatur: Pater est veritas, id est verus; Filius est veritas, id est verus, etc. Unde exclamat Bernardus: O obscuram perversamque explanationem; quam verius saniusque per contrarium ita dixisset, Pater est verus, id est veritas, Filius est verus, id est veritas! etc. Et ibidem: Scribatur, inquit, stylo ferreo in ungue adamantino, vel sculptatur in silice: quod Divina Essentia, Forma, Natura, Deitas, Bonitas, Sapientia, Virtus, Potentia, Magnitudo, vere est Deus. Sed haec definitio stare non posset, si bonitas, magnitudo, etc., realiter ab Essentia divina distinguerentur; sicut enim v. g. paries non dicitur albedo, sed albus, quia albedo non ipsi identificatur; ita nec Pater et Filius dici possunt veritas, nec Deus recte dicitur bonitas, magnitudo, etc., si inter ea sit realis distinctio: ergo ex mente tam S. Bernardi, quam Concilii Rhemensis, attributa divina non realiter ab essentia distinguuntur.

Idipsum ratione triplici probat noster Bassolius in 1. dist. 22. q. 2. ad 4. articulum. Primo quidem sic: Omne infinitum identificat sibi ea omnia quae ipsi compossibilia sunt: sed Essentia divina est infinita, est enim, inquit sanctus Damascenus, infinitum quoddam substantiae pelagus: ergo identificat sibi ea omnia, quae ipsi compossibilia sunt; atqui perfectiones tam attributales, quam modales sunt compossibiles Essentiae divinae, siquidem ipsam afficiunt, et perficiunt: ergo cum ea identificantur. Minor patet, si enim infinitum sibi non identificaret ea quae ipsi compossibilia sunt, illa cum eo deberent uniri per compositionem ex partibus: sed infinitum non potest perfici, nec constitui ex partibus; quia omnis pars, in ratione partis, est limitata et finita, non enim involvit id quod altera sibi compars complectitur, alioquin non essent diversae: infinitum autem non potest componi ex parte finita, tale enim est totum per se, quales sunt partes illud componentes; ergo si partes sint infinitae, etiam totum per se constans illis partibus infinitum erit: ergo cum divina Essentia sit infinita, necessum est ut omnes suas perfectiones sibi identificet realiter, et consequenter inter essentiam, et attributa non potest intercedere aliqua distinctio realis. — Secundo: Illa sunt idem realiter, quorum unum praedicatur de alio in abstracto: sed attributa divina de se invicem, et de Essentia divina praedicantur in abstracto; nam, ut loquitur sanctus Augustinus, 15. De Trinitate, cap. 5., Deus non percipit sapientiam, qua sit sapiens, sed ipse sapientia est. Et sanctus Gregorius Nazianzenus, Oratione 2. De pace, n. 24. ait: Trinitatem esse veram, ac veritatem; et Spiritum veritatis, sanctum, et sanctitatem ipsam. Denique sanctus Anselmus, In Proslogion, c. 18. Deum alloquens ait: Certe Vita est, Sapientia est, Veritas est, Beatitudo est, Aeternitas est, et omne Verum, Bonum est; multa sunt haec, non potest angustus intellectus meus totum uno simul intuitu videre, ut omnibus delectetur. — Tertio: Si essentia, et attributa non essent idem realiter, sequeretur essentiam cum attributis esse quid perfectius secundum entitatem, quam essentia sola: sed hoc est falsum; alioquin essentia non esset ens infinitum, cum omnem prorsus entitatem non involveret: ergo non sunt invicem realiter distincta.

Dices 1. Idem realiter non continetur in seipso; alioquin idem esset, et non idem: sed attributa continentur realiter in essentia divina: ergo ab ea distinguuntur realiter. — Distinguit maiorem Bassolius: Idem secundum eamdem rationem non continetur in seipso, concedit; non enim potest esse continens, et contentum secundum eamdem omnino rationem: non continetur in seipso penes aliam et aliam rationem, negat; unde sicut homo, in quantum animal, dici potest contineri in seipso quatenus homo est, quia animal continetur in homine quasi pars in toto: ita licet attributa sint idem realiter cum essentia, quia tamen ab ea formaliter discrepant, dici possunt in ea contineri realiter, quemadmodum proprietates in essentia continentur. — Vel clarius, et brevius distinguo maiorem: Idem non continetur in seipso per veram continentiam, quae importat distinctionem realem inter continens et contentum, concedo; per identificationem realem unius formalitatis cum entitate alterius, nego. Minorem similiter distinguo: Attributa continentur in Essentia divina per veram continentiam, nego: per identificationem realem cum entitate Essentiae divinae, concedo. Unde rectius et verius dicuntur esse, quam contineri in Essentia divina.

Dices 2. Quando aliqua sunt eadem realiter, multiplicato uno, multiplicatur et aliud: ergo si attributa et essentia sint idem realiter, sicut multiplicia sunt attributa, sic etiam multiplex erit essentia. Distinguo antecedens: Multiplicato uno secundum entitatem realem, etiam aliud multiplicari debet, secundum entitatem, concedo: multiplicato secundum formalitatem, aliud multiplicari debet secundum entitatem, nego; attributa autem varia sunt tantum secundum formalitatem, non vero secundum entitatem realem: ergo ad eorum multiplicationem, non debet multiplicari divina entitas et essentia.

Dices 3. Perfectibile et perfectivum distinguuntur realiter: sed attributa divina sunt perfectiones divinae Essentiae: ergo ab ea distingui debent realiter. Maior patet, nihil enim est perfectivum sui ipsius; ergo debet esse perfectivum alterius. — Distinguo minorem: Si perfectivum se habeat per modum formae informantis subiectum, vel partis componentis totum aliquod, sicut albedo v. g. informat, et efficit parietem album, et anima cum corpore constituit vivens, concedo: si sit tantum formalitas afficiens subiectum quod perficitur, per modum proprietatis et perfectionis intrinsecae, nego: attributa autem non perficiunt divinam Essentiam per modum formae informantis, aut partis componentis, sed tantum per modum formalitatis, et perfectionis intrinsece Essentiam divinam determinantis, et perficientis hoc aut illo modo, v. g. sapientia in ratione sapientis, etc.: ergo ab ea non debent distingui realiter.

Dices 4. Quae spectant ad diversas categorias, et sub diversis praedicamentis collocantur, distinguuntur realiter: sed Essentia divina, et attributa sub diversis praedicamentis collocantur, illa quidem sub praedicamento substantiae, haec vero sub praedicamento qualitatis. Probari potest variis sanctorum Patrum sententiis, praesertim S. Augustini, lib. 15. De Trinit. cap. 5., ubi ait: Si dicamus, aeternus, immortalis, incorruptibilis, immutabilis, vivus, sapiens, potens, speciosus, iustus, bonus, beatus, spiritus, horum omnium novissimum quod posui videtur significare substantiam; coetera vero huius substantiae qualitates. Ergo censet essentiam divinam ad praedicamentum substantiae, attributa autem ad qualitatem spectare. — Nego minorem: Siquidem ex dicendis De divina simplicitate, aperte constabit Deum nullatenus sub aliqua categoriarum comprehendi. Neque etiam ea mens fuit Augustini, in praefatis enim verbis loquitur quidem de conceptu, quem formare possumus de praedicatis creaturae convenientibus, non vero de praedicatis quae Deum spectant, subdit enim: Sed non ita est in illa ineffabili simplicique natura; quidquid enim secundum qualitates illic dici videtur, secundum substantiam, vel essentiam est intelligendum: absit enim ut spiritus secundum substantiam dicatur Deus, et bonus secundum qualitatem, sed utrumque secundum substantiam: ergo tantum abest quod crassissimus is error Augustini genium infuscaverit, ut sentiret divinam essentiam esse quidem substantialem, divinas autem perfectiones inter accidentia computandas, quin imo aperte fatetur nihil in Deo nisi substantiam inveniri.

Dices 5. Illa de quibus praedicata contradictoria verificari possunt distinguuntur realiter: sed de essentia divina, et attributis, ac maxime de relationibus divinis praedicata contradictoria verificantur. Essentia enim est radix et fons attributorum ac relationum, attributa autem et relationes non sunt sibi invicem suae scaturiginis fontes, nec vicissim ab eis essentia emanat, sicut haec ab ea profluunt. Insuper essentia communicatur tribus Personis, non ita relationes personales, etc. Ergo inter eas admitti debet realis distinctio. — Nego minorem: Siquidem ad salvandas et solvendas has omnes contradictiones, sat est quod inter essentiam et attributa ac relationes intercedat distinctio formalis, ut in sequenti Quaestione evidenter aperiemus. Coetera quae vel ipse Gilbertus in suae sententiae defensionem proposuit, vel quae alii in eius gratiam obiicere solent, cum maxime depromantur ex Tractatu de Trinitate, idcirco censuimus eorum discussionem ad ipsum tractatum esse remittendam, ut convenienti ordine singula invicem cohaereant.

Quaeres tamen hic obiter, num revera Gilbertus Porretanus censuerit realem intercedere distinctionem inter Essentiam et Attributa?

Respondeo haud dubium esse ita censuisse de Essentia, et de relationibus divinarum personarum constitutivis, ut ex eius commentariis super Boetii librum De Trinitate liquet, quod data opera sequenti Quaestione in obiectionum solutione probabimus. Quod autem parem distinctionem inter essentiam et attributa non asseruerit, colligere licet ex praefati commentarii variis textibus, quibus identitatem realem essentiae divinae cum suis attributis videtur astruere; nam libro 1. § Sed haec, ita scribit: Cum dicitur, homo est iustus, non dicitur esse iustus toto quod ipse est; sed divise iustitia sola dicitur esse iustus, nec aliquid prorsus, quo ipse sit, dictio haec dimittit, nam Deus idem ipsum est, quod est iustum, id est, eodem quo est Deus est iustus. Non ergo censet iustitiam esse realiter a Deitate distinctam; qualiter enim fieri posset, ut Deus esset iustus eo quo Deus est, si iustitia divina a Deitate realiter esset distincta? Siquidem paries, v. g. non dicitur albus eo quo est paries, sed eo quo habet albedinem, posset enim esse paries, et non esse albus, quia cum albedo sit ab eo realiter distincta, etiam ab illo separari potest. Plures similes locutiones in eodem commentario reperies, et ut pateat hanc fuisse genuinam illius mentem; Eodem modo loquitur in commentario super librum eiusdem Boetii De Hebdomad., regula 7.: Non cogitamus, inquit, ab essentia, qua illum esse praedicamus, potentiam aut sapientiam eius in illa ratione esse diversam. Ergo fatetur potentiam, et sapientiam (idem dicendum de caeteris attributis) ab essentia divina non esse realiter, imo, ut sentire videtur, nec etiam ratione distinctam. — Nec obstat quod, referente sancto Bernardo, negaret Deum esse veritatem, quasi veritatem a Deitate realiter distingueret. Dei namque nomine intelligebat personam habentem Deitatem. Unde cum personalitates realiter ab essentia distingui contenderet, etiam et ab attributis distinctas esse realiter affirmabat. Hinc dicebat, Pater est verus, et non veritas, ut supra ex sancto Bernardo annotavimus. Idcirco autem vir ille aliunde doctissimus gravissimum hunc in errorem impegit, quod Philosophicis praeceptis nimium deditus, nostra fidei mysteria trutinaret ad rationis naturalis lancem, nec concipere posset qualiter relationes divinae essent idem realiter cum essentia divina, et tamen invicem realiter distinguerentur, contra illud dialecticum principium, Quae sunt eadem uni tertio, sunt eadem inter se, quod quidem principium in Tractatu de Trinitate expendemus.

Conclusio secunda. — Attributa divina non distinguuntur invicem, et ab essentia divina, sola nominum varietate. Haec est omnium Theologorum contra Nominales, puta Ochamum in 1. q. 2; Gregorium Ariminensem ibidem d. 8. q. 2. a. 1; Mayronem q. 1; Gabrielem d. 2. q. 1., contendentes attributa divina nec per intellectum quidem, vel inter se vel ab essentia distingui, sed solum esse diversa nomina eamdem rem, et sub eadem omnino ratione intrinseca significantia, et invicem solum discrepare per connotationem diversorum effectuum, vel perfectionum aut imperfectionum creaturarum, cum quibus Deus ab intellectu nostro comparatur, et nomine comparativo, seu connotativo diversimode significatur, ita quod eadem omnino formaliter etiam simplex essentia divina dicatur misericordia per ordinem ad effectum parcendi et miserendi; iustitia per ordinem ad effectum puniendi; sapientia, bonitas, et omnipotentia, per comparationem ad perfectiones creatas v. gr. sapientiae, bonitatis moralis, et potentiae multiplicis creaturarum, quibus Deus infinite supereminet. Similiter dicitur immortalis, immutabilis, et per negationem mutabilitatis, et defectibilitatis, quae in creaturis reperitur. Verum, ut merito notat Suarez, lib. 7. De Trinitate, cap. 1. n. 1., haec opinio si in re ipsa dissentiat a communi sententia, est plusquam falsa, si vero tantum in modo loquendi, est impertinens, et sine fundamento, et vix permittit nobis uti vocibus aptis ad explicandum mysterium Trinitatis. Itaque probatur conclusio: Primo quidem auctoritate sacrae Scripturae, quae de essentia, et divinis attributis saepius loquitur, ut de multis: ergo indicat ea inter se, et ab essentia distingui, quae enim multa sunt, distincta sunt, et ubi est multitudo ibi et distinctio. Consequentia patet: eodem namque modo Scriptura vocibus in plurali dicenda est uti ad plura significanda, quomodo utitur vocibus in singulari ad unicum exprimendum; sed dum vocibus in singulari utitur, unicum tantum exprimit, ut notat sanctus Paulus ad Galatas 3. his verbis: Abrahae dictae sunt promissiones, et semini eius. Non dixit: Et seminibus, quasi in multis: sed quasi in uno, et semini tuo, qui est Christus: ergo dum utitur vocibus in plurali, plura designat. Probatur antecedens iis et similibus Scripturae locis: Roman. primo: Invisibilia Dei a creatura mundi, per ea quae facta sunt, intellecta conspiciuntur, sempiterna quoque eius virtus et divinitas, quibus Apostolus tria designat, nimirum attributa, operationes, et essentiam divinam: ergo censet haec aliquatenus invicem distingui. Et ibidem, cap. 11. exclamat: O altitudo divitiarum sapientiae, et scientiae Dei, quam incomprehensibilia sunt iudicia eius, et investigabiles viae eius! Item Ioannis 16. Christus ipse de attributis divinis, et essentia sibi ut Filio communicatis a Patre loquitur ut de multis, Omnia, inquit, quaecumque habet Pater mea sunt. Quae verba Concilium Florentinum Sessione ultima sic exponit: Omnia quae Patris sunt ipse Pater unigenito Filio suo dedit gignendo, praeter esse Patrem. Censet ergo Concilium praeter paternitatem plura esse in Patre: sed illa non sunt nisi essentia, et eius perfectiones, sive attributales, sive modales, uti etiam explicat sanctus Hilarius, lib. 5. De Trinitate, ubi expendens praefata verba Ioannis, ait: Deus in his ostendit intelligendum esse, quae sua sunt in virtute, in aeternitate, in providentia, in potestate.

Secundo: Concilia nedum de attributis et essentia loquuntur ut de multis; sed etiam affirmant inter ea aliquam intercedere distinctionem. Sic 6. Synodus, actione 8. ait: Patrem, Filium et Spiritum sanctum nihil in Incarnatione habere commune nisi benignissimam misericordiam, et voluntatem, quasi diceret aliquid esse in Filio commune in Patre, et Spiritu sancto, secundum quod non unitur immediate humanitati, et aliquid proprium, secundum quod immediate ipsi humanitati personaliter unitus est: ac proinde aliquam esse distinctionem inter essentiam divinam communem tribus Personis, quae immediate non incarnatur, et personam Filii, quae immediate naturam humanam assumpsit: impossibile enim est unum et idem, re et ratione indistinctum incarnari simul et non incarnari; alioquin de eodem secundum idem penitus affirmarentur duo vere contradictoria, qualia sunt incarnari, et non incarnari: impossibile pariter est quod si essentia divina, et relatio filiationis differant tantummodo penes nomina, quicquam vere affirmari posse de personalitate Filii, quod non vere affirmetur de essentia divina; sicut v. g. ex hypothesi quod gladius et ensis differant tantum nomine, quidquid vere affirmatur de ense, etiam vere praedicatur de gladio: ac proinde sicut vere dicitur Filius immediate naturam humanam assumpsisse, sic pariter verum erit dicere essentiam divinam immediate naturam humanam assumpsisse, et ipsi uniri: quod a veritate simul, et a fide alienum est, ut testantur Concilia Toletana 6. et 11. affirmantia Filium assumpsisse humanitatem in eo quod est proprium Filii, non quod est commune Trinitati. Eamdem in sententiam eunt omnes sancti Patres sequenti Quaestione laudandi, eaedem enim rationes et sententiae quae inter essentiam et attributa distinctionem formalem astruent, nominalium sententiam funditus destruent et expugnabunt. Nihilominus conclusio etiam ratione probatur: Illa de quibus contradictoria verificari possunt distinguuntur invicem; contradictoria enim de eodem secundum idem vera esse non possunt: sed de divinis attributis deque essentia et relationibus personalibus duo contradictoria verificantur; etenim Filius gignitur per intellectum, non per voluntatem; Spiritus vero sanctus producitur per voluntatem, non per intellectum; sicutque intellectus generat, voluntas non generat; voluntas spirat, intellectus non spirat; essentia divina nec generat nec generatur, nec spirat nec spiratur. Item essentia communicatur tribus Personis, relationes vero personales non communicantur: hypostasis Verbi immediate unitur humanitati, non ita essentia: ergo inter illa necessum est aliqua intercedat distinctio, alioquin duo contradictoria de eodem secundum idem verificarentur; quod implicat. — Insuper si paternitas, v. g. et essentia sint omnino eadem, et nullatenus distinctae, tam verum erit dicere: Filiatio est paternitas realiter, quam: filiatio est essentia realiter; idem enim omnino conciperetur, et affirmaretur in utraque propositione: similiter tam verum esset dicere, essentiam generare et generari, producere et produci, quam Patrem generare, et filium generari: similiter Filius vere dici poterit produci per voluntatem, aeque ac Spiritus sanctus, si voluntas et intellectus solo nomine differant; quae enim tantum nomine discrepant, ut ensis et gladius, vel Deus et Θεός, quidquid de uno affirmatur, similiter et affirmari potest de altero. Hae autem omnes consequentiae in fidem militant.

Obiciunt Nominales: varias sanctorum Patrum auctoritates, quibus Deus dicitur non tam habere, quam esse suam omnem perfectionem. Sic. S. Anselmus in Monologio, cap. 25., Summa natura, inquit, non proprie dicitur iusta, quia habet iustitiam: sed quia existit iustitia. Similiter S. Augustinus, 6. De Trinitate, cap. 7., Deus, inquit, multipliciter quidem dicitur magnus, bonus, sapiens, beatus, verus; et quidquid aliud non indigne dici videtur; sed eadem magnitudo eius quae sapientia, et eadem bonitas quae sapientia et magnitudo. Ergo nec essentia ab attributis, nec attributa invicem ullatenus discrepant. — Distinguo consequens: Nullatenus discrepant realiter, concedo; non enim sunt res et res distinctis realiter existentiis existentes; non discrepant formaliter, et tamquam diversae formalitates ac conceptus obiectivi diversimode conceptibiles, nego. Itaque dum sancti Patres affirmant Deum esse totum quidquid est, et unam perfectionem divinam esse alteram, loquuntur de identitate reali, qua per infinitatem, omnia quae in Deo sunt idem omnino sunt, et realiter indistincta; non autem loquuntur de identitate, aut distinctione formali; alioquin sibi ipsis contradicerent, ut patebit ex assignandis eorum sententiis in sequenti Quaestione.

Instant Nominales: Sancti Patres interdum affirmant divinas perfectiones nullatenus invicem differre, et negant unam alteri quidpiam addere. Sic S. August. lib. 15. De Trinit. cap. 5., Bonitas, inquit, atque iustitia, numquid inter se in natura Dei sicut in eius operibus distant, tamquam duae diversae sint qualitates Dei, una bonitas, alia iustitia? Non utique; sed quae iustitia, ipsa bonitas, et quae bonitas ipsa beatitudo. Item cap. 6.: Neque sicut nos de illo percipimus sapientiam, ita Deus de aliquo; sed sua est ipse sapientia, quia non est aliud sapientia eius, aliud essentia, cui hoc est esse quod sapientem esse. Similiter S. Gregorius Nyssenus, lib. ad Ablavium, circa finem, Omnem, inquit, circa essentiam diversitatem reicit divina simplex et variationis inscia natura. Item S. Bernardus, lib. 5. De Consider. cap. 6.: Hoc est ei esse, quod haec omnia esse, et si centum talia addas, non recessisti ab esse; quod manifestum indicium est nullum discrimen inter essentiam et attributa revera intercedere. — Nego consequentiam: Volunt enim solum praefati Patres a Deo arcere distinctionem realem inter essentiam et attributa, omnemque a Deo compositionem removere, ne ipsius divinae simplicitati et infinitati detraherent: cum enim simplicitas et infinitas omnia prorsus quae in Deo sunt, essentialia et attributalia, identificent realiter, verum est dicere unam perfectionem esse alteram realiter, et nihil reale distinctum alteri adicere; non autem negant illas esse varias formalitates, realiter quidem invicem et cum essentia identificatas, sed formaliter distinctas.

Urgent Nominales: Sancti Patres etiam affirmant pluralitatem nominum, quibus divinas perfectiones significamus, solum oriri ex imperfectis nostris conceptibus, quibus Deum more creaturarum apprehendimus, aut ad creaturas varie comparamus; in Deo tamen nihil esse varium, et multiplex, sed solum diversam nominum appellationem. Sic S. Bernardus, lib. 5. De Consider. cap. 13., cum dixisset Deum esse longitudinem, latitudinem, sublimitatem, et profundum, subdit: Visus sum protulisse plura, sed unum est, unus Deus signatus est pro captu nostro, non pro suo statu. Divisus est hic captus noster, non ille Deus, voces diversae, semitae multae; sed unum per eas significatur, unus quaeritur. Item S. Cyrillus, lib. 11. Thesauri, ait: Substantiam Dei seipsa perfectam esse, sed tamen nos cogi nonnumquam accidentium modo concipere, intelligentes ante creationem mundi creatorem Deum fuisse, sed non actu, creato autem mundo actu quoque creatorem esse. Ergo attributa sunt tantum varia nomina, nec ullam a parte rei in Deo distinctionem important. — Nego consequentiam: Vel enim SS. Patres loquuntur tantum de denominationibus et relationibus extrinsecis, puta Creatoris, Redemptoris, Sanctificatoris, Auctoris, etc. quae, quatenus actum important et significant, non novam quidem inferunt in Deo perfectionem intrinsecam, quam non haberet ab aeterno; sed sunt tantum nova, et extrinsecus adveniens denominatio; non autem loquuntur SS. Patres de perfectionibus divinis, quae reipsa, secluso quocumque intellectus conceptu, divinam essentiam afficiunt et perficiunt; vel SS. Patres volunt nominum diversitatem non designare in Deo rerum variationem, sed essentiam divinam, cum suis perfectionibus et attributis esse quidem unam rem omnino realiter simplicem, at formaliter diversam, ac pluribus nominibus significatam.

Obiciunt 2. Nominales illud suum solemne argumentum: Ubi non est unum et aliud, non potest unum concipi sine alio: sed in re simplici, qualis est Deus, non est unum et aliud: ergo unum non est conceptibile sine alio, ac proinde nihil est in eo distinctum. — Nego minorem: Siquidem essentia ab attributis, et attributa invicem distinguuntur formaliter, ut seq. Quaest. patebit. Insuper retorqueri posset, et in eos urgeri argumentum: Ubi non est unum et aliud, non potest unum producere aut produci, generare aut generari, spirare aut spirari, communicari aut uniri sine alio: sed in essentia divina non est unum et aliud, similiter et in Persona divina, quae est ens simplicissimum, non est unum et aliud, ut volunt Nominales: ergo non potest essentia divina communicari Filio, non communicata Paternitate, neque Filius potius diceretur generari per intellectum quam per voluntatem, nec voluntas magis spirare, quam intellectus; quae et similes consequentiae absurdae sunt, et haereticae: ergo, etc.

Ex praecedenti Quaestione liquet inter essentiam divinam et illius attributa ac relationes aliquam a parte rei intercedere distinctionem, nec eam solum fieri per fictionem et operationem intellectus. Restat hac in Quaestione examinandum, et resolvendum, an illa distinctio sit tantum virtualis, ut contendunt Thomistae, an vero formalis et actualis, ut Subtilis Doctoris Sectatores affirmant, quod ut percipiatur evidentius

Notandum 1. Distinctionem virtualem, ut ex Becano parte 1. tract. 1. cap. 1. quaest. 1. conclus. 3. et aliis Thomistis modernis colligitur, eam dici, qua res aliqua, licet simplex formaliter, et indivisibilis secundum se, aequivalet multis, et ita se habet per respectum ad nostrum modum concipiendi, ac si multiplex esset; unde fit ut non modo possit diversimode concipi, sed et operari inadaequate. Sic in creatis, anima rationalis, quae in eadem simplici entitate est vegetans, sentiens, et intelligens, dicitur triplex virtualiter, quia animae vegetantis, sentientis, et intellectivae vices obit et operationes elicit. Unde cum intelligit, dicitur operari inadaequate, quia operatur tantum quatenus intellectiva est et spiritualis, et ut aequivalet virtuti intellectivae Angelorum, non autem quatenus aequivalet formis brutorum aut plantarum. Sic pariter lux, v. g. quae in sua entitate simplex est, et indivisibilis, dicitur tamen triplex virtualiter, quatenus est illuminativa, exsiccativa, et calefactiva. Similiter ergo, inquiunt, divina entitas, quamvis simplex, et formaliter indivisibilis in se, dicitur tamen multiplex virtualiter, quia per suam infinitatem multis aequivalet, et supereminet, et dicitur diversimode operari inadaequate, sive ad intra generando Filium per intellectum, v. gr., non per voluntatem, id est quatenus habet intelligendi vim, et aequivalet ac supereminet infinite intellectui creato, non autem quatenus habet facultatem volendi, qua ratione spirat Spiritum sanctum, sive etiam ad extra cum creaturas producit, v. g. per omnipotentiam.

Notandum 2. Distinctionem formalem colligi, et intelligi per eius oppositum, nimirum per identitatem formalem. Formalis autem identitas est inter ea, quorum unum est definitio, aut pars definitionis alterius, seu quae diversis nominibus exprimuntur, nec in se diversa non sint. Unde Doctor in 1. dist. 2. q. 7. n. 41. Voco autem, inquit, identitatem formalem, ubi illud quod dicitur sic idem, includit illud cui sic est idem in ratione sua formali, et per consequens per se primo modo. Quae ut facilius percipiantur praemonet ibidem Doctor, aliquid posse dici unum altero ex his sex modis. Primo quidem, unitate aggregationis, eorum scilicet quae coacervantur absque ullo ordine, ut acervus lapidum. Secundo, unitate ordinis, quae priori maior est, fitque cum ordine adunantur invicem aliqua realiter distincta, et seorsim existentia, ut exercitus militum. Tertio, unitate adhaesionis, qua accidens subiectum afficiens, cum eo unum efficit, sic albedo cum pariete facit album. Quarto, unitate constitutionis, qua duo invicem adunantur ad constituendum unum per se; sic materia et forma constituunt corpus physicum. Quinto, unitate identificationis, quae prioribus strictior est, reperiturque in iis gradibus metaphysicis unam speciem constituentibus. Sic animalitas, et rationalitas invicem identificantur in homine. Sexto denique, aliquid dicitur unum unitate omnium maxima, nempe unitate formali, qua duo habent nedum identitatem realem, sed etiam formalem. Illa autem dicuntur habere identitatem formalem, quorum unum est praedicatum essentiale alterius, vel quae licet diversis nominibus exprimantur, res tamen significata per unum nomen est omnino eadem formaliter, quae per aliud nomen designatur. Ex his facile colligitur illa distingui formaliter, quae licet invicem realiter identificentur, unum tamen non est definitio alterius, nec praedicatum ipsi intime conveniens, seorsim tamen ab illo conceptibile est, et actu denominans. An autem haec distinctio reperiatur tum inter Essentiam et relationes personales, tum inter Essentiam et Attributa, tum denique inter ipsamet Attributa, resolvendum est in hac Quaestione.

Conclusio prima. — Relationes personales, v. g. paternitas et filiatio, distinguuntur formaliter ab essentia divina, ita quod essentia divina actu non sit formaliter paternitas, nec vicissim paternitas sit formaliter essentia divina. Haec est Doctoris in 1. d. 2. q. 7. n. 41. et d. 8. q. 4. n. 17. contra S. Thomam 1. p. q. 28. a. 2. et alibi.

Probatur 1. Auctoritate S. Augustini, lib. 7. De Trinit., cap. 1., ubi diserte probat necessario relationem, et essentiam invicem distingui, nec utrumque penitus idem esse, nedum in creatis, sed et in divinis. Cum enim dixisset:

Homo ergo cum dominus dicitur, ipse homo essentia est, dominus vero relative dicitur; homo enim ad se dicitur, dominus ad servum: Hoc autem unde agimus, si essentia ipsa relative dicitur, essentia ipsa non est essentia: huc accedit, quia omnis essentia, quae relative dicitur, est etiam aliquid excepto relativo:

concludit: Quapropter si et Pater non est aliquid ad seipsum, non est omnino qui relative dicatur ad aliquid. Quibus duo distinguit: Primum quidem essentiam divinam non esse relationem, quia essentia est quid absolutum et ad se, relatio vero quid respectivum, et ad aliud. Secundum, in Patre aliquid revera esse, nimirum essentiam divinam, qua est ad se; et aliquid, nimirum relationem Paternitatis, qua ad Filium refertur. Ac proinde S. Augustinus censet revera a parte rei essentiam a Paternitate distingui. — Insuper idem ibidem cap. 2.

Non, inquit, quia Pater non est Filius, et Filius non est Pater, aut ille ingenitus, ille autem genitus, idcirco non una essentia, quia his nominibus relativa communiter ostenduntur. Uterque autem simul una sapientia, et una essentia, ubi hoc est esse quod sapere, non autem simul uterque, Verbum, aut Filius, quia non est hoc esse quod Verbum aut Filium esse.

Ergo revera ratio Ingeniti, et Paternitatis, et ratio Geniti, Verbi, et Filii, cum sit relativa, distinguitur ab essentia divina, non quidem realiter, alioquin Pater non esset formaliter Deus, idem dicendum de Filio. Restat ergo ut formaliter distinguantur, siquidem S. August. loquitur de ratione essentiae, et relationis prout revera sunt a parte rei in Deo, non vero solum quatenus a nobis concipiuntur. — Denique, ibidem cap. 6. expendens illud Ioan. 10. Ego, et Pater unum sumus, ait: Et unum dixit, et sumus. Unum secundum essentiam, quod idem Deus, sumus secundum relativum, quod ille Pater, hic Filius. Ergo essentia, et relatio distincta sunt formaliter. Quod sic evinco, primo quidem ante omnem intellectus operam revera Pater, Filius, et Spiritus sanctus sunt unum unitate essentiae, et plures pluralitate personarum et relationum. Ergo relationes ab essentia distinguuntur, alias revera sicut dicitur unica essentia, sic et dici posset unica relatio personalis, et vice versa sicut tres sunt relationes personales, ita et tres essentiae concipi possent et affirmari, si nullum omnino inter essentiam et Personalitates discrimen sit a parte rei.

Secundo. Divina essentia in Patre, secluso omni prorsus actu intellectus, est entitas, ex natura rei communicabilis, et de facto communicata Filio; et Paternitas est etiam entitas ex natura rei incommunicabilis, nec actu communicata Filio, iuxta illud Florentini in litteris unionis, Pater omnia communicavit Filio praeter esse Patrem. Similiter per Paternitatem actu et formaliter, absque omni opere intellectus, prima persona Trinitatis constituitur in esse Patris, et distinguitur realiter a Filio; per essentiam vero divinam non constituitur actu et formaliter in esse Patris, nec distinguitur realiter a Filio, iuxta illud Concilii Toletani secundi: In relatione Personarum membrum cernitur, in Divinitatis vero substantia, quid numeratum sit comprehenditur: et illud Concil. Lateran. cap. Firmiter: Haec sancta Trinitas secundum communem essentiam individua, et secundum Personales proprietates discreta: ergo est aliqua distinctio actualis a parte rei ante omnem operationem intellectus, inter Essentiam divinam et Paternitatem. Probatur consequentia: Si nulla prorsus esset distinctio, aut formalis, aut realis inter ipsas, seclusa qualibet intellectus operatione, impossibile esset, quin quidquid actu convenit uni a parte rei, etiam non conveniat alteri: ergo cum communicari et identificari Filio praedicetur de essentia, etiam idem praedicari deberet de paternitate, et sic Pater a Filio non distingueretur realiter, nec esset alia ab eo persona, quod asserere haereticum est. —

Confirmatur: Pater divinus, seclusa omni intellectus opera, realiter a parte rei distinguitur a Filio: ergo debet habere actu aliquid, quo ab ipso distinguatur actu: sed non haberet aliquid actu, quo taliter ab ipso distingueretur, nisi haberet aliquid a parte rei aliquo modo actu distinctum a Filio; illud autem non haberet, si Paternitas nullatenus ab essentia distingueretur, siquidem per essentiam divinam a Filio non distinguitur, imo cum ipso in ea convenit; sunt enim unus Deus formaliter: ergo ut Pater sit actu distinctus a Filio, paternitas debet esse actu distincta ab essentia.

Confirmatur 2.: Impossibile est praedicata contradictoria actu competere eidem secundum idem: sed si nulla esset actualis a parte rei distinctio inter paternitatem et essentiam, eidem secundum idem competerent praedicata contradictoria, puta communicari actu, et non communicari actu; constituere, et non constituere; distingui realiter, et realiter non distingui: siquidem essentia divina communicatur actu, Paternitas vero actu non communicatur Filio; Paternitas constituit Patrem, essentia non constituit; Paternitas distinguit realiter Patrem a Filio, essentia vero non ipsum ita distinguit, imo est principium convenientiae in quo Pater essentialiter cum Filio convenit, et est cum eo unus Deus: ergo si Paternitas et essentia a parte rei nullatenus sint distinctae, sequitur eidem secundum idem praedicata contradictoria competere; sed falsum consequens; ergo et antecedens.

Replicant aliqui apud Maironium, in creatis quidem praedicata contradictoria non posse eidem rei competere propter limitationem, et finitatem, secus vero in divinis, propter infinitam Dei entitatem, quae cum omnem prorsus excogitabilem perfectionem et entitatem involvat, etiam quodlibet praedicatum excipere potest.

Contra: Si praedicata contradictoria vera esse possint in divinis, cur pariter in creatis non poterunt verificari? Siquidem contradictio non pugnat formaliter cum finito et infinito: sed cum ente et non ente, ita quod sicut negat, aut affirmat ens finitum, etiam ens infinitum astruit aut destruit, tam enim repugnat aliquid esse ens infinitum, et non infinitum, ac proinde tam verificari posset contradictio de ente infinito, quam de finito. — Insuper si verificari possint contradictoria de eadem omnino re indistincta in divinis, poterit aliquis affirmare Deum simul esse sapientem, et non esse sapientem; similiter Deum esse, et non esse, nec qui hoc tam absurdum affirmabit, ullatenus poterit falsitatis argui, si revera duo contradictoria praedicata in divinis subsistere possint.

Replicant Thomistae, ad salvandas, et solvendas has omnes contradictiones, sufficere quod intercedat distinctio virtualis inter essentiam et relationes personales; cum enim, inquiunt, essentia divina sit infinita, et omnem entitatem et perfectionem creaturarum involvat et excedat, ex se fundamentum sufficiens praebet intellectui, ut in ea aliquid distinguat per modum essentiae, aliud per modum relationis, comparative ad essentias et relationes creatas. Non quod revera essentia et relatio sint formalitates actu distinctae, sed quod entitas divina, propter suam infinitatem, sufficiens motivum praebeat intellectui ad hanc distinctionem excogitandam et affirmandam.

Contra primo: Illa distinctio virtualis, vel efficit ut aliquid sit actu in Patre, quod non sit identificatum Filio, vel non efficit. Si efficit: ergo est aliquid actu in Patre, quod actu distinguitur ab essentia, quae est identificata Filio. Si non efficit: ergo falsum est quod Pater sit realiter et actu distinctus a Filio. — Secundo: Quando principium distinctivum est virtualiter tantum distinctivum ab eo, in quo aliqua conveniunt, etiam ipsamet tantum virtualiter distinguuntur, non vero actu: ergo si Paternitas, et Filiatio sint tantum distinctae virtualiter ab essentia divina, in qua Pater, et Filius conveniunt, etiam ipsae personae divinae non distinguentur invicem actu, sed tantum virtualiter. — Tertio: Impossibile est quod aliqua distinctio aut realis, aut virtualis, aut formalis, efficiat ut idem secundum idem sit formaliter tale, et non sit tale formaliter: ergo impossibile est quod distinctio illa virtualis efficiat, quod eidem entitati competat esse identificatum et non esse identificatum, constitutivum et non constitutivum, distinctivum et non distinctivum: ergo cum haec praedicata conveniant essentiae et paternitati, oportet ut Paternitas et essentia sint diversae formalitates, quarum ratione illa praedicata in Deo verificentur. — Quarto: Dum Pater divinus intelligit se, aut intelligit essentiam divinam, et Paternitatem, ut diversa obiecta formalia actu distincta, aut ut idem obiectum sub alio, et alio modo a nobis apprehensibili. Si primum, ergo inter Paternitatem, et essentiam erit formalis, et actualis distinctio. Si secundum, ergo non est maior differentia inter Paternitatem et Deitatem, quam inter Deum et Deitatem, et consequenter non concipit Paternitatem esse magis incommunicabilem, quam essentiam, si nempe nullum inter utramque discrimen deprehendat. Qualiter enim cognosci poterit Paternitas magis incommunicabilis, quam divina essentia, si revera inter utramque nullum omnino actuale discrimen intercedat a parte rei, sed solum per nostri intellectus conceptum? An divina cognitio nostri intellectus imbecillitati et figmento attemperabitur, et ipso indigebit, ut aliquid actu distinctum percipiat, et sine quo omnino indivisum et indistinctum perciperet? Quid si nullus creatus intellectus usquam extitisset, qui hanc essentiae divinae a relationibus distinctionem deprehenderet, Deus nusquam eam novisset? Neminem arbitror qui rem actu tetigerit, ita desipere, ut absurdas has consequentias admittat, quin potius libenter cum Doctore Subtili fatebitur nihil distinctione formali aptius esse ad explicandum adoranda Trinitatis mysterium, et omnes excutiendas ambages, et contradictiones quibus adversarii, et impugnatores distinctionis formalis in dies implicantur, et urgentur.

Obiciunt Thomistae, primo quidem: si divinae relationes non sint de conceptu formali essentiae divinae, sequitur eas ipsi esse extrinsecas, ac proinde accidentales: sed falsum consequens: ergo et antecedens. Patet sequela maioris, siquidem inter essentiale et accidentale nullum medium est. Patet etiam minor, nihil enim in Deo est quod non sit essentia.

Distinguo sequelam maioris: Sunt accidentales, quatenus accidentale sumitur pro eo quod non est definitio, nec pars definitionis, nec praedicatum in primo modo dicendi per se illius rei cui convenit, concedo; quatenus accidentale sumitur pro eo quod extrinsecus advenit rei iam intrinsece completae, nego. Itaque relationes sunt quidem extra conceptum formalem ipsius essentiae quatenus praecise essentia est; non vero sunt extra ipsius entitatem realem, siquidem intrinsece ipsi competunt, et realiter identificantur.

Obiciunt 2.: Divina Essentia necessario est Pater: sed necessario esse Patrem non competit ei tamquam proprietas, nec tamquam modus distinctus ex natura rei a divina Essentia, Trinitas enim Personarum non est proprietas essentiae: ergo competit ei prout essentia est formaliter, et intrinsece.

Distinguo maiorem: Est necessario Pater necessitate identica, concedo; formali, nego; divina namque Essentia non est Pater formaliter, sed tantum realiter, et identice. Ad minorem dico, quod etsi esse Trinum non conveniat Deo tamquam proprietas, tamen verum est, quod esse Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, non est de ratione formali divinae Essentiae, sed extra eius rationem formalem. Fateor ergo necessario competere Deo, et intrinsece quod sit Trinus, siquidem Personarum Trinitas oritur ex summa fecunditate divinae Essentiae; non tamen essentiae rationem formalem ingreditur, sed solum ei realiter identificatur.

Instant: Quidquid essentialiter competit divino esse, etiam competit essentialiter divinae Essentiae; sed divino esse infinito competit essentialiter esse Patrem, Filium, et Spiritum sanctum: ergo et divinae Essentiae. Patet minor, alias non esset essentialiter et intrinsece infinitum esse, siquidem intrinsece non esset personarum Trinitas, quae summa est perfectio.

Distinguo maiorem: Si essentiale sumatur pro eo quod est rei intrinsecum, et identificatum realiter, concedo; si sumatur pro eo quod est praedicatum essentiale, et in primo modo dicendi per se, nego. Ad minorem dico quod licet divina Essentia formaliter in suo formali conceptu non involvat relationes, non minus est infinite perfecta, tum quia relationes personales nullam per se formaliter dicunt perfectionem, tum quia Essentia divina per suam infinitatem formalem et radicalem, est infinitum essendi pelagus, a quo omnes relationes divinae et attributa ac modi pullulant, et emanant.

Obiciunt 3. varias Conciliorum auctoritates, quibus probare nituntur nullam actualem inter Essentiam divinam, et relationes personales distinctionem inveniri; sed solum virtualem, et quae per intellectum concipitur, et apprehenditur. Proferunt in primis Concilium Florentinum Sessione 18, ubi Ioannes Theologus ex sententia Ecclesiae Latinae ait, divinam substantiam, et personam, re quidem idem esse, secundum autem modum intellectionis nostrae videri differre: et sessione 19. Andreas Colossensis causam Latinorum agens adversus Graecos ait: Haud quaquam putare debetis quod re differant (puta essentia, et relatio), sed sola ratione, aut intelligentia differre creduntur; et sessione 25.: Ne ipsam eamdem substantiam re, non autem sola ratione ab hypostasibus, et Personis differre credere videamur: ergo ex mente Patrum Latinorum, quorum partes agebant praefati Ioannes, et Andreas, constat essentiam, et paternitatem sola ratione actu differre, ac proinde a parte rei nulla inter eas est formalis distinctio.

Nego consequentiam: Et dico ad praefatas auctoritates; primo quidem ea verba prolata fuisse non definiendo, sed disputando et explicando res fidei: in disputationibus autem, et explicationibus, communiores solito opiniones usurpantur, ut ex illis clarior et evidentior appareat veritatis indagatio et manifestatio. Secundo, per rationem forte intelligunt distinctionem rationis ratiocinatae, quae connotat extrema actu distincta, quaeque, inquit Doctor in 1. dist. 2. quaest. 7. n. 43, coincidit cum distinctione formali. Potest enim vocari differentia rationis, sicut ait quidam Doctor: Non quod accipiatur differentia formata ab intellectu: sed ut ratio accipitur pro quidditate rei, secundum quod quidditas est obiectum intellectus. Tertio dico quod per distinctionem rationis illi Theologi excludebant vulgarem distinctionem realem, quae solveret unitatem, et identitatem essentiae cum Personis; non autem distinctionem formalem, cuius nomen nondum Theologis, et Philosophis innotuerat; quaeque mediat inter distinctionem pure realem, et pure rationis; nec solvit identitatem realem Essentiae, et relationum: quam realem identitatem solum astruere volebant illi Theologi, non vero identitatem formalem, ut liquet ex verbis praefatis Ioannis dicta Sessione 16. quibus ipse videtur distinctionem formalem propugnare; subdit enim: Ipsa tamen substantia cum personis communicat; proprietates vero nequaquam communicabiles sunt: quod quidem ex relationis vi creditur evenire: ergo tantum abest ut nostram distinctionem formalem destruat, imo adstruit: distinctio enim quae fit vi relationis divinarum personarum constitutivae, non fit per solam actualem intellectus considerationem, sed est revera a parte rei.

Obiciunt 4. Concilium Rhemense, in quo (ut refert Otto Frisingensis, lib. 1. De gestis Frederici Imperatoris, cap. 57.) contra Gilbertum Porretanum dicentem: Rationem Theologicam dividere inter naturam, et personam, definitum est, ne aliqua ratio inter naturam, et personam dividat, neve divina essentia dicatur in sensu actuali tantum, sed etiam nominali, hoc est ne solum dicatur, Pater Deitate est Deus, sed est ipsa Deitas: ergo ex mente Concilii, inter essentiam, et relationes personales sola intercedit distinctio rationis, et quae fit per mentem; non autem formalis, et quae sit a parte rei.

Respondeo: In eo quidem Concilio merito damnatum fuisse Gilbertum, quod assereret relationes divinas realiter ab essentia distingui, ut constat nedum ex nostro Alensi 1. part. q. 68. memb. 5; S. Bonaventura in 1. dist. 23. quaest. 2; S. Thoma 1. part. quaest. 28. art. 3. et aliis antiquioribus Theologis, qui eam fuisse Gilberti mentem referunt, et affirmant; sed etiam ex Confessione Fidei quam S. Bernardus una cum aliquibus Ecclesiae Gallicana Episcopis, soluto Rhemensi Concilio, edidit; quaque reprobata fuit ab Eugenio Summo Pontifice, eo quod ipso inscio, et inconsultis Cardinalibus fuisset edita. In hac autem Fidei professione, quam refert Otto Frisingensis, cap. 56. habetur, Patrem, Filium, et Spiritum sanctum non esse res alias a Deo, quod indicium est Gilbertum docuisse Personas, et relationes earum constitutivas esse res alias a Deo, et realiter ab Essentia divina distinctas. Insuper S. Bernardus, lib. 5. De Consideratione, cap. 7. adversus eumdem Gilbertum disputans, ait illum admittere in Deo Quaternitatem, quia nimirum Essentiam divinam a relationibus numero distinguebat, distinctio autem numerica est realis: ergo censebat Gilbertus relationes ab essentia non solum distinctione rationis, sed reali a parte rei distingui. Denique idem S. Bernardus, Sermone 80. in Cantica, disputans in eumdem Gilbertum, ait Essentiam divinam non esse in Personis tamquam formam in subiecto a quo distinguatur, sicut distinguitur albedo a nive, et nigredo a corvo; quae certum est realiter distingui: qualem etiam distinctionem putabat esse inter genus et differentiam, inter animam et eius facultates; licet non accurate satis ad Philosophiam, et rei veritatem. Quibus patet quam perperam Vasquez, Prima parte disp. 120. c. t. n. 18., et nonnulli Recentiores Thomistae ex eo affirmant, definitionem ab Eugenio Summo Pontifice contra Gilbertum editam, etiam in Scoti distinctionem formalem a parte rei militare: quod certe summa hallucinatio est, quippe cum longe diversa sit Subtilis Doctoris a Gilberti Porretani sententia; hic enim admittebat vere realem maximam distinctionem inter essentiam, et relationes personales, quae solveret earum realem identitatem; Doctor vero Subtilis solum admittit distinctionem formalem, quae talem identitatem non solvit. Nam si secus sensisset Doctor, haud dubie tantum errorem indemnatum Ecclesia tamdiu non tulisset: quam utique sententiam cum non damnaverit, indicium est non idem Scotum cum Gilberto sentire, ac proinde turpiter hallucinari eos omnes qui hunc errorem Doctori Subtili ascribunt.

Nec refert quod, ut ait praefatus Otto, Gilbertus assereret inter naturam, et personam non mathematica abstractione, sed theologica consideratione quoquomodo rationem dividere; etenim, per considerationem theologicam non significabat diversos conceptus obiectivos, et formales, quales importat distinctio formalis, uti false interpretatur Vasquez: sed designabat distinctionem realem, ut colligitur, tum ex dictis, tum ex ipso vocabulo dividere; divisio namque significat abstractionem negativam, qua unum negatur esse alterum, ac proinde distinguitur realiter ab altero. Quae autem formaliter discrepant, unum non negatur esse alterum, sed solum abstrahi formaliter ab altero, abstractione praecisiva, non autem negativa.

Conclusio secunda. — Divina attributa invicem distinguuntur formaliter, et actu ex natura rei, et seclusa intellectus consideratione.

Haec conclusio est Doctoris in 1. dist. 8. quaest. 4. n. 17. et alibi. Eamque sic probat. Primo: Seclusa quacumque intellectus consideratione, Deus habet formaliter omnem perfectionem simpliciter simplicem, alias non esset infinite perfectus, nec illud quo maius excogitari non potest, ut iam probavimus quaest. 2. praec. art.: sed divinae perfectiones simpliciter simplices non possunt esse formaliter in Deo, quin formaliter et actu distinguantur, tum ab invicem, tum ab Essentia divina; alioquin si idem omnino formaliter essent cum Deitate et cum seipsis, non essent ibi plures perfectiones simpliciter simplices, sed unica: ergo si Sapientia v. g. est formaliter, et actu in Deo, etiam formaliter, et actu distinguitur a iustitia, et ceteris attributis.

Confirmatur 1.: Ubi est res formaliter, ibi est secundum suum conceptum quidditativum: ergo et secundum suam unitatem entitativam, quia ens et unum convertuntur: ergo si perfectiones simpliciter simplices sint in Deo formaliter, quaelibet in eo suam habet unitatem, ac proinde suam distinctionem ab alia, unitas enim est id, quo res est indivisa in se, et divisa a quolibet alio.

Confirmatur 2.: Circumscripto omni actu intellectus, Deitas est infinitum essentiae pelagus, ex S. Damasceno, lib. 1. cap. 12: sed non potest esse pelagus perfectionum, nisi ea sit perfeetionum multitudo, et pluralitas: ergo seclusa intellectus operatione est in Deo perfectionum pluralitas et diversitas. Insuper, ex S. Augustino, lib. 1. De Trinitate, cap. 3. omnes perfectiones divinae sunt mutuo aequales: sed aequalitas est inter plura actu distincta: ergo perfectiones divinae sunt a parte rei actu distinctae. — Denique: Si attributa distinguerentur per operationem intellectus, haec distinctio fieret actualis, vel per operationem intellectus divini, vel per operationem intellectus creati: sed neutrum dici potest: ergo non fit per operationem intellectus, sed attributa sunt seipsis a parte rei distincta. Maior patet, nullus est enim intellectus, praeter creatum et increatum: Minor probatur quoad primam partem: intellectus divinus est attributum divinum: ergo non potest per suam operationem actu distingui; omnis enim operatio supponit potentiam actualem: ergo operatio intellectus divini supponit eum actualem, et proinde non potest eum actualem efficere. Patet etiam quoad secundam partem: quia consideratio intellectus creati nihil causat in Deo nisi solam relationem rationis, et denominationem extrinsecam: ergo non potest efficere, ut divinae perfectiones sint in Deo formaliter actu distinctae: ergo illae seipsis a parte rei debent esse distinctae.

Probat 2. Doctor: Sapientia in genere, et bonitas in genere non sunt idem formaliter, et actu; sed invicem formaliter, et actu distinguuntur: ergo sapientia, et bonitas in Deo etiam formaliter, et actu distinguuntur. Consequentia probatur: Sapientia divina, et bonitas divina, quatenus divina sunt, nihil habent praeter rationem infinitatis: sed infinitas non variat rationem formalem earum, est enim modus rei, modus autem non variat rem formaliter, ut ait Doctor in 1. dist. 13. quaest. unica; albedo siquidem ut quatuor, et albedo infinita, non sunt diversae essentiae, nec habent rationem formalem diversam: ergo infinitas non efficit quod sapientia, et bonitas in Deo non sint actu distinctae.

Probatur 3. Intellectus, et voluntas in divinis distinguuntur formaliter: ergo similiter sapientia, et bonitas. Consequentia patet a paritate rationis. Antecedens probatur: Primo quidem: intellectus est principium intellectionis, non autem voluntas; et voluntas est principium volitionis, et non intellectus. Ergo intellectus, et voluntas actu distinguuntur. Consequentia patet, quia si intellectus, et voluntas sint omnino formaliter idem a parte rei, etiam eorum actus erunt omnino idem; et sic intellectio erit volitio, et volitio erit intellectio; siquidem distinctio actuum colligitur ex distinctione potentiarum a priori, sicut distinctio potentiarum ex actuum distinctione infertur a posteriori. — Secundo: Si intellectus, et voluntas formaliter, et actu a parte rei non essent diversae, sequeretur productionem Verbi divini non esse distinctam a processione Spiritus sancti: sed falsum consequens: ergo et antecedens. Minor patet tum ex doctrina SS. Patrum, tum ex decretis Conciliorum. Filius enim, inquit S. Athanasius in Symbolo, a Patre solo est, non factus, nec creatus, sed genitus: Spiritus vero sanctus a Patre et Filio, non factus, nec creatus, nec genitus, sed procedens. Maior probatur: Illa emanationum diversitas non aliunde repeti potest, quam ex diversitate intellectus per quem Filius; et voluntatis per quam Spiritus sanctus procedit. — Unde sancti Patres communiter docent, Filium oriri nascendo tamquam Verbum, et conceptum mentis; Spiritum vero sanctum procedendo ut donum, et amorem, quia amor est veluti quaedam processio in amatum, ut indicat S. Anselmus, lib. de Processione Spiritus sancti c. 2.: Filius, inquit, ideo non est Spiritus sanctus, nec Spiritus sanctus est Filius, quia Filius nascendo habet esse de Patre; Spiritus vero sanctus non nascendo, sed procedendo. Et S. August. lib. 10. De Trinitate, cap. 27, loquens de statu beatifico, Videbis, inquit, quid distet nativitas Verbi Dei a processione Doni Dei. Et lib. 5. cap. 11. ubi proposuit cur Spiritus sanctus non sit Filius, cum tamen a Patre exeat; respondet: Exiit enim non quomodo natus, sed quomodo datus: ergo SS. Patres censent a parte rei esse discrimen inter processionem Filii, et Spiritus sancti, quippe cum unius emanatio nativitas dicatur, alterius vero processio nominetur: sed illud discrimen non potest aliunde repeti, quam ex diversitate intellectus, et voluntatis: ergo revera intellectus, et voluntas divina a parte rei distinguuntur. — Minorem hanc probat Maironius in 1. dist. 8. q. 3: Ubi sunt diversae emanationes a parte rei, ibi debent esse diversa principia: sed generatio Verbi, et processio Spiritus sancti sunt diversae emanationes a parte rei, ut mox probatum est: ergo a parte rei debent esse diversa earum principia: sed illa principia non sunt alia praeter intellectum et voluntatem: ergo intellectus et voluntas in Deo sunt diversa a parte rei; nam idem manens idem, non est natum facere nisi idem, ac proinde si non sint diversa principia, non erunt pariter diversae emanationes, nec consequenter diversi termini producti.

Replicant aliqui, falsum esse ex diversitate operationum, et effectuum colligi diversitatem potentiarum; siquidem spiratio activa, et creatio sunt operationes omnino diversae, quae nihilominus ab eadem voluntate divina oriuntur. Similiter eadem virtus calefactiva Solis, lutum indurat, et ceram liquefacit, ergo, etc.

Contra: Si diversitas formalis in effectu non argueret diversitatem in operatione causae, sequeretur omnes omnino effectus quantumcumque oppositos ab eadem causa posse produci: sed consequens est contra communem experientiam et rationem, qua constat debere proportionari suo effectui, si non in entitate, saltem in operatione, et in modo operandi; nec effectum sequi diversum ex eadem facultate eodem modo circa idem obiectum operante. Cum ergo intellectus, et voluntas in Deo habeant eamdem essentiam divinam pro obiecto, evidens est, quod si intellectus, et voluntas non sint reipsa facultates diversae, nec pariter diversae erunt earum operationes, et consequenter earum termini non erunt distincti; idem namque manens idem, semper natum est facere idem: nec contrarium evincunt allata exempla: fateor enim cum Aristot. 2. Physic. cap. de Causis, quod idem principium reale diverso modo affectum, et circa diversa obiecta occupatum, potest diversos effectus producere. Inde fit quod voluntas divina, quatenus versatur circa divinam essentiam ad intra per actum amoris, sit principium spirationis Spiritus sancti, sicut est principium creaturarum ad extra per actum creationis, et omnipotentie. Idem dicendum de virtute calefactiva Solis, quae aliter se habet ad lutum indurandum, et aliter ad ceram liquefaciendam. Adde quod (inquit Maironius) nondum sit compertum Solem per eamdem, et indivisibilem virtutem hos effectus edere; forte namque eius virtus indurativa diversa est, saltem formaliter, a virtute eliquativa. Inde apparet adversariorum replicam nostri argumenti vim non infringere: loquimur enim de facultatibus circa idem obiectum occupatis. Nam si intellectus et voluntas non sint diversae et actu formaliter distinctae facultates a parte rei, nihil est unde repeti possit earum operationum diversitas, quippe cum circa idem obiectum, puta circa eamdem essentiam divinam versentur. — Confirmatur haec responsio, et praecedens ratio ultro firmatur: Implicat idem omnino, et formaliter indistinctum, esse principium cognitionis, et non esse; esse principium emanationis Verbi divini, et non esse: sed intellectus divinus est principium cognitionis, et emanationis Verbi divini, non ita voluntas; similiter divina voluntas est principium amoris, et spirationis Spiritus sancti, etiam nullo cogitante intellectu creato, non ita divinus intellectus; ergo implicat divinum intellectum, et voluntatem esse idem omnino formaliter.

Replicant Thomistae cum Caietano, ad salvandas, et solvendas has et similes contradictiones, sufficere quod inter intellectum et voluntatem divinam intercedat distinctio virtualis a parte rei; seu quod eadem omnino simplex Essentia Divina, cum eminenter et virtualiter contineat omnem prorsus entitatem et perfectionem creaturarum, etiam fundamentum praebeat intellectui creato concipiendi ea in ipsa esse actu, et formaliter distincta, quae revera in creaturis formaliter et actu distincta sunt; distinctio enim virtualis in Deo (inquiunt) aequivalet distinctioni formali actuali in creaturis; sicut v. g. licet Sol sit tantum virtualiter calidus, tamen totum id praestat quod ignis, qui formaliter est calidus.

Contra primo: Omnis contradictio actualis supponit actualitatem in fundamento cui inest, et de quo formatur: sed illae contradictiones sunt vere ab aeterno, Intellectus divinus est principium cognitionis omnium, et processionis Verbi; voluntas vero divina non ita: ergo illarum fundamenta, nempe intellectus, et voluntas non solum virtualiter, sed et actu debent esse in Deo ab aeterno distincta. — Secundo: Ubi est contradictio simpliciter, ibi pariter debet esse simpliciter fundamentum contradictionis, et non tantum ibi esse secundum quid; sed illae contradictiones in Deo sunt simpliciter, et absolute vere actu: ergo earum fundamenta debent in eo esse simpliciter, et actu: sed esse tantum virtualiter et in potentia, non est esse simpliciter, sed tantum esse secundum quid: ens enim in potentia est tantum ens secundum quid, ens vero in actu est ens simpliciter: ergo cum in Deo praefatae contradictiones sint vere simpliciter, etiam earum fundamenta in eo debent esse simpliciter, et proinde non in potentia, sed actu. — Tertio: Vel per illam distinctionem virtualem, de facto intellectus et voluntas quatenus sunt principia generationis Filii, et spirationis Spiritus sancti, sunt actualiter distincta, vel non: si sint, stat veritas nostrae conclusionis: si non sint, infracta manet vis argumenti, nec allatae contradictiones ullatenus solvuntur. — Nec urget exemplum de virtute calefactiva Solis, siquidem virtus illa actualis est in Sole sicut et in igne; non enim ignis calefacit solum quia est formaliter calidus, sed etiam quia per calorem quem continet, virtutem actualem habet alterum calorem producendi.

Respondent aliqui; illud equidem discrimen esse actu in Deo, si actus referatur ad terminos distinctionis, non vero ad distinctionem ipsam: idest, Filius procedit quidem per intellectum, et Spiritus sanctus per voluntatem, ut distinctus; non tamen ut per facultatem ab aeterno distinctam.

Contra: Vel Intellectus et Voluntas sunt facultates ab aeterno actu distinctae, vel non: si sic, habeo intentum; nihil enim aliud est actualis distinctio quam terminos esse actu distinctos, sub ea ratione, sub qua distinguuntur; idest intellectum esse sub ratione formali intellectus, et voluntatem sub ratione formali voluntatis. Si non: ergo ab aeterno actu sunt idem, et omnino indistincta; et sic remanet eadem vis argumenti, reditque eadem contradictio; nec inter divinas processiones ullus ab aeterno erit ordo, ullaque in divina Trinitate distinctio, nisi penes nostri fallacis intellectus figmentum; quod asserere impium est, ac blasphemum.

Reponunt insuper, hanc distinctionem ab intellectu nostro excogitandam, non esse mere fictitiam, quippe cum illius excogitandae ipsa divina Essentia fundamentum praebeat.

Contra: Entia rationis, quae habent fundamentum in re, non minus fictitia sunt, quam quae ex intellectus otiantis fecunditate generantur, ut in Logica demonstravimus: ergo licet huius distinctionis fundamentum ipsa Divina Essentia praebeat, si revera non sit actu ante omnem nostri intellectus circa ipsam operationem, talis distinctio non minus erit fictitia; et sic totum discrimen inter divinas processiones tantopere a sanctis Patribus propugnatum, chimericum erit et inane. Hoc argumentationis pondere fracti nonnulli Recentiores Thomistae, ad nova recurrunt effugia, ut praefatam contradictionem salvent, et solvant.

Replicant enim primo, illas propositiones, Intellectus Divinus intelligit et generat: Voluntas Divina non intelligit nec generat sed spirat; similiter, Essentia Divina est communicabilis, relatio vero (v. g. Paternitas) est incommunicabilis, non esse proprie contradictorias, quia non enuntiantur de eodem secundum eamdem rationem spectato, sed usurpantur secundum diversam rationem, et prout multis aequivalent: idest, eadem entitas divina omnino simplex et indistincta a parte rei, prout aequivalet virtuti creatae intelligendi, generat Filium; et prout aequivalet facultati volendi, spirat Spiritum sanctum. Item prout aequivalet absoluto, est communicabilis, et quatenus relationi aequivalet, est incommunicabilis. Cum ergo, inquiunt, haec praedicata non conveniant Essentiae divinae toti, et totaliter consideratae, sed tantum quatenus concipitur inadaequate ut diversis aequivalens, idcirco non sunt proprie contradictoria, ac proinde non inferunt in Deo ullam distinctionem actualem.

Contra: Haec replica magis evertit Mysterium Trinitatis, et divinarum processionum ordinem, quam praecedens; siquidem in rei veritate nullam omnino a parte rei, neque fundamentalem etiam distinctionem in Deo admittit, sed solum diversam eiusdem omnino simplicis divinae entitatis considerationem: ac proinde censet intellectum et voluntatem, essentiam et relationes re ipsa esse omnino indistinctas: sicque re ipsa non magis Filius emanat per intellectum, quam per voluntatem, nec re ipsa Paternitas minus est communicabilis quam essentia, quod est totum processionum ordinem evertere. — Secundo: Illa diversa aequivalentia et correspondentia divinae entitatis, vel importat in Deo aliquam diversitatem a parte rei, vel tantum per nostrum modum concipiendi: si primum, stat nostrae conclusionis veritas: si secundum, ergo ordo divinarum processionum fictitius est, et a solo nostro intellectu excogitatus. — Tertio: Ab aeterno nullus erat intellectus creatus, cui Essentia Divina actu aequivaleret in modo intelligendi, nullaque voluntas creata cui aequivaleret in modo volendi: ergo stante eorum replica, nullus pariter in Deo erat intellectus, per quem Verbum nascendo, nullaque voluntas, per quam Spiritus sanctus procedendo emanaret; et si nec intellectus, nec voluntas creata fuissent possibilia, omnino pessundaretur tota divinarum processionum diversitas, quam SS. Patres tanto studio, tantaque animi contentione propugnaverunt. Idcirco alii Thomistae aliud quaerunt suae opinionis defensorium.

Replicant tandem, omnem contradictionem non inferre distinctionem formalem et actualem inter praedicata et extrema de quibus enuntiantur; idque probant diversis exemplis: nam inquiunt inter definitionem et definitum obiective spectata, non est ulla distinctio actualis a parte rei, et tamen de illis verificantur contradictoria; definitio enim praedicatur de definito; non ita definitum de definitione, saltem praedicatione formali. Insuper, definitio est medium ad demonstrandam proprietatem de definito, ut in Logica diximus; definitum autem non est medium ad demonstrandum aliquid de seipso; similiter differentia divisiva generis, et constitutiva speciei est omnino indistincta; attamen ut dividit genus, non constituit speciem. Denique intellectus divinus, ut cognoscitivus essentiae, non est cognoscitivus creaturarum, et ut cognoscit creaturas scientia simplicis intelligentiae, quatenus sunt tantum possibiles, non eas cognoscit scientia visionis, et quatenus existunt; quae omnia sunt contradictoria; tamen inter intellectum sic diversimode cognoscentem, nulla intercedit actualis distinctio: ergo nec inter essentiam, relationes, et attributa intercedet, licet inter ea contradictio quaedam appareat. — Verum haec, aut similia exempla non solvunt, nec ullatenus vim nostrae rationis infirmant; siquidem allata exempla sunt tantum contradictiones specie tenus; et proveniunt non ex re ipsa, sed ex imperfectione intellectus rem ipsam inadaequate et imperfecte concipientis; intellectus enim, qui perfecte et intuitive res concipit, non tribuit aliud definitioni quam definito: nec magis concipit unum tamquam medium ad demonstrandum proprietatem, quam alterum. Idem dicendum de Differentia; munus enim illius adaequatum non solum est genus dividere, sed et speciem constituere; ac proinde qui hoc munus differentiae distinguit, eam inadaequate concipit. Haec multo magis vera sunt de Intellectu divino, qui cum pro obiecto adaequato respiciat Divinam Essentiam, in qua omnia alia cognoscibilia repraesentantur, et elucent; unicus est ei modus omnia cognoscendi: ac proinde qui hunc divinum intellectum intuitive, et adaequate conspiceret, non variam in eo res possibiles, aut actuales cognoscendi rationem deprehenderet. Secus autem est de Essentia Divina, et relationibus ac attributis divinis; siquidem etiam intellectus, qui ea intuitive et adaequate concipit, animadvertit diversas earum esse rationes formales; alias nec Deus, nec Beati possent distinguere unam processionem ab alia; nec scire cur Paternitas non sit formaliter communicata Filio, sicut ei communicatur formaliter essentia, cui Paternitas realiter identificatur; quod asserere omnino absurdum esset. Omnes quae adversus hanc conclusionem proferri solent obiectiones, dissolvet Conclusio tertia.

Conclusio tertia. — Attributa formaliter ex natura rei ab Essentia Divina distinguuntur.

Haec est Doctoris in 1. dist. 8. quaest. 4. et quaestio 1. Quodlib. et sufficienter patet illius veritas ex dictis, nihilominus insuper probatur.

Primo quidem auctoritate S. Augustini, lib. 3. contra Maximinum cap. 10., ubi eum arguens quod negaret Trinitatem Personarum ne officere videretur divinae simplicitati, et tamen concederet Deum esse bonum, et iustum, et potentem, sapientem, etc., sic eum urget:

Si ergo in una Persona Patris, et illa invenis quae plura videntur, et partes non inveneris; quanto magis Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, et propter Deitatem individuam unus Deus est, et propter uniuscuiusque proprietatem tres Personae sunt, et propter singulorum perfectionem partes unius Dei non sunt.

Ex quibus sic argumentor. S. Augustinus colligit Trinitatem Personarum non officere Divinae Essentiae simplicitati, ex eo quod in ea sint plura attributa, quae tamen eidem simplicitati non officiunt: sed nullum esset S. Augustini argumentum, si revera actu, et a parte rei attributa non essent ab invicem, et ab essentia formaliter distincta: ergo ea ita distingui supponebat S. Augustinus; ipsius namque illatio omnino ridicula esset et absurda, si solum virtualiter et ratione ea distincta esse sentiret: idem enim esset, ac si diceret: pluralitas attributorum virtualiter solum, et ratione ab essentia distinctorum non officit eius simplicitati: ergo nec pluralitas Personarum vera et realis ipsi non officiet. Quae consequentia omnino esset ridenda, et explodenda. Ergo revera S. Augustinus supponebat attributa divina in Deo plura esse, et formaliter actu ab essentia diversa

Secundo: S. Damascenus, lib. 1. De Fide Orthodoxa, cap. 42 et 49, ubi probat nomen Deo proprium esse qui est, quia esse dicit quoddam infinitum substantiae pelagus; subdit: Si dixeris iustum, si bonum, si quid tale; non naturam Dei dices, sed quod circa naturam: ergo censet attributa distingui a natura divina; non quidem realiter: ergo formaliter.

Probatur similiter ratione: Deus ex natura rei est Deus Deitate, non autem sapientia, bonitate, aut iustitia: nec pariter Deitate est formaliter sapiens, bonus, et iustus: ergo Deitas, seu Divina Essentia formaliter a sapientia et ceteris attributis distinguitur. Consequentia patet: impossibile enim est duo contradictoria verificari de eodem sub eadem ratione, et respectu eiusdem: sed de Deo verificatur quod sit Deus Deitate, et quod non sit Deus sapientia, etc. Ergo Sapientia et Deitas, ratione quarum illa duo contradictoria de Deo verificantur, non sunt omnino idem a parte rei.

Confirmatur: Maior est identitas essentiae cum essentia, et sapientiae cum sapientia, quam sapientiae cum essentia, et vice versa; nam de essentia non possunt formari duo conceptus diversi, sicut revera formantur de essentia et sapientia: sed essentia est sibi ipsi eadem formaliter: ergo sapientia non est eadem formaliter cum Essentia Divina.

Obiciunt 1. Thomistae: Si pluralitas formalitatum esset in Deo a parte rei, sequeretur Deum non esse simplicem: at falsum consequens: ergo et antecedens. Probatur Maior: Si ante operationem intellectus in Deo sint distinctae formalitates, necesse est in Deo sit aliquid, et aliquid: sed ubi est aliquid, et aliquid non est simplicitas, illa enim vel in unum coalescunt, vel non: si non, ibi non est simplicitas, sed multiplicitas, cum multa distincta involvantur absque unione: si sic, ergo est compositio, plura namque non possunt in unum coalescere absque unione, et compositione, quae opponuntur simplicitati. Unde S. Bernardus, lib. 5. De Consid., cap. 6.:

Deus, inquit, non habet quod ad numerum dividat, non quod colligat ad unum: unum quippe est, sed non unum. Non partibus constat ut corpus, non affectibus distat ut animus, non formis substat ut omne quod factum est. Et infra: non est compositus Deus, merum simplex est: et ut liquido noveris quid simplex dicam, idem quod unum. Iam simplex Deus, quum unus: est autem unus, et quomodo aliud nihil, si dici possit, unissimus est.

Ergo omnem prorsus pluralitatem, sive realem, sive formalem excludit. Nego sequelam maioris, et ad eius probationem dico, attributa quidem esse aliquid praeter Essentiam Divinam, quatenus aliquid opponitur nihilo, et enti rationis; non vero prout designat rem undequaque completam. Nec exinde sequitur, quod aliquam in Deo compositionem efforment: compositio namque fit ex partibus, aut ex iis quorum unum habet rationem actus, et aliud rationem potentiae: attributa autem nec sunt partes, nec potentia; sed sunt actus, et actus purissimi, qui cum Essentia Divina per identitatem in unum coalescunt. Si enim relationes divinae, et Personae, licet realiter invicem distinctae, non per compositionem, sed per identitatem in unum coeant, sintque unicus Deus, nec illarum numerus, et distinctio ullatenus officiat divinae simplicitati, id multo magis de divinis attributis affirmabis, utpote quae non realiter, sed solum formaliter, tum inter se, tum ab essentia distinguantur. Hac eadem responsione fit satis auctoritati sancti Bernardi, etenim si distinctio realis, quae intercedit inter divinas relationes, non obest quominus Deus dicatur simplicissimus, et unissimus, nec pariter attributorum formalis distinctio summae Dei simplicitati quidquam detrahet. — Haec omnia egregie, et luculenter expendit Sanctus Augustinus, lib. 11. De Civitate Dei, cap. 10, ubi agens de simplicitate Dei haec habet:

haec Trinitas unus est Deus, nec ideo simplex, quia Trinitas: neque enim propter hoc naturam istam boni simplicem dicimus, quoniam Pater in ea solus, aut solus Filius, aut solus Spiritus sanctus: aut vero sola est ista nominis Trinitas, sine substantia Personarum, sicut Sabelliani haeretici putarunt. Pater qui genuit simplex est, et Filius qui genitus est pariter simplex est, et hoc est illud, de quo genitus. Sed propter hoc simplex dicitur, quoniam quod habet, hoc est, excepto quod relative quaeque Persona ad alteram dicitur. Nam utique Pater habet Filium, nec tamen ipse est Filius: et Filius habet Patrem, nec tamen ipse est Pater. In qua ergo ad seipsum dicitur, non ad alterum, hoc est quod habet: sicut ad seipsum dicitur vivens, habendo utique vitam, et eadem vita ipse est. Propter hoc itaque natura dicitur simplex, cui non sit aliquid habere, quod vel possit amittere, vel aliud sit habens, aliud quod habet: sicut vas aliquem liquorem, aut corpus colorem, aut aer > lucem sive fervorem, aut anima sapientiam; nihil enim horum est, quod habet, nam neque vas liquor est, etc.

Urgent Thomistae: Hoc ipso quo Essentia Divina asseritur ut formaliter ab attributis distincta, eo ipso etiam asseritur ut actuabilis, et perfectibilis ab illis: ergo ad illa comparatur ut potentia ad actum, et ut perfectibile ad perfectivum: ac proinde si ab illis formaliter distinguatur, veram cum illis compositionem efformabit, sicut gradus generis, et differentiae formaliter invicem distincti, veram compositionem efficiunt.

Distinguo antecedens: Essentia Divina est actuabilis, et perfectibilis ab attributis per modum potentiae determinandi, actuandae, et distinguendae, sicut materia per formam, aut genus per differentiam, nego: sicut actus actualissimus perficiendus per alterum actum sibi identificatum realiter, concedo: Essentia enim Divina est actus purissimus omnem rationem potentiae, determinationis aut constitutionis excludens. Ac proinde sicut non dicitur in potentia respectu relationum divinarum, quae sibi identificantur, ita nec respectu attributorum, quae cum illa idem sunt realiter, sed formaliter distincta.

Subsumunt: Atqui attributa vere habent rationem formae respectu Essentiae Divinae: ergo nulla solutio. Probant antecedens: Quidquid denominat formaliter, est forma: sed attributa denominant Essentiam Divinam formaliter; Deus enim formaliter est iustus, sapiens, etc. Ergo iustitia, sapientia, et caetera attributa, si distinguantur actu ab Essentia Divina, sunt illius formae.

Nego subsumptum, et maiorem illius probationis distinguo cum Doctore in 1. d. 8. q. 4. n. 22. Quidquid denominat formaliter per modum informantis, est forma, concedo: quidquid denominat per modum constituentis, aut perficientis, est forma proprie dicta, nego. Corpus enim, verbi gratia, dicitur animatum denominative, proprie, et formaliter: quia anima est eius forma; homo autem, inquit Doctor, dicitur animatus, non denominative proprie, sed essentialiter, quia anima est de eius essentia physica; ergo non omne quod denominat formaliter, est proprie forma; anima enim denominat totum compositum animatum, et tamen non dicitur forma informans compositum, sed materiam. Unde concludit Doctor, si aliqua sunt magis idem alteri quam anima, v. g. est idem toti animato, illa identitas sufficit, ut illud a re sibi identificata denominetur: at attributa intime identificantur Essentiae Divinae: ergo haec ab illis propter illam identificationem poterit denominari.

Instant: Simplicitas, et Unitas divinae, sunt perfectiones simpliciter simplices, ac proinde in Deo admitti debent secundum maximum gradum simplicitatis, et unitatis excogitabilem: sed gradus ille maximus is est, qui omnem compositionem, multiplicitatem, et diversitatem nedum realem, sed etiam formalem excludit. Res enim quae nullam in se patitur distinctionem, etiam formalem, multo simplicior est, et magis una, quam quae pluralitatem formalitatum involvit; summa namque simplicitas excludit omnem compositionem; summa unitas omnem pluralitatem; et summa identitas omnem prorsus distinctionem: ergo unitas, et simplicitas divinae, cum sit maxima, omnem prorsus formalitatum distinctionem debet excludere.

Distinguo maiorem: Debent admitti secundum maximum gradum simplicitatis, et unitatis compossibilem cum Essentia Divina, concedo: secus, nego; non enim maximus gradus simplicitatis, et unitatis a nobis excogitandae, compossibilis est cum Essentia Divina: siquidem ubi unica est Persona, et unicum principium illius constitutivum, ibi est maior simplicitas, et unitas, quam ubi sunt tres Personae, et tria principia illorum constitutiva; attamen haec unitas, et simplicitas non est compossibilis cum Deitate; in ea namque sunt tres Personae, et tria principia seu relationes earum constitutiva. Idem dicendum de simplicitate excludente omnem formalitatem; haec enim non est compossibilis cum Essentia Divina, propter evidentes contradictiones exinde sequendas, ut supra diximus. Deinde arguo ad hominem: simplicitas quae excludit omnem distinctionem tam fundamentalem, quam rationis, maior est ea, quae talem distinctionem secum patitur: sed Thomistae, cum simplicitate divina, admittunt in Deo distinctionem fundamentalem, et rationis: ergo non tribuunt Deo omnem prorsus simplicitatem a nobis excogitandam, proindeque nos impugnantes, in se militant.

Obiciunt 2: Quae distinguuntur inferioribus, adunantur in superioribus, et fiunt una, et eadem res simplex, ut patet exemplo virtutis desiccativae, et liquefactivae, quae cum distinguantur formaliter in sublunaribus, quia una non est altera, tamen in Sole non ita discrepant; siquidem Sol per unam omnino simplicem virtutem lutum indurat, et ceram liquefacit: ergo a pari omnes perfectiones, quae in creaturis, sive realiter, sive formaliter distinguuntur, in Deo formaliter adunantur. Probatur consequentia: non magis adunantur virtutes qualitatum inferiorum in luce Solis, quam perfectiones in Deo: sed illae adunantur formaliter: ergo et hae taliter debent adunari.

Nego consequentiam, similiter et paritatem: aliter enim attributa Deo conveniunt, quam virtus indurativa, et liquefactiva Soli; illa namque Deo conveniunt formaliter, haec vero tantum eminenter, et virtualiter Soli congruit; quia Sol non est formaliter liquidus, nec siccus, sed emittit radios, qui causant siccitatem, et liquefactionem. Deus autem est formaliter sapiens; et primum suppositum divinum est formaliter Pater, secundum formaliter Filius, tertium formaliter Spiritus sanctus, per relationes Personales, quae formaliter constituunt in esse talis Personae. Unde non eodem modo attributa, et relationes debent adunari in Deo, quomodo virtutes liquefactivae, et exsiccativae in Sole adunantur.

Ratio autem cur virtutes inferiorum magis adunantur in superioribus, quam eorum formalitates, est quia virtus quo maior est, magis adunatur; quia ea plura potest exequi: eadem enim Omnipotentia divina, cum sit infinita, essentias varias producit; ac proinde non mirum, si virtus limitata, et divisa in inferioribus, in superioribus adunetur, quia maior, et perfectior est in superioribus, quam in inferioribus. Secus autem est de formalitate, seu perfectione formali; haec enim cum perficiat tantum in determinata quadam ratione, v. g. Sapientia in ratione cognitionis certae; non sequitur eam plura, et varia praestare posse in superioribus, quam in inferioribus; non enim Sapientia potest Deo tribuere perfectionem iustitiae, quia sapientia, et iustitia sunt diversae formalitates, diversimode afficientes, et perficientes. Unde sequitur eam quidem esse magis perfectam in Deo, non autem magis adunatam.

Obiciunt 1. Rationem, qua utebatur S. Bernardus contra Gilbertum, Serm. 8. in Cant.: Si Sapientia, v. g., ex natura rei, et ante omnem mentis operam a Divina Essentia distingueretur, vel esset quid illa superius, vel aequale, vel inferius. Non primum, quia nihil superius Essentia Divina esse, nec concipi potest: Non etiam secundum; quia daretur aliquid a parte rei, quod non esset Deus, et tamen tantae esset perfectionis, ac Essentia Divina: Nec etiam tertium, quia quod est inferius Essentia Divina, creatum est, et sic Deus esset sapiens per aliquod creatum, quod falsum est: ergo sapientia nullatenus ab Essentia Divina distinguitur.

Distinguo consequens: Id sequeretur, si divina sapientia ab essentia distingueretur tamquam res a re, concedo; tamquam formalitas ab entitate, nego: S. Bernardus autem putabat Gilbertum distinguere attributa divina, sicut distinguebat divinas relationes ab Essentia Divina, tamquam rem a re; ita quod nulla inter eas esset identitas: unde illius ratio valebat quidem, et urgebat Gilbertum; sed nullatenus in nos militat, quippe qui astruamus summam identitatem inter essentiam, et attributa, et solum formalitatum distinctionem admittamus.

Obiciunt 5: Si Essentia Divina distingueretur a parte rei a suis attributis, et illa inter se pariter discreparent, neutrum eorum esset infinitum; imo nec Deus adaequate sumptus infinitus esset. Essentia quidem non esset infinita, quia in suo conceptu non includeret omnem perfectionem simpliciter; non enim illam perfectionem includeret, a qua diceretur a parte rei distingui. Nec pariter attributa forent infinita, quia unum non includeret perfectionem illius, a quo formaliter discreparet. Non etiam Deus adaequate sumptus, quia ex pluribus non infinitis, sed limitatis, non fit unum infinitum: ergo vel attributa non distinguuntur formaliter, vel Deus non est infinitus.

Nego consequentiam; quodlibet enim eorum infinitum est in suo genere. Essentia quidem in ratione essentiae, secundum quam includit formaliter omnem perfectionem essentialem; similiter sapientia est infinita in ratione sapientiae, et sic de caeteris: omnia autem simul sumpta constituunt rem simplicissimam realiter, quae est infinita simpliciter. Licet enim Ens infinitum coalescere non possit ex pluribus perfectionibus finitis, potest tamen ex pluribus infinitis formaliter secundum diversam rationem. Cuius ratio est, (ut subtiliter observat noster Smisingus tract. 2. dist. 1. n. 66) quod perfectio finita semper aliquam meliorem perfectionem excludit a re, cuius est perfectio, ut differentia corporis, perfectionem spiritus; differentia inanimati, animam: at perfectio infinita non excludit a re, cuius est, sed postulat in illa per identitatem, omnem perfectionem, quae est melior quam alia, secum incompossibilis. Quo fit ut illa perfectio ex natura sua concurrat ad constituendum unum ens simpliciter infinitum, quod in se realiter, et per summam identitatem involvit omnem perfectionem simpliciter, et ratione cuius summae identitatis quaelibet divina perfectio realiter aliam complectitur.

Instabis. Divina Essentia ut formaliter distinguitur a sapientia, v. g., non includit illam formaliter: ergo non est infinite perfecta. Probatur consequentia: Illud non est infinite perfectum formaliter, quod non includit formaliter omnem perfectionem simpliciter simplicem: sed Essentia Divina, ut praescindens a sapientia, non includeret formaliter omnem perfectionem simpliciter simplicem, siquidem sapientiam non involveret: ergo non esset infinite perfecta.

Respondeo cum Doctore,

Quaest. 1. prologi, quod cum Essentia Divina dici possit infinite perfecta formaliter, duobus modis: primo quidem per infinitatem radicalem, qua ab ea quasi emanant, et effluunt omnes divinae perfectiones, et quae est earum radix, et oceanus; secundo per infinitatem formalem, quae est modus Essentiam Divinam circumstans, et eam formaliter afficiens, sicut et omnes alias eius perfectiones: inde fit quod praecisa a suis attributis, semper remaneat infinite perfecta; nimirum per infinitatem radicalem, quae sibi identificat omnem omnino perfectionem; et etiam per infinitatem formalem, quia dum essentia praescindit ab attributis, non propterea censetur a suis modis praescindere; ac propterea dum praescindit a sapientia, tamen potest adhuc concipi cum infinitate formali. Respondet secundo; ex distinctione formali non sequi aliquid non esse tale, sed tantum non esse conceptibile ut tale. Unde verum quidem est quod dum Essentia Divina praescindit a sapientia, non concipitur quidem ut sapiens, sed non sequitur eam non esse sapientem; ex conceptibilitate enim rei sine sua perfectione, non sequitur eam esse sine sua perfectione sibi identificata.

Urgebis. Dum Divina Essentia praescindit a sapientiae attributo, vel Deus concipitur ut sapiens, vel ut insipiens, vel ut non sapiens. Non primum, alioquin duae essent sapientiae in Deo; puta una essentialis, alia attributalis, quod est absurdum; pari enim ratione possent esse infinitae. Non etiam secundum; quia blasphemum est dicere Deum esse insipientem. Non denique tertium, quia negaretur sapientia de Deo, quod pariter blasphemum esset: ergo necesse est, quod Divina Essentia non possit concipi sine sapientia; nec proinde formaliter ab ea distingui.

Respondeo. Quod dum Divina Essentia concipitur, ut praescindens a sapientia, Deus non concipitur nec ut sapiens, nec ut insipiens, nec ut non sapiens; sed tantum ut essentia divina: sicut a pari, homo secundum suam essentiam consideratus, nec concipitur ut risibilis, nec ut non risibilis, sed tantum ut est animal rationale. Unde tritum illud Philosophorum effatum: Abstrahentium non est mendacium, quia nempe in iis, quae abstrahunt ab aliis, unum non negatur, nec affirmatur de alio, sed tantum concipitur sine alio: concipi autem sine alio, non est idem, ac unum esse sine alio; quia non esse idem cum alio, negat identitatem realem cum ipso; esse vero conceptibile sine alio, negat tantum identitatem formalem cum ipso.

Obiciunt 6: Omnis distinctio, aut relatio est, aut relationem quandam importat inter ea, quae distinguuntur, quia termini distincti sunt aliquatenus oppositi: oppositio autem est relatio, et consequenter inter terminos distinctos a parte rei est relatio a parte rei: sed nullus Theologus relationem aliquam in Deo agnovit praeter relationes Personales; ergo nec ullam distinctionem. Insuper sancti Patres distinguentes in divinis Essentialia a Notionalibus, dicunt illa esse absoluta, et ad se; haec autem relativa, et ad aliud. Ergo in essentialibus nihil relativum agnoscunt.

Respondeo 1. Negari posse maiorem: tum quia omnis relatio realis exigit extrema realiter invicem distincta; distinctio autem formalis non est inter extrema realiter distincta, ac proinde non est relatio: tum quia omnis relatio distinctionis praesupponit extrema distincta; realiter quidem, si distinctio sit realis, formaliter vero si distinctio sit formalis: ergo formaliter loquendo distinctio non dicit relationem, sed praesupponitur relationi; tum denique, quia distinctio omnis magis dicit negationem identitatis, quam relationem; negatio enim identitatis sequitur ipsamet extrema distincta ex natura sua, etiamsi nulla relatio sequeretur ad eorum distinctionem, et sufficienter, cum tali negatione identitatis, extrema concipiuntur esse distincta; ac proinde nulla apparet necessitas admittendae relationis distinctivae.

Respondeo 2. Distinguendo minorem: nullus Theologus agnovit aliquam relationem praeter Personales, realem, concedo: formalem, nego: dato enim quod omnis distinctio sit relatio, ut etiam docere videtur Doctor in 1. dist. 31. q. unica, et q. 6. Quodlib., evidens est, quod illi, qui in Deo distinctionem sive rationis, sive virtualem, sive formalem, agnoscunt, etiam in eo aliam relationem a Personalibus affirmant. Ad SS. Patres dico illos intelligendos, vel de essentialibus entitative, et fundamentaliter sumptis, id est quatenus fundant illas rationes distinctionis; vel de absoluto, ut opponitur relationi, non quidem formali, qualis est inter essentiam, et attributa, sed reali, qualis est inter divinas Personas.

Obiciunt 7: Quae distinguuntur formaliter, non praedicantur de se invicem in abstracto; non enim legitima esset haec praedicatio: rationalitas est animalitas; licet haec solum formaliter in homine distinguantur: sed attributa de se invicem praedicantur in abstracto: vera enim haec est praedicatio: iustitia Dei est sapientia eius: ergo non distinguuntur formaliter.

Distinguo maiorem cum Doctore in 1. dist. 8. q. 4. n. 25. Distincta formaliter non praedicantur de se invicem in abstracto, in creatis, concedo; in Deo, nego. Ratio autem disparitatis inter utrumque est, quod abstracta creata sint finita, sicut ea, a quibus abstrahunt: divina autem abstracta, v. g. iustitia, infinita sunt, sicut et essentia divina, a qua praescindunt, et formaliter distinguuntur; quando autem abstracta sunt, et concipiuntur finita, intellectus non agnoscit in eis aliquod vinculum unionis, ratione cuius unum praedicari possit de alio, a se distincto formaliter. Secus vero est de abstractis divinis, quia cum infinita sint formaliter, infinitas ipsa, cum qua concipiuntur, est vinculum illa uniens, et identificans, quia infinitas ex ratione sua postulat sibi identificare quamlibet perfectionem sibi compossibilem: unde quando intellectus concipit abstracta divina ut infinita, habet sufficientem rationem concipiendi ea ut identificata, ac proinde ut de se invicem praedicabilia.

Vel clarius, et brevius, distinguo minorem: Attributa divina in abstracto praedicantur de se invicem formaliter, nego; non enim verum est quod sapientia, v. g., sit formaliter iustitia, quippe cum formaliter invicem discrepent; identice, concedo; quia invicem identificantur ratione essentiae divinae, et suae infinitatis.

Urgebis. Attributa divina strictius, et magis intime praedicantur de se invicem in abstracto, quam rationalitas, et animalitas: sed haec de se invicem praedicantur identice; siquidem in homine invicem idem sunt: ergo illa debent praedicari formaliter, ac proinde esse idem formaliter.

Distinguo maiorem: Praedicantur strictius, id est strictius habent vinculum, quo identificentur, et de se invicem praedicentur, concedo: id est alio modo quam identice, hoc est formaliter de se invicem enuntiantur, nego. Fateor equidem attributa divina strictiori vinculo invicem uniri, quam rationalitas, et animalitas; haec enim solum invicem identificantur ratione tertii, nempe hominis, quem constituunt; illa vero nedum invicem identificantur ratione divinae essentiae, quam perficiunt, et cum qua idem sunt realiter, sed etiam ratione suae formalis infinitatis, quae illa invicem identificaret, etiamsi per impossibile invicem in essentia divina non identificarentur. Secus vero de rationalitate, et animalitate; si enim non identificarentur in homine, nihil in se haberent, quo fierent idem. Unde horum praedicatio potest dici identica latior; illorum vero praedicatio identica strictissima.

Obiciunt tandem auctoritatem S. Augustini dicentis, 5. De Trinit., cap. 2.: Non eo Pater quo Deus; nec eo Verbum quo sapientia, et tamen magnus quo sapiens. Ex quo sic argumentantur: Eam identitatem concedit S. Augustinus inter essentiam, et magnitudinem, ac caetera attributa, quam negat inter relationes Personales, et essentiam divinam: sed inter has negat tantum identitatem formalem; quam enim aliam negaret? Ergo inter illas affirmat esse identitatem formalem; ac proinde censet attributa non distingui formaliter ab essentia.

Respondeo. Quod etsi haec verba non simul in unam sententiam coalescant apud Augustinum, sed ex eius verbis divisis colligantur, tamen dato quod eius sit praefata mens, et sententia, dico cum Doctore in 1. dist. 8. quaest. 4. n. 23., Augustinum solum velle quod non eo Pater, quo Deus, quatenus Pater potest praedicari de eo omni, de quo dicitur quod sit Deus; et tamen eo est magnus, sapiens, iustus, etc. quo Deus, quia de quocumque essentia divina praedicatur, etiam et divina attributa de eo praedicantur. Dicitur enim, v. g., quod Filius sit Deus, et sapiens, et iustus, non autem quod sit Pater: et ratio huius diversitatis non provenit ex eo, quod attributa magis identificentur essentiae, quam relationes; sed quia cum relationes Personales sint invicem oppositae, et realiter distinctae, quaelibet non potest tribus Personis communicari, sicut attributa, et essentia eis communicantur.

Dico 2. cum eodem ibidem, haec idcirco forte ab Augustino affirmari, non ut significaret aliam esse distinctionem inter Deitatem, et Paternitatem, aut Filiationem, quam inter Deitatem, et Sapientiam; est enim utrobique identitas realis, et distinctio formalis; sed quod sit maior ratio identitatis inter Deitatem, et attributa, quam inter relationes cum Deitate, et attributis comparatas. Quia cum Essentia, et attributa sint formaliter infinita, et infinitas ex sua ratione formali postulet sibi identificare quidquid cum ea possibile; sequitur attributa duplicem habere rationem identificationis: unam quidem in essentia, in qua idem cum relationibus omnino sunt realiter; cum enim Deus sit ens simplicissimum, illius essentia sibi identificat realiter omnia, quae in eo sunt; alteram autem, ex propria sua infinitate, quae postulat sibi identificare quamcumque perfectionem sibi compossibilem: sapientia, v. g., quatenus est infinita perfectio, exigit sibi identificari perfectionem bonitatis, iustitiae, ac caeterorum attributorum cum ea compossibilium: relationes autem divinae, cum non dicant ex se ullam perfectionem, (ut probabitur in Tractatu de Trinitate) ac multo minus perfectionem infinitam, non habent hanc secundam rationem identificationis, quae ex infinitate repetitur, sed solum primam, quae ex simplicitate, et summa identitate Dei est repetenda; proindeque maior est ratio identificationis attributorum, tum invicem, tum cum essentia divina, quam relationum.

Corollarium. — Ex his omnibus constat quantum a scopo aberrent aliqui recentiores Thomistae, qui attributa divina esse de essentia Dei, et sese invicem formaliter includere contendunt; quam sententiam ut tueantur, suam distinctionem, et fundamentalem, ac virtualem coguntur explodere. Non enim explicare possunt quomodo unum sit de ratione formali, et essentia alterius, a quo fundamentaliter, et virtualiter distinguitur; sequeretur enim ex eorum sententia essentias rerum a rebus ipsis distingui fundamentaliter, et virtualiter; sicque essentias sine rebus ipsis, vicissim res ipsas sine suis essentiis rite posse concipi, quod admittere peritum Philosophum, et Theologum omnino dedecet. Insuper, si attributa essent de conceptu formali essentiae, etiam et relationes essentiae divinae formaliter competerent; sed falsum consequens: ergo et antecedens. Maior patet a paritate rationis. Minor probatur: Esse Patrem non est de essentia, et conceptu formali Dei: ergo nec Paternitas est de conceptu formali essentiae. Consequentia est evidens: quidquid enim est de conceptu formali Dei, est de conceptu formali essentiae, et vice versa. Antecedens probatur: Si de conceptu formali Dei esset quod sit Pater, sequeretur Filium esse Patrem, nam quidquid est de ratione intrinseca alicuius communis, est etiam de essentia cuiuscumque suppositi, et singularis contenti sub illo communi: Sic, v. g., quia vivens dicitur de animali, et animal de homine, tamquam de subiecto, et inferiore, similiter vivens dicetur de homine: ergo a simili si de ratione formali, et essentiali Deitatis sit esse Patrem, similiter erit de ratione essentiali Filii sub ea contenti. Igitur si Pater praedicatur quidditative, et essentialiter de Deo, similiter praedicabitur de Filio, de quo Deus essentialiter praedicatur. Denique, si Paternitas essentialiter Deitati competat, et Deitas includatur formaliter in conceptu Filiationis, etiam Paternitas in formali conceptu Filiationis includetur. Patet consequentia, quia Deitas includitur in conceptu Filiationis: ergo etiam in eo includitur quidquid est formaliter Deitas. Sed Paternitas, ut volunt, est formaliter Deitas, ac proinde est etiam formaliter Filiatio; quae consequentiae cum sint falsae, etiam falsum, et absurdum est illud, unde eliciuntur, et inferuntur.