Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Deum ineffabilem et innominabilem dici liquido constat, nedum ex definitione fidei in Concilio Lateranensi cap. Firmiter, ubi Deus dicitur, aeternus, immensus, omnipotens, immutabilis, incomprehensibilis et ineffabilis. Sed etiam ex communi sanctorum Patrum doctrina, qui Deum ineffabilem pronuntiant: unde sanctus Augustinus in Psalmum 85., n. 12.:

Deus ineffabilis est, inquit, et facilius dicimus quid non sit, quam quid sit. Terram cogitas non est hoc Deus, mare cogitas, non est hoc Deus. Quaeris quid sit? Quod oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit. Quid quaeris, ut ascendat in linguam, quod in cor non ascendit?

Unde Iustinus Martyr, in Apologia posteriori: Nemo, inquit, ineffabili Deo nomen potest imponere, quod si quis ullum inesse audebit dicere, is intemperanter insanus est.

Idipsum non obscure Deus ipsemet insinuavit, dum Moysi interroganti, Quis esset? Genesis 32. respondit: Cur quaeris nomen meum, quod est mirabile? subdiditque: Ego sum, qui sum. Tamquam diceret, ait Philo Iudaeus, Natura mea est esse, non dici. Inde Proverb. 30. Sapiens interrogat, Quod est nomen eius, vel quod nomen Filii eius si nosti? Quasi diceret, Dei nomen, aut nullum esse, aut nobis prorsus ignotum.

An autem haec divina ineffabilitas Deum omnino innominabilem efficiat, ita quod a Creaturis nullo proprio nomine possit insigniri et exprimi, hoc in articulo declarandum est, subiciendaque et aperienda sunt nomina, quae solito Deo tribuuntur.

Certum est, et citra controversiam Deum non esse ineffabilem respectu sui ipsius, quasi seipsum perfecte aliquo conceptu, et verbo mentis non posset exprimere, necnon et aliquod usurpare nomen, sive a se, sive ab aliis prolatum, ad se perfecte cognoscendum et significandum, eo videlicet modo, quo nostris vocibus et orationibus utitur, ut illa percipiat de quibus ei loquimur et ipsum oramus. Cum enim seipsum perfecte et comprehensive cognoscat, etiam seipsum nominare posse non videtur incongruum. Certum pariter, Deum non esse ita ineffabilem respectu nostri, quasi nullus de ipso haberi possit sermo, nullumque ipsi nomen imponi a creaturis, hoc enim ipsamet experientia convincitur esse falsum. Quippe cum plura sint nomina, quibus Deum significamus et designamus. Restat ergo inquirendum et resolvendum, an aliqua sint nomina, quae divinam essentiam distincte, essentialiter, et comprehensive creaturis notificare possint. Quod ut resolvatur evidentius

Notandum 1. Ex Doctore Subtili in 1. dist. 22. q. 2. n. 7. Nomen proprium alicui rei tribui posse dupliciter. Primo quatenus significat aliquid revera ipsi soli competere, sic omnipotens, immensus, aeternus dici possunt propria Dei nomina. Secundo, prout designant nedum peculiarem rei proprietatem et perfectionem, sed et ipsius essentiam et naturam, sic vocabulum homo proprium est naturae humanae, quam designat et exprimit, quae posterior proprii nominis acceptio congruentior est.

Notandum 2. Ex eodem, aliquid posse nominari variis, sed praesertim quatuor modis. Primo quidem, quando proprium nomen ipsius profertur ab aliquo, qui nec significatum percipit, nec aliquid significare per huius nominis prolationem intendit; sic v. g. psittacus proferre potest nomen aliquod Deo impositum, quo significaretur divina ipsius natura homini, vel Viatori, vel Beato, qui hoc nomen prolatum audiret, quamvis proferens illam significationem non perciperet. Secundo, dum equidem profertur nomen ad significandum aliquem conceptum, quem tamen ipse proferens non perciperet; licet audiens illius nominis significationem intelligeret, v. g. si quis proferret verbum Hebraeum, cuius significationem ipse nesciret, coram viro perito linguae Hebraicae, qui hanc significationem perciperet. Tertio, dum aliquis verbum aut nomen pronuntiat, ut suos aperiat conceptus alteri, nominis aut verbi significationem intelligenti, ut fit in solitis hominum colloquiis. Quarto denique, dum quis format nomen, ut proprios suos conceptus sibi ipsi exprimat: sic plerumque verbum nostrum mentis exprimimus verbo oris.

Notandum 3. Hoc esse discrimen inter cognitionem distinctam, quidditativam, et comprehensivam; quod distincta, sit notitia rei secundum aliquid sibi proprium, sive interim illud sit praedicatum essentiale, vel tantum ipsius proprietas et peculiaris perfectio. Quidditativa autem, est cognitio rei per sua praedicata essentialia, nimirum genus et differentiam. Comprehensiva vero, est apprehensio ipsius rei, nedum secundum proprietates et praedicata essentialia, sed etiam secundum omnes modos et gradus perfectionis illius, et juxta omnes habitudines et respectus, quos habere potest ad quemlibet terminum.

Videndum est ergo, an aliqua Deo nomina tribui possint, quae hanc triplicem ipsius notitiam efficiant et significent.

Conclusio prima. — Deus non est absolute ineffabilis: sed designari potest aliquo nomine, distinctam ipsius notitiam significante. Haec Conclusio duas habet partes, quarum probatur prima ipsamet experientia, qua constat quaedam nomina Deo tribui, quae exprimunt et designant supremum illud ens caeterorum principium et finem, qualia sunt Deus, Creator, prima Causa, etc.

Patet etiam ex Scriptura sacra, quae plura Deo nomina tribuit, ut ipsius supremam maiestatem, virtutem infinitam, caeterasque illius divinas praecellentias explicet: unde merito observat S. Dionysius lib. De Divinis Nom. cap. 5., Deum esse simul anonymum et polyonimum, hoc est vacantem nomine, et plurium nominum:

Vacantem quidem nomine, quia omne nomen superat; plurium autem nominum, ut infinita eius natura, quae unico vocabulo designari potest, pluribus nominibus, veluti tot radiis, illustretur, et eniteat. Unde Theologi, inquit ibidem Dionysius, omnium causam, et auctorem multis nominibus ex effectis omnibus laudant, ut bonum, ut pulchrum, ut sapientem, ut diligendum, ut Deum Deorum, ut Dominum Dominorum, ut sanctum sanctorum, ut aeternum, ut eum qui est: ut saeculorum auctorem, ut vitae largitorem, ut sapientiam, ut mentem, ut Verbum, ut cognitorem, ut qui eminenter habet thesauros universae scientiae, ut vim, ut potentem, ut regem regnantium, ut antiquum dierum, ut qui in senectutem compelli non potest et immutabilem, ut salutem, ut justitiam, sanctificationem, redemptionem, ut eum qui omnibus magnitudine antecellit, et ut in aura tenui. —

Cum igitur aperte constet tam ex sacris litteris, quam ex omnium Sapientum vocibus, plura Deo nomina tribui, quibus a nobis percipiatur; certum est illum non esse simpliciter, et absolute ineffabilem. Quod eleganter declarat S. Augustinus lib. 1. De Doctr. Christ. cap. 6.: Ne ineffabilis quidem dicendus est Deus, quia et hoc cum dicitur, aliquid dicitur, et fit nescio qua pugna verborum: quoniam si illud est ineffabile quod dici non potest, non est ineffabile quod vel ineffabile dici potest. Quasi diceret, hoc ipso quod Deus dicitur ineffabilis, non est absolute ineffabilis, quin vocabulum ineffabile, ipsius est appellatio, propriumque nomen.

Probatur etiam secunda pars. Res distincte per nomen cognoscitur, dum concipitur et significatur ab aliis distincta; cognosciturque secundum aliquod attributum sibi soli peculiare: sed plura sunt nomina, quae nos in distinctam Dei notitiam inducunt, ipsamque distinguunt a quolibet alio ente, qualia sunt prima causa, finis ultimus, ens omnimode infinitum etc. Ergo Deus potest cognosci cognitione distincta per aliqua nomina sibi propria.

Dices. SS. Patres Deum absolute innominabilem pronuntiant: Sic S. Dionysius, lib. laudato, ait: Dei neque sensum, neque imaginationem,

<!-- notes: ADIUDICATED 2026-08-08 (qwen3-vl-8b, scan): the Dionysius phrase is printed in LATIN letters "anonymum et polyonimum" (not Greek) — kept as printed. Uncertain: "quin" *neque opinionem, neque nomen, neque orationem, neque tactum, neque scientiam.* Et S. Gregorius Nazianz. Orat. 49. *Certe hoc est Deus, inquit, quod cum dicitur non potest dici; cum aestimatur non potest aestimari; cum definitur, ipsa definitione crescit, etc.* Unde Orat. 34. commendat illam Platonis sententiam dicentis, *Deum intelligere difficile esse, loqui autem impossibile*: ergo Deus est ineffabilis. **Nego antecedens.** Et dico SS. Patres non intendere Deum esse omnimode ineffabilem, alioquin sibi ipsis necnon et Scripturae sacrae aperte contradicerent; sed quod nomina, quae Deo tribuimus, longe sint inferiora ipsius divinae maiestati, nec ipsum ita distincte exprimant, ut sine ullo cum creaturis commercio intelligi possit. Nomina enim, quae Deo tribuuntur, distincte ipsius divinam essentiam non declarant, quia illam ut in se est, nec penetramus nec percipimus; sed solum illam circumloquimur, vel attribuendo ipsi, idque in supremo gradu, perfectiones omnes quas in creaturis relucere deprehendimus; vel ab eo removemus omnes creaturarum imperfectiones: omnia namque Dei nomina ipsi tribuuntur, vel per affirmationem perfectionis, vel per negationem imperfectionis, vel per habitudinem, et respectum ad creaturas: proindeque habent semper aliquod cum creaturis commercium, nec Deum ut in se est, perfecte ab omnibus distinctum enuntiant. **Conclusio secunda.** — Viator potest designare nomen aliquod, quo exprimatur essentia Dei, et quod significet conceptum quidditativum, quem habet de seipso, aut beati de illo. Haec Conclusio est Doctoris in 1. dist. 22. q. 1. et. 2. eamque sic probat: Si quid obstet, quominus fieri possit haec nominis designatio et significatio, maxime, quia ad impositionem nominis requiritur, ut nomen non significet rem perfectius, quam eam concipiat ille, qui nomen imposuit: sed hoc est falsum; ergo et illud unde sequitur. Probat minorem: si non possemus designare nomina ad significandas res perfectiori modo quam eas concipimus, sequeretur nullum nomen a nobis excogitatum ad significandum substantiam, ipsius substantiae quidditatem et essentiam vere significare, sed solum designare proprietates, et effectus sensibiles illius notificare iis, a quibus tale nomen designatum est: sed consequens est falsum: igitur et antecedens. Maior patet; constat enim nos in hoc mortali statu nullum substantiae conceptum distinctum quidditativum habere posse in particulari, v.g. de homine aut equo; sed tantum confusum, quem concipimus hominem, aut equum per modum aliquarum rerum per se subsistentium, et dicentium ordinem ad tales, vel tales operationes, aut accidentia. Minor etiam constat; alias inutiles et nugatoriae essent orationes, quibus substantiae proprietas vel effectus ipsi attribuuntur, et de ipsa praedicantur. Si enim substantiae nomen non significet conceptum illius quidditativum; sed tantum confuse et indiscriminatim exprimat ea omnia, quae ipsam substantiam spectant; sive illa sint, proprietas, effectus, operatio, aut quidditas; aperte sequitur, quod idem praedicatur de seipso, dum illa proprietas, aut effectus de substantia affirmantur. V. g. cum dico substantia est praedita quantitate, et albedine, sensus esset; id quod est praeditum quantitate, et albedine: quae repetitio, et praedicatio omnino nugatoria est. Confirmat Doctor primo, cum Adam imposuisset nomen homo, v. g. ad exprimendam naturam humanam, prout ipse quidditative et perfecte eam cognoscebat dum illud nomen imponeret (ex hypothesi, ut suppono, quod noverit omnium rerum essentias) certum est illud nomen homo, esse significativum naturae humanae quidditative et perfecte: si autem aliquis Adami filius coram ipso proferens hoc vocabulum homo, intendisset designare et significare quidditatem hominis, quam tamen ipse distincte non cognovisset, aperte constat, quod Adamus audiendo hoc vocabulum, statim habuisset conceptum quidditativum naturae humanae, licet ille, qui protulit, talem conceptum non haberet: ergo similiter Adami filius potuisset designare nomen homo, ad significandam naturam humanam ipsi Adamo, non autem eius filio notam. — Confirmat secundo. Licet plerumque imponantur nomina propter aliquas proprietates vel effectus, qui moveant ad talem impositionem, sicut v. g. laesio pedis conveniens lapidi, est ratio cur illa substantia vocetur lapis: et prima hominis formatio ex humo, forte fuit occasio, cur vocabulum homo usurpatum fuerit ad significandam naturam humanam; tamen certum est istas proprietates, vel effectus non significari praecise per voces illas, sed rem ipsam secundum se, et quidditative consideratam. Tum quia auditis istis vocibus, non intelliguntur tales proprietates aut effectus; sed concipitur rei entitas, aut natura; neque enim, quoties audimus proferri vocabulum lapis, cogitamus de laesione lapidis, sed rem ipsam et substantiam designamus: tum quia diversa nomina in diversis linguis significant eamdem prorsus rem intelligentibus illas linguas. Gallus enim linguae Latinae peritus, ubi lapidem audit, idem concepit, quod exprimitur nomine Gallico la pierre: Haec tamen diversa nomina potuerunt institui ob diversas rationes motivas desumptas ex diversis proprietatibus rei; ergo certum est nomina non semper imponi ad significandam rem secundum quod concipitur ab imponente nomen. Patet consequentia: si enim sic imponerentur, sequeretur, quod cum ille, qui primus designavit nomen lapidis ad significandam substantiam laesivam pedis, etiam et quicumque audiret hoc nomen, nihil aliud conciperet, quam virtutem illam pedis laesivam, quod tamen aperte falsum est. Probat 2. Vasquesius. Disp. 57. cap. 2. n. 9. Mensura significationis nominis non est sumenda ex eo, qui nomen imposuit, neque praecise ex eo, qui imposito nomine utitur; sed ex illo, qui audit et intelligit conceptum loquentis: sed quando viatores proferunt nomen Deus, v. gr. Beati intelligunt quidditative et essentialiter id, quod viatores hoc nomine exprimunt et significant: ergo illud nomen prolatum et impositum a viatoribus, distincte significare potest quidditatem naturae divinae. Probat maiorem; quia nomina sunt symbola, et signa inter eum, qui loquitur, seu nomen usurpat, et eum, qui audit: imo potius dicuntur significare rem audienti nomen, quam ipsum proferenti; quia ipsum tantum ducunt in rei intelligentiam; significare autem est efficere, ut res intelligatur: sed contingere potest, ut qui nomen audit, multo melius rem concipiat, quam eam intelligat is, qui nomen usurpat, et profert, aut imponit. Minorem confirmat his exemplis. Primo potest aliquis concipere distinctius semper vocem iam impositam, quam eam concipiat, qui ea voce utitur. Si quis enim Romae numquam versatus, cum Romano loquatur de situ, maiestate, divitiis, et praestantia illius urbis, quam per relationem, aut lectionem tantum didicit; certum est Romanum audito Romae vocabulo, haec omnia melius percipere, quam percipiat is, qui tale nomen profert: ergo potest aliquis multo clarius et distinctius rem alteri significare voce iam ad significandum imposita, quam ipsemet eam intelligat. Secundo potest etiam quis nomen primo imponere clarius rem significans audientibus, quam ipsemet imponens concipiat, ut si Rex v. g. mittens exercitum ad Indos, imperet Duci, ut quam primam urbem, vel insulam ceperit, eam nomine Ludovici nuncupet; tunc nomen illud clarius Duci, et militibus, incolisque designabit illam urbem aut insulam, quam Regi, qui talem urbem aut insulam nusquam lustravit; sed illius tantum habet conceptum analogicum per comparationem ad alias civitates, vel urbes, quas ipse vidit. **Dices cum Caietano.** Voces significant res mediis conceptibus formalibus, quos habet vocis impositor, et ea utens ad rem exprimendam; ergo distincta significatio vocis, et nominis oritur ex distincta cognitione imponentis nomen, aut iam imposito utentis: et consequenter, non potest imponere nomen ad rem distinctius significandam, quam ipsemet eam concipiat. **Respondeo 1.** Antecedens absolute esse falsum, siquidem psittacus proferendo nomen aliquod, deducit in cogitationem rei per nomen expressae, cuius tamen nullum conceptum formalem habet. Nego pariter sequelam; cum enim nominis impositio fiat per actum voluntatis, non aliter requiritur cognitio rei significandae per nomen, quam quia voluntas cum sit potentia caeca, nec possit ferri in incognitum, nec rem cognoscere nisi praevia intellectus cognitione: etiam non possit instituere nomen aliquod ad rem significandam, nisi prius rem illam cognoscat, saltem conceptu generali et confuso, nec requiritur ut ipsam noverit conceptu perfecte distincto et quidditativo. **Instabis.** Non potest nomen habere ullam significationem distinctam nisi ab imponente; sed imponens non potest dare quod non habet: non habet autem cognitionem distinctam et quidditativam rei nominandae, ut supponitur: ergo non potest tribuere vim nomini, ut distinctius rem significet, quam ipse noverit. **Distinguo antecedens.** Nomen non habet significationem, nisi ab imponente, idest non ordinatur ad hanc rem significandam sub tali conceptu, nisi quia taliter imponens ordinavit, concedo: non significat perfectius et distinctius rem ipsam cuicumque percipienti nomen, et scienti eius attributionem ad hanc rem significandam, quam ipse imponens conceperit et ordinaverit nego. Cum enim vocis ordinatio fiat per actum voluntatis ad quem praevia intellectus cognitio desideratur, non requiritur ut tanta sit rei cognitio in intellectu, quanta est intentio imponentis nomen, ut rem significet. **Urgebis.** Si nullo modo impositor cognosceret rem nominandam, non posset eius voluntas ordinare nomen ad eam significandam: ergo si non cognoscat distincte, non poterit tribuere nomini ullam vim ad eam significandam distincte. **Nego consequentiam.** Licet enim desideratur aliqua intellectus cognitio ad actionem voluntatis, tamen non sequitur, quod perfectior cognitio, perfectiorem voluntatis actum praeveniat, et generet; quia posita eadem cognitione in diversis temporibus, potest eadem voluntas nunc perfectius, nunc minus perfecte rem aliquam amare, ut patet experientia. Imo eodem instanti, quo amavit obiectum secundum duos gradus amoris, poterit illud amare, ut quatuor: ergo a simili, licet quaedam cognitio requiratur, ut nomen imponatur ad rem significandam, tamen non sequitur, quod distincta rei cognitio desideretur, ut imponatur nomen ad rem distincte significandam. **Instabis denique.** Facilius est rem concipere, quam eam verbis explicare, ut patet tum experientia, tum illis sanctorum Patrum auctoritatibus, quibus supra diximus Deum facilius concipi, quam exprimi: ergo qui imperfecte rem novit, non potest per verba a se imposita illam significare perfecte, alioquin facilius esset rem explicare et significare, quam eam cognoscere. **Distinguo antecedens.** Facilius est rem concipere, quam verbis exprimere, quando aliquis voces habet iam impositas ad rem significandam, ut illam concipit et alter novit etiam vocis significationem, habetque eosdem conceptus de re significata per verba, quos habet loquens, nego antecedens: quando loquens, vel non habet verba propria, et iam usitata quibus suum de re conceptum exprimat; vel audiens non novit verba esse imposita ad hanc significationem, aut non habet eosdem de re conceptus, ad quos significandos verba ordinantur et instituuntur, tunc difficilius est rem exprimere quam concipere, concedo: similiter distinguo consequens, non potest hoc aliis significare perfecte, qui rem illam perfecte noverunt, nego: qui non conciperent, concedo: neque idipsum asserimus. Ut autem solvantur facilius omnes aliae hanc adversus veritatem obiciendae rationes, advertendum est quatuor esse desideranda, ut quis perfectam et distinctam vocis et nominis significationem possit habere. Primo quidem necessum est, ut audiens sciat vocem esse impositam ad hanc rem determinate significandam. Secundo oportet ut habeat conceptum, et cognitionem rei significandae, priusquam illam per tale nomen percipiat: cum enim vox non possit ex se praecise causare cognitionem rei, sed tantum quatenus excitat species ipsius in mente audientis vocem, inde fit, quod non possit significare, nisi praesupponat rei significandae conceptum, et speciem intelligibilem in mente audientis. Tertio, nosse debet loquentem uti vocibus ad rem ita significandam, ad quam significationem ordinatae sunt. Quarto denique, tam loquens, quam audiens debent in promptu habere, tum verba, tum meminisse significationis verborum, quibus utuntur ad rem exprimendam. Quibus quatuor praesuppositis conditionibus, certum est non esse difficilius rem exprimere, quam concipere. **Conclusio tertia.** — Potest a creaturis designari aliquod nomen, quo Deus seipsum comprehensive cognoscat. Ita censent S. Bonaventura, et Bassolius q. 1. a. 2. quamvis affirment tale nomen non posse a Creatura, sed solum a Deo imponi; eo quod (inquiunt) nominis significatio non possit esse perfectior, quam sit imponentis cognitio; quod fundamentum falsum esse constat ex praecedenti conclusione; ideoque nihil obstat ex eorum Doctrina, quin possit creatus intellectus, etiam in via Deo imponere nomen, quo ipse seipsum comprehensive cognoscat. — Patet insuper conclusionis veritas ex eo, quod talis sit nominis significatio, qualis est conceptus, quem habet audiens de re per nomen significata; sed Deus habet cognitionem comprehensivam de se, quatenus concipit nos ipsum exprimere per nomen, vel Dei, vel infiniti entis, etc. Ergo nomina Deum significantia designari possunt a creatura, quibus ille seipsum comprehensive cognoscat. **Dices 1.** Nihil possumus per voces, vel nomina Deo significare; ergo nec imponere aliquod nomen, quo Deus seipsum comprehensive cognoscat. Probatur antecedens; usus vocum ideo tantum introductus est, ut res concepta quae in mente latebat, voce ipsa in locum ipsius conceptus subrogata, exprimatur, et innotescat audienti: sed cum Deus intueatur corda hominum, et cogitationes scrutetur, nihil ei possumus vocibus exprimere aut indicare manifestando conceptus nostros, quos antea ipse non noverit: ergo nec aliquid vocibus significare. **Nego maiorem.** Ad cuius probationem dico, numquam vi impositionis rem melius intelligi, quam imponenti nota sit per se, vel per eos quibus utitur ad nomen imponendum, tamquam causis aliquo modo concurrentibus ad impositionem. Dixi vi impositionis, quia non nego aliunde posse melius intelligi, nempe vi perfectioris intellectus, aut alia de causa. Quo pacto Angeli multo melius intelligunt spiritualia auditis vocibus quas de illis formamus, quam noverint institutores huiusmodi nominum. Dixi etiam, quam imponenti nota per se, vel per eos quibus utitur ad nomen imponendum; quia sufficit ut illi noverint; imo etiam sufficit nosse in actu primo, idest posse naturaliter nosse remotis impedimentis, vel appositis et iuvantibus causis connaturalibus. Nomina enim imponuntur ab hominibus propter humanam societatem, et commercium, ut significent res eo modo, quo sub conceptus cadere solent, secundum naturalem intelligendi facultatem per se consideratam, et communiter in usu positam. **Dices 2.** Ut imponatur aliquod nomen, quod Deum comprehensive significaret, deberet continere et exprimere terminationes infinitas, quas Deus habet ad res possibiles, et sine quibus non potest comprehensive cognosci: haec autem infinita terminationum significatio nulli nomini competere potest; sed infinitis nominibus opus est ad infinitas res exprimendas: ergo, etc. **Respondeo.** Ad comprehensivam significationem non esse necessum, quod illud nomen distincte explicet omnes omnino significati rationes et habitudines, sed sufficit quod eas implicite et confuse exprimat. Quemadmodum enim nomen homo, quidditative naturam humanam significat, nec tamen explicat distincte omnia eius praedicata essentialia, sic potest nomen aliquod significare rem comprehensive, licet non explicet distincte omnem rationem cognoscibilem in re significata, sed tantum confuse; modo tamen utens tali nomine ad cognitionem comprehensivam, habeat aliunde sufficiens principium ad talem illius rei comprehensivam cognitionem; istudque nomen tantum sit occasio percipiendi rem comprehensive, quam aliunde iam ita sufficienter cognoscebat. Unde existimo nomina Deus, qui est, ens infinitum, et quodcumque aliud Deo proprium, secundum se significare comprehensive naturam divinam; quia licet distincte omnem Dei rationem non explicent, significant tamen illam naturam, cui omnes illae rationes conveniunt.

Notandum 1. Nomina, quae Deo tribuuntur, alia esse negativa, ut infinitus, immensus, etc., quibus creaturarum imperfectiones ab ipso removentur; alia vero affirmativa, ut bonus, sapiens, aeternus, et alia, quibus perfectiones, quas in creaturis relucere deprehendimus, Deo tribuimus in perfectissimo et supereminenti gradu. Insuper nomina affirmantia, vel sunt absoluta, Deumque absolute et secundum se significant, absque ullo prorsus respectu, qualia sunt, bonus, sapiens, etc.; alia vero sunt relativa, idque vel ad intra, ut Pater, Filius, Spiritus, Genitor, et Genitus, vel ad extra, ut Creator, Dominus, Redemptor. De relativis ad intra agitur in Tractatu De Trinitate: de caeteris vero nunc videndum est qualiter Deo conveniant, an proprie et formaliter, an eminenter solum et metaphorice.

Notandum 2. Apud Hebraeos varia fuisse nomina, quibus Deus cognominari solebat, sed praesertim decem, quae refert et explicat S. Hieronymus, Epistol. 136. Primum est El, quod Deum fortem significat. Secundum Elohe, quod Deum providentem, gubernantem, et videntem denotat. Tertium est Elohim, quod praecedentis plurale est. Quartum Sabaoth, quod semper cum alio Dei nomine coniunctum est, ut Adonai Sabaoth, idest Dominus virtutum, vel exercituum. Quintum Elion, idest excelsus. Sextum Eheie aser eheie, idest sum, qui sum, vel qui est. Septimum Adonai, quod Dominum significat. Octavum Ia, quod sonat in fine alleluia: etenim alleluia componitur ex allelu, idest laudate, et Ia, hoc est Deum. Nonum Sadai, quod munificum, liberalem, et omnipotentem significat. Decimum est nomen Tetragrammaton, Hebraice Semhammephoras, idest nomen expositum, quod scilicet, ut notat noster Galatinus, lib. 12. De Arcanis sacrae Religionis, cap. 90., nusquam sicut scribebatur legi poterat nisi a Sacerdote, dum populo in sanctuario benedicebat, et quoties extra sanctuarium pronuntiandum occurrebat, eius loco proferebant Adonai. Unde etiam Vulgatus interpres vertens illud Exodi 6. Nomen meum Adonai non indicavi eis, scripsit Adonai loco Tetragrammaton, quod erat in originali, morem scilicet veterum secutus. Significat autem hoc nomen Tetragrammaton, vel generantem, ut aliqui interpretantur; vel qui dat omnibus esse; vel qui est unus, et omnia; vel qui eminenter omnia continet, ut ibidem refert Galatinus. Dicitur pariter hoc nomen proprie unicum Dei, et ipsi solum ab aeterno conveniens, eiusque divinam substantiam exprimens; caetera namque nomina, inquiunt Hebraei Doctores, solum derivata sunt et Deo attributa, post mundi creationem ex variis Dei effectibus et donis.

Notandum 3. Sacrum Dei Nomen apud omnes fere nationes esse Tetragrammaton, utpote, quod quatuor litteris ubique scribatur: Aegyptii enim Deum vocant Θεόν, Persae, Syri, Magi, Orsi, Graeci Θεόν, Armeni Vors, Arabes et Turcae Alla, Germani et Angli God, Galli Dieu, Hispani Dios, Hebraei Ieova.

Conclusio prima. — Nomina negativa non conveniunt Deo formaliter secundum propriam et formalem illorum significationem.

Patet huius Conclusionis veritas: Tum quia nomina negativa formaliter negationem important et significant: sed Deus non potest esse nec dici formaliter negatio: ergo, etc. Tum quia negatio in formali suo conceptu est non ens, siquidem est negatio entis: sed Deus entium omnium maximum non potest dici formaliter non ens: ergo nec formaliter nomine negationis appellari. Tum denique quia nomina negativa dicunt formalem carentiam imperfectionis creaturarum: at Deus non est formaliter solum haec carentia: ergo neque haec nomina formaliter ipsi conveniunt; sed tantum quatenus significant et connotant aliquam perfectionem positivam, quae sit ratio, cur haec negatio imperfectionis creaturarum Deo tribuatur; sicut immensitas, v. g. connotat illimitatam essentiae divinae diffusionem, ratione cuius Deus dicitur aliquo loco non circumscribi, nec includi. Nec refert quod SS. Patres affirment Deum facilius cognosci per negationem imperfectionis, quam per affirmationem perfectionis. Exinde enim non sequitur illam negationem formaliter ipsi convenire: sed solum, quod facilius percipiamus illum carere creaturarum imperfectionibus, quam detegere possimus, quaenam sint verae, et quales, ac quantae sint illius perfectiones.

Conclusio secunda. — Nomina affirmantia divinas perfectiones formaliter Deo conveniunt.

Probatur: Eo modo nomina convenire Deo censentur, quomodo ipsi competunt ea quae per nomina significantur: sed divinae perfectiones per affirmantia nomina significatae ipsi conveniunt formaliter: ergo et nomina illa significantia. Minor patet ex iis quae diximus in praecedenti Disputatione, probando attributa divina esse formaliter in Deo, non autem solum eminenter. Adde quod si haec nomina Deo formaliter non convenirent, sequeretur Deum non rectius appellari Sapientem, Bonum, Iustum, etc. quam vocetur Leonem, Petram, etc., quae ipsi solum eminenter, et effective aptantur: sed hoc per se falsum apparet: ergo et illud unde sequitur.

Dices. Nullum nomen Deo tribuitur nisi per ordinem ad creaturas, quas condidit, regit, et gubernat: sed haec omnia non conveniunt ipsi formaliter, sed tantum effective: ergo, etc. Probatur minor: tum ex S. Gregorio Nysseno, 12. Contra Eunomium:

Deus, inquit, per seipsum est quidquid esse creditur. Nominatur autem ab iis, qui invocant, non hoc ipsum quod est; est enim natura eius, qui est, inexplicabilis: sed ex iis, quae circa vitam nostram operari creditur, varia cognomina sortitur.

Cui concinit Synesius, Oratione De Regno:

Nullum, inquit, usquam nomen inventum est quod Dei naturam attingeret, sed cum ab ea, quae ab illo manant, ipsum assequi conantur. Sive Patrem, sive Conditorem, sive quid aliud nomines, sive Principium, sive Causam. Haec omnia quaedam illius sunt, ad ea quae ab ipso oriuntur, habitudines.

Respondeo. Negando maiorem; plura namque Deo nomina tribuuntur absque ullo ad creaturas respectu, licet pleraque ipsi conveniant per habitudinem ad ipsas creaturas, quas vel producit, vel regit, vel moderatur, ratione quorum nominum facilius cognoscitur et deprehenditur suprema eius Maiestas, quam per caetera quae ipsum in se stantem, et secundum se perfectum significant. Hinc praefati Patres non immerito affirmant, nullum proprie nomen hactenus excogitatum fuisse, nec excogitari posse, quod nos in naturae divinae cognitionem deducat: sed tantum excogitata fuisse aliqua nomina, quae Deum juxta variam sui ad creaturas habitudinem designarent.

Conclusio tertia. — Nomina relativa Dei ad extra ipsi non conveniunt formaliter.

Probatur: Illud non convenit Deo formaliter, quod ipsi tribuitur per modum denominationis extrinsecae: sed talia sunt nomina Creatoris, et Redemptoris, etc.; Deus enim nihil intrinsecum recipit per creaturae productionem aut sanctificationem temporalem; alias revera mutaretur. Ergo illa nomina ipsi non conveniunt formaliter, et intrinsece; sed tantum denominative, et intrinsece, ut iam sufficienter probavimus agendo de Immutabilitate Dei.

Quaeris. Quid proprie significet nomen Deus?

Respondeo. Variam esse huius nominis interpretationem, et significationem apud auctores. Primo namque Graeci contendunt nomen Θεός, a quo latine Deus, non esse nomen appellativum, sed epitheticum, derivatum ab efficientia et operatione. Primo namque volunt illud oriri a verbo Θεάομαι, quod est intueri, et contemplari; unde Gregorius Nyssenus, libro Ad Ablavium, dicit vocabulum Θεός operationem inspectricem, et contemplatricem exprimere, qua intuetur inspicitque omnia, cogitationes videns, et ea, quae aspici nequeunt, considerandi facultatem penetrans. Plato vero in Cratylo deducit hoc nomen a verbo Θέω, quod est currere:

Videntur enim mihi, inquit, primi hominum in Graecia solos illos putasse Deos, quos hodie complures agnoscunt Barbarorum, Solem, Lunam, Terram, Astra, Coelum: cum igitur omnia illa cernerent perpetuo cursu progredientia, ab hac naturali proprietate currendi, Deos illos nominaverunt: postea vero cum caeteros intellexissent, omnes eodem appellarunt vocabulo.

— S. Ioannes Damascenus lib. 1. De Fide, cap. 12., deducit hanc appellationem a verbo αἴθειν, idest ab urendo, Deus enim noster ignis consumens est omnem malitiam. Nihilominus Theodorus Abucarra, Opusculo 27., egregie probat, quod etsi nomen Dei ab operatione dictum sit, non tamen operationem significat, sed naturam operantem.

Natura igitur est Deus, inquit, et nomen Deus naturae significandae vim habet. Nam ut vox homo, a quadam operatione derivata, non tamen operationem significat, sed naturam et substantiam; item Anima et Angelus, atque omnia fere nomina substantiarum, ab operatione, vel affectione dicuntur, non tamen operationem, vel affectionem significant; sic in Dei vocabulo intellige, nec aberra consectando notationes nominum et leges Grammaticae, neglecta regula veritatis.

— Idipsum firmat Tertullianus, lib. Contra Hermogenem, cap. 3., Deus, inquit, substantiae ipsius nomen, idest, Divinitatis; Dominus vero, non substantiae, sed potestatis. Hinc merito sanctus Augustinus, lib. 1. De Doctrina Christiana, cap. 6., affirmat quod omnes Latinae linguae scios, cum aures eorum sonus iste (Deus) tetigerit, movet cogitandam excellentissimam quamdam immortalemque Naturam.