Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Celebris est et famosa inter Doctorem Subtilem et Angelicum, eorumque sequaces controversia circa praesentis quaestionis resolutionem. Etenim S. Thomas 1. p. q. 8. art. 1. affirmat ex operatione Dei in omnibus rebus, recte et necessario inferri ipsius in eis substantialem praesentiam: Doctor vero Subtilis in 1. dist. 37. q. unica, negat hanc esse legitimam illationem; contenditque quod si per impossibile Deus, v. g. solum esset praesens in Coelo per essentiam, nihilominus posset in aliis universi partibus operari; sicque ex illius operatione alicubi, non sequitur formali consequentia, illum esse ibidem substantialiter, et essentialiter praesentem: qua lis ut dirimatur evidentius

Notandum 1. Agentia secundum varium modum operandi considerata, posse distingui duplicis generis. Quaedam enim eadem potentia, et actione indistincta agunt in subiectum proximum, et remotum; sed perfectius in proximum, quam in remotum. Sic v. g. Sol illuminat eadem lucis diffusione, et per eandem virtutem illuminativam corpora coelestia, et sublunaria: sed haec minus, quam illa. Aliqua vero sunt quae nedum operantur circa proximum, et remotum subiectum diversa actione; sed etiam distincta potentia, quarum una alteri ita subordinatur, ut posterior non agat in distans, quin prior antea egerit in medium proximum; sic v. g. Sol per virtutem illuminativam aerem prius luce perfundit: deinde per vim suam substantialem concurrit ad productionem viventium, praesertim quorundam imperfectorum, nec non ad formationem mineralium.

Notandum 2. Agens per respectum ad passum in quod immediate operatur, et quod attingit, posse iterum distingui duplex; aliud enim est immediatum immediatione virtutis, aliud immediatione suppositi. Primum est, quod habet virtutem agendi ex natura sua sibi propriam, et non ab alio emendicatam. Sic Sol vim illuminativam a se obtinet; cetera vero corpora coelestia illam ab eo mutuantur. Inde fit, quod quanto agens est superius, tanto est immediatius immediatione virtutis; et ideirco Deus est immediatissimum agens, quia virtutem agendi habet ex se, et omnino independentem, nec ab ullo emendicatam. — Agens autem immediatum immediatione suppositi, illud dicitur, inter quod et effectum productum, nullum mediat suppositum aliud coagens; ex quo fit, ut inter agentia creata, quanto agens inferius est, tanto est immediatius.

Notandum 3. Duo diversa operationum genera in Deo distingui, quarum aliquae sunt immanentes, sic nominatae, eo quod terminus per ens productus remaneat extra sinum divinitatis, quales sunt aeterni Verbi generatio, Spiritus Sancti spiratio, divinae intellectiones, volitiones, etc.; aliae transeuntes, sic dictae, eo quod per illas Deus aliquid extra se producat; quales sunt mundi creatio, conservatio, etc. Non de prioribus, sed de posterioribus hic est sermo, nimirum, an ex eis colligi possit formali consequentia Deum esse alicubi praesentem, quia ibi operatur.

Conclusio unica. — Si per impossibile Deus tantum esset essentialiter et substantialiter in Coelo, nihilominus operari posset immediatione virtutis in ceteris universi partibus.

Haec est Doctoris loco laudato.

Probatur primo: Creatura agere potest, et aliquid producere, ubi non est immediate, nec substantialiter praesens. Ergo multo magis Deus operari posset, ubi substantialiter non esset. Consequentia patet, maior enim est virtus Dei, quam creatura. Antecedens probatur variis exemplis; etenim Sol, etsi tantum in quarto Coelo substantialiter resideat, nihilominus per universas mundi partes virtutem suam diffundit. Similiter Magnes movet, et attrahit ferrum distans, Succinum allicit paleas, Basiliscus suo visu homines distantes enecat, Torpedo mortificat manum piscatoris tangentis rete in quo recluditur, et alia his similia, quibus in nostra Physica, Disputatione, De causa efficiente, probavimus causam creatam agere posse in distans, non agendo in medium eadem actione, fecimusque satis omnibus his adversus veritatem obiciendis. Ergo cum ex operatione agentis creati in aliquod passum, non sequatur necessario intima ipsius praesentia secundum substantiam; multo minus inferri debet consequentia formali Dei substantialis praesentia ex ipsius operatione alicubi. — Confirmatur ex Doctore ibidem n. 2.: Ideirco causa secunda non potest agere in distans, quin agat in medium, vel quia sunt in ea duae potentiae, et operationes, quarum una terminari debet ad medium, prius quam altera sese ad distans extendat; vel quia eadem potentia non potest effectum perfectum producere in distanti, quin minus perfectum prius produxerit in medio proximiori, ut dictum est in 1. Notabili: at in Deo nec sunt illae plures potentiae subordinatae, quarum una agat in remotum, alia vero in proximum; nec ipsi opus est ad producendum effectum perfectissimum, ut prius per modum dispositionis minus perfectum producat. Ergo si non esset ubique, agere et producere posset in distans, etiam nullatenus agendo in medium.

Replicant adversarii: non esse assignatam causam adaequatam in Maiori: non enim ideo solum causa agere nequit in distans, quin agat in medium, quia in ea est subordinatio potentiae et operationis, sed etiam propter alias rationes, in obiectionibus assignandas. Verum eas omnes solvemus in responsis.

Secundo: Omnipotentia Dei est ipsius voluntas, ad cuius velle sequitur rei productio; Omnia enim quaecumque voluit, fecit Dominus in Coelo, et in terra, ait Psalmista: seu, ut loquitur S. Paulus, Operatur omnia secundum consilium voluntatis suae: sed voluntas velle potest aliquid fieri in loco distanti, absque eo quod velit ipsum fieri in loco viciniori: ergo Deus agere posset ubi non esset; sicque ex eius operatione non potest formaliter inferri ipsius substantialis praesentia. Maior patet ex praefatis Scripturae locis, et evidentius constabit agendo de Omnipotentia Dei. Minor etiam evidens est, si enim per meam volitionem possem rem aliquam producere, certum est, quod possem velle illam fieri in loco distanti, etsi nihil produceretur in medio.

Tertio: Ante mundi productionem, Deus non erat praesens ulli rei; sed prius oportuit rem aliquam ab eo produci, quam ipsi fieret praesens: ergo praesentia substantialis ad aliquam rem, non est conditio necessario praerequisita ad ipsius rei productionem: neque ex ea recte infertur, Deum ipsi esse substantialiter praesentem. Confirmatur. Prius natura creatura terminat actum divinae potentiae, quam Deus sit ei praesens; praesentia enim cum sit relatio, supponit terminum, et fundamentum: ergo productio rei non supponit praesentiam substantiae producentis, neque hic legitime ex illa infertur.

Quarto: Quanto agens maiorem habet activitatem, tanto magis agit in distans; quo enim ignis maior est, eo longius calorem diffundit: sed Deus est agens potentissimum, et infinitae virtutis: ergo si per impossibile ab aliqua re distaret, non minus in eam posset agere, alioquin eius virtus ad locum esset determinata, et limitata: adeoque non esset infinita, nec divina.

Replicant: Maiorem quidem esse veram, non absolute sed ea conditione, ut agens prius suam virtutem diffundat in proximum, quam in remotum: sic, inquiunt, ignis suum calorem non diffundit in subiectum distans, nisi beneficio aeris intermedii. — Contra: Illa mediatio non provenit ex ratione intrinseca agentis, et quatenus agens est; sed ex alterutra illarum conditionum, quas in secundo Notabili assignavimus, quae conditiones, cum in Deo locum non habeant, etiam non officiunt, quin possit agere in distans independenter a medio. Ad quod cum Sol, v. g. concurrit ad formationem mineralium, et viventium, quae non format in aere intermedio, evidens est illum habere aliquam actionem in remotum, quam non habet in proximum subiectum. Ergo liquet immediationem subiecti et agentis non esse necessario desiderandam ad rei productionem. — Confirmantur hae omnes praefatae rationes exemplo Angeli. Unus Angelus potest alteri imprimere aliquem effectum spiritualem, etiamsi distent ab invicem: sed haec impressio fit independenter a medio, utpote incapaci talis effectus spiritualis, quia corporale est, ut docet S. Thomas, prima parte q. 107. art. 1. ad 3., ubi affirmat, Angelos sibi invicem loqui, non solum volendo quod unius alteri pateat conceptus suus, sed etiam, inquit, excitando alterum ad attendendum per aliquam ei impressam virtutem intelligibilem, qua intellectus eius moveatur, sicut sensus movetur a sensibili. Insuper art. 2. ad 11. docet, Angelos influere scientiam in animas separatas, influendo nimirum in illas species intelligibiles independenter, inquit, a medio differente: ergo Angelus saltem, etiam ex mente adversariorum, agere potest in distans, non agendo in medium, nec opus est, ut duo spiritus sibi invicem loquantur, ita debere esse omnino immediatos, ut nec atomus aeris intersit, sicut ait Suarez in Metaphysica, Disputatione 18. num. 16., et consequenter Deus illud multo magis praestare posset, si ab aliqua re foret absens.

Obicies 1. Scriptura sacra colligit divinam praesentiam ex operatione Dei alicubi: ergo merito illa ex hac infertur. Probatur antecedens, primo quidem ex verbis Psalmistae, qui cum dixisset Psalmo 138. Quo ibo a spiritu tuo, et quo a facie tua fugiam? statim infert, Si ascendero in Coelum, tu illic es, si descendero in infernum ades; quibus verbis Dei ubiquitatem declarat eiusque rationem aperiens, subdit: Etenim illuc manus tua deducet me, et tenebit me dextera tua: per manum autem, et dexteram Dei, eius operatio frequenter in Scriptura significatur: ergo Scriptura Dei praesentiam in omnibus rebus ex eius operatione colligit. — Confirmatur ex Actuum 17. cap., ubi S. Paulus cum Atheniensibus disputans, concludit, Deum non longe esse ab unoquoque nostrum, quia, inquit, in ipso vivimus, movemur, et sumus: vel ut Pagninus, et alii vertunt, per ipsum enim vivimus, unde glossa: quia id operatur in nobis, quod vivimus: ergo oportet Spiritum sanctum per os Davidis, et Pauli (inquit Molina hic, Disputatione 2.) ineptam reddidisse rationem, inefficaxque argumentum confecisse ad probandam praesentiam Dei in rebus: adeoque, inquit, confitendum est ex immediata operatione Dei in aliquo loco satis superque concludi praesentiam Dei in rebus, et contrariam sententiam non ita. — Respondeo 1. negando antecedens, et ad primam illius probationem dico, Psalmistam solum ibi intendere, quod Deus sit ubique per scientiam, et providentiam; adeo ut nemo sit qui subterfugere queat divinam ipsius ordinationem, et dispositionem. — Ad confirmationem dico, sanctum Paulum solum velle, quod quandoquidem in Deo vivamus, moveamur, et simus, consequens est, eum non esse ita longe a cognitione nostra, ut non possimus facile ad ipsius notitiam pertingere. Non autem vult Apostolus praesentiam substantialem Dei recte colligi ex eius operatione. — Respondeo 2. quod etsi Scriptura sacra, et Sancti Patres substantialem Dei praesentiam ex ipsius in rebus operatione interdum inferant, haec illatio non fit per locum intrinsecum, sed per extrinsecum: quatenus scilicet, vel non est maior ratio, quod operetur ubique, quam quod sit ubique praesens: vel quatenus supposito, quod constet aliunde eum esse praesentem ubicumque operatur, consequens est, quod sit ubique, si ubique operetur. Sicque argumentum illud est ex concomitantibus, quale foret istud: Deus est infinite potens, ergo infinite sciens: non quod scientia infinita directe sequatur ex infinita potentia: sed quod scientia, et potentia divina, cum sint essentia divina perfectiones, ipsique identificatae, et proinde infinitae, recte sequitur, quod si potentia divina est infinita, etiam scientia divina est infinita; nimirum ratione tertii, idest ratione essentiae divinae, in qua utraque convenit. — Adde quod Scriptura sacra non semper efficax proferat argumentum, sed etiam interdum probabile ad veritatem insinuandam; arguit enim aliquando ex humana auctoritate, qua tantum est medium probabile. Sic sanctus Paulus eodem capite probat Deum non esse similem ligno, et lapidibus, testimonio Poetae dicentis, quod simus genus Dei: quasi diceret: ex vestris Auctoribus, humana natura, quae est imago, et genus Dei, multo praestantior est ligno, et lapidibus, quibus simulacra vestra constant: ergo multo magis Deus longe haec excedit. Similiter ad Titum primo, probat vitia Cretensium proprio testimonio ipsorum scriptoris dicentis: Cretenses sunt semper mendaces. — His patet, quam inepta prorsus, et ridenda Molinae censura, qua Doctoris Subtilis sententiam fulminat; quamquam enim ex auctoritate Scripturae inferretur colligendam esse substantialem Dei praesentiam ex ipsius operatione, nihil tamen haec illatio Doctoris sententiam urgeret: siquidem Doctor contendit, Dei praesentiam non posse colligi ex operatione, quia nulla ratio naturalis id potest evincere; licet forte aliqua auctoritas idipsum suaderet.

Obicies 2. Activum, et passivum se habent ut actus, et potentia: sed actus, et potentia necessario requirunt praesentiam, et unionem, ut causent aliquid: ergo etiam agens, et passum requirunt intimam, et substantialem praesentiam. — Distinguo maiorem: se habent ut actus producendus, et potentia productiva, concedo: ut actus informativus, et potentia informanda, nego. Minorem similiter distinguo; actus producendus, et potentia productiva requirunt intimam unionem, et praesentiam, nego; virtus enim creandi, v. g. habet pro actu sibi correspondente rem tantum in esse possibili; proindeque non potest ipsi esse realiter praesens: actus informativus, et potentia informanda exigunt sui ipsius praesentiam, quia ex eorum mutua unione fieri debet aliquid unum, sicut corpus physicum, v. g. fit ex unione materiae, et formae, concedo. Sicque haec obiectio praesentem difficultatem non attingit.

Obicies 3. Sicut esse ut sic habet se ad operari ut sic, ita esse hic habet se ad operari hic: ergo sicut implicat operari ut sic, nisi prius supponatur esse ut sic, ita operari hic implicat nisi supponatur esse hic. — Nego maiorem, quia esse ut sic se habet ad operari ut sic tamquam actus primus ad secundum; implicat autem ut sit actus secundus, quin praesupponatur primus: esse autem hic non se habet ad operari hic tamquam actus primus ad secundum, quia esse hic tantum significat relationem praesentiae rei in loco, quae relatio ex se non est activa, neque conditio necessario praerequisita ad operationem, siquidem res potest suam virtutem exercere, et aliquid producere ubi non est.

Obicies 4. Actio est quidam motus: sed repugnat motum esse in extremo, nisi prius fuerit in medio, ut patet in motu locali: ergo repugnat actionem aliquam fieri in distans, quin prius fiat in medium. — Negari potest maior: omnis enim actio non est motus; motus enim supponit subiectum mobile, actio autem creativa, v. gr. nullum habet subiectum reale, quod moveri, et mutari dicatur: sed nego minorem; etenim virtute saltem divina motus fieri potest in instanti, siquidem motus est transitus ab uno extremo in aliud extremum, ut autem hic fiat transitus, absolute non est necessarium, ut mobile sit in medio, prius quam ad terminum perveniat.

Obiciunt 5. Thomistae moderni: Agens quod operatur in omnibus rebus per virtutem non diffusam a se, sed sibi intrinsecam, sibique identificatam, debet esse immediate, et secundum suam substantiam praesens in omnibus rebus: sed Deus operatur in omnibus per virtutem non diffusam a se, sed sibi intrinsecam, sibique identificatam: ergo, etc. Maior, inquiunt, supponitur ex 7. Physicorum, ubi dicitur, quod movens, et motum debent esse simul: cum haec tamen differentia, quod agens per virtutem a se diffusam non debet immediate, et secundum suam substantiam esse praesens subiecto, in quod agit: sed mediate tantum, et ratione virtutis, quam medio aliquo supposito in illud transmittit, ut constat in Sole, qui cum agat per virtutem a se diffusam, non est substantialiter praesens in visceribus terrae, quando aurum, et alia metalla producit: agens vero per virtutem sibi intrinsecam, et a se non diffusam, debet necessario fieri praesens immediate, et secundum suam substantiam subiecto in quod agit, et ipsum passum suppositaliter contingere; ut constat in igne, qui licet per calorem a se diffusum agat in subiectum distans, per calorem tamen sibi intrinsecum non agit nisi in subiectum, quod immediate tangit. Minor vero probatur: Deus in omnibus rebus per se primo producit, et conservat esse earum; entitas enim est id quod magis intimum est cuilibet rei, et quod profundius omnibus inest, cum sit formale respectu omnium quae in re sunt: sed illud non potest per se primo attingere, per aliquam virtutem a se diffusam, sed solum per virtutem sibi intrinsecam, sibique realiter identificatam: ergo Deus in omnibus rebus operatur per virtutem non diffusam a se, sed sibi intrinsecam, et sibi identificatam. Maior constat, tum quia esse, cum sit effectus universalissimus, debet per se primo reduci in causam universalissimam, scilicet Deum; tum etiam quia, sicut ignire est proprius effectus ignis, eo quod ignis sit per essentiam ignis, et ideo ad illum pertinet facere ignitum; ita etiam cum Deus sit ens per essentiam, proprius eius effectus est omne esse participatum. — Adde quod cum Deus possit quamlibet rem creatam, per solam sui influxus suspensionem annihilare, oportet, quod influxus Dei per se primo attingat esse cuiuslibet rei creatae. Minor vero probatur: virtus quae attingit esse secundum propriam rationem essendi debet esse creativa, et productiva totius entis creabilis, ac proinde infinita, ut docetur in Metaphysica: sed omnis virtus a Deo diffusa finita est, utpote a Deo causata, et in aliquo subiecto recepta: ergo Deus non potest per se primo causare, et conservare esse in singulis rebus, per aliquam virtutem a se diffusam, sed solum per virtutem sibi intrinsecam, sibique realiter identificatam, et consequenter non potest alicubi operari, nisi ibidem essentialiter existat. — Respondeo ad singulas obiectionis partes, et primo quidem distinguo Maiorem: agens corporeum, et finitum, quod agit per influxum, debet esse immediate, et secundum substantiam praesens rebus, in quibus operatur, transeat agens spirituale, et infinitum, quod producit omnia ad solum voluntatis suae imperium et nutum, taliter debet esse praesens, nego; siquidem, ut iam diximus, potest velle rem fieri in loco distanti, sicut velle potest eam fieri in loco viciniori; Deus autem non est agens corporeum et finitum, sed infinitum et spirituale; et consequenter talem praesentiam non exigit. — Ad probationem Minoris dico, entitatem rei praecisive consideratam, non esse solum formalem terminum actionis productivae Dei, sed rem ipsam totalem, et secundum omnia alia praedicata sibi intrinseca; sic homo, qui crearetur a Deo immediate, non esset tantum terminus illius creationis secundum conceptum formalem entis, sed etiam secundum conceptum animalis, rationalis, risibilis, et aliorum, quae ad hominis integritatem, et constitutionem concurrunt: ac proinde minus philosophica videtur Thomistarum doctrina, qua contendunt, esse creatum habere rationem formalem termini divinae productionis. — Ad Maiorem vero probativam illius minoris, nego ens creatum esse effectum universalissimum, et soli causae universalissimae proprium; quaelibet enim causa particularis etiam et secunda vere producit effectum suum secundum formalem rationem entis, ita quod esse illius effectus tribuatur causae secundae, sicut et primae. — Ad Minorem vero illius probationis, nego, virtutem creativam, et productivam entis creabilis debere esse infinitam; tanta namque debet esse virtus, quantus est effectus producendus, et quanta est distantia termini a quo ad terminum ad quem; nullus autem effectus creatus est infinitus, ut patet; nulla pariter est infinita distantia inter nihil, et esse creatum, ut probat Doctor in 2. sentent., ac proinde virtus creativa non debet esse necessario infinita.

Obiciunt denique plures SS. Patrum auctoritates, quibus colligunt Dei in omnibus rebus praesentiam ex ipsius in eis operatione. Sic Anastasius Sinaita, libro 2. De rectis fidei Catholicae dogmatibus, sic habet: Quandiu enim opus nemo, absens si est, operatur: Deus igitur cum nullo non tempore, quaecumque eorum, quae fiunt, efficiat, cunctaque moderetur, ac dispenset sua iugi conservatione, prorsus necesse est fateri, Deum omnibus inesse. Item Hugo Victorinus, lib. 7. Erud. Theolog., cap. 19. sic loquitur: Cum divinae virtutis effectus nusquam deesse cernimus, cur eandem Dei virtutem, omnibus inesse rebus dubitamus? Si autem Dei virtus ubique est, cum alia non sit Dei virtus, quam Deus, constat quod nusquam Deus deest. Denique Anselmus in Monologio, cap. 22. Quoniam, inquit, nihil sine Deo potest aut esse aut conservari, dicere cogimur, Deum ubique, et semper esse. — Respondeo nonnullos e SS. Patribus equidem colligere Dei praesentiam in rebus ex eius operatione; sed per locum extrinsecum et consequentiam materialem; non vero per locum intrinsecum, et per consequentiam formalem. Quasi dicerent, Deus est ubique, et ideo ubique operatur; ut iam dictum est.