Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Tria sunt hac in Quaestione resolvenda. Primum quidem, an summa aeternitas Deo conveniat; secundum, an soli; tertium, an per modum perfectionis specialis, et a ceteris divinis eius praecellentiis distinctae ei tribuenda.

Notandum 1. Non eamdem fuisse apud Gentiles Philosophos de Divinitatis duratione sententiam. Quidam enim Deos in tempore genitos fabulati sunt, nam, ut refert Hesiodus in Theogonia, Iovem Deorum hominumque parentem, Saturno genitum, Saturnum coeli Filium, coelum terra editum fuisse finxerunt.

Quos merito deridet et obiurgat Tertullianus, lib. 1. Contra Marcionem, cap. 8.:

Haec erit novitas, inquit, quae etiam Ethnicis Deos peperit, novo semper, ac novo titulo consecrationis cuiusque. Quis Deus novus nisi falsus? Ne Saturnum quidem tanta antiquitas Deum probabit, quia et illum novitas aliquando produxerit cum primum consecravit. At viva, et germana Divinitas nec de novitate, nec de vetustate, sed de sua veritate censetur... Deus si est vetus, non erit: si est novus, non fuit. Novitas initium testificatur, vetustas finem comminatur: Deus autem, tam alienus ab initio et fine est, quam tempore arbitro et metatore initii, et finis.

Aeternos igitur Deos ea solum ex parte aliqui rebantur, quod nusquam essent interituri.

Sapientiores vero censuerunt Deos vere aeternos esse, ut colligere licet ex Platone in Timaeo, ubi arguit eos, qui errore ducti partes illas temporis, erat, et erit, in aeternam substantiam imprudentes transferunt.

Idem habet Numenius Pythagoreus apud Eusebium, lib. 11. De Praeparatione Evangelica: Deus, inquit, ens aeternum est, ac stabile, semper in eodem statu perseverans.

Notandum 2. Duplicem distingui posse aeternitatem: aliam quidem anteriorem et posteriorem simul, aliam vero solum posteriorem; prior initium et finem, posterior solum finem durationis negat. Illa simpliciter dicitur aeternitas, haec vero immortalitas aut incorruptibilitas. Nam, ut notat Isidorus Pelusiota Epist. 11t.,

Aeternitas velut sempiterna vitalitas est, de sola ea natura quae initii est expers, et eodem modo semper se habet, usurpari consuevit. Etenim immortale de eo quod cum ortum habuerit, minime tamen moritur, hoc est de Angelo et anima pronuntiari potest: atque item incorruptibile de iis quae facta sunt, sed corruptione sunt omni potiora: ut aeternum proprie divinae Essentiae convenit.

Notandum 3. Ex Doctore 7.6. Quodlibetica, tria in aeternitate esse distinguenda: Primum, quod sit vitae perfecta possessio; Secundum, quod haec possessio triplicem adiunctam habeat negationem in verbis praefatae aeternitatis descriptionis expressam; dicitur enim interminabilis, quia negat desitionem: tota simul, quia excludit successionem: et perfecta possessio, quia omnem dependentiam et participationem respuit; Tertium, quod praeter hanc triplicem negationem, duplicem involvat relationem, unam quidem negativam, negatione terminationis, negatione successionis, et negatione dependentiae; aliam autem positivam, quae est respectus virtualis, et aptitudinalis quem habet Deus ut coexistere possit cuilibet durationi creatae. Quae duplex relatio, rationis est, non autem realis: prima quidem, utpote quae consistit in negatione; secunda vero, quia est respectus ad extra, qui in Deo realis esse non potest, alioquin diceretur mutabilis. An autem praeter haec tria, aeternitas formaliter importet aliquid positivum, non resolvit Doctor, sed Quaestionem hanc utrinque librat.

Conclusio prima. — Summa perfectaque aeternitas Deo convenit. Haec est de fide, ut constat tum ex pluribus Scripturae textibus, quibus Deus sine ullo principio, et fine, aeternusque celebratur: ita praesertim Hebraeorum 1. illud Psalmistae oraculum 101. Initio tu, Domine, terram fundasti, et opera manuum tuarum sunt coeli: ipsi peribunt, tu autem permanes, et omnes sicut vestimentum veterascent, et sicut opertorium mutabis eos, et mutabuntur, tu autem idem ipse es, et anni tui non deficient, de Christo vaticinatum allegat, tamquam propriam verae divinitatis notam: tum ex Concilio Lateranensi; tum denique ex Symbolo Athanasii, ubi Aeternus Pater, aeternus Filius, aeternus Spiritus sanctus affirmatur.

Patet etiam haec veritas ipso singulis indito a natura lumine: Deum enim, inquit Boetius, lib. 5. De Consolatione, Prosa 6., aeternum esse cunctorum ratione degentium, commune iudicium est. Idipsum affirmat Tertullianus, lib. 1. Contra Marcionem, cap. 3.: Quantum, inquit, humana conditio de Deo definire potest, id definio, quod et omnium conscientia agnoscit; Deum summum esse in aeternitate constitutum, innatum, infectum, sine initio, sine fine: hunc enim statum aeternitati censendum, qui summum, magnum Deum efficiat. Etenim, cum Deus sit id, quo ne fingi quidem maius aliquid possit, aut perfectius, talis nequaquam esset, si non aeternus esset.

Idipsum ratio multiplex convincit. Primo namque; si Deus non sit aeternus, consequens est ipsum ab alio originem accepisse, sicque non esse primam omnium causam summe independentem; nec proinde Deum. — Praeterea, si Deus ab aeterno non fuit, vel aliud ante ipsum exstitit, vel nihil. Si aliquid aliud fuit, hoc est Deo melius, ac praestantius, quod Deitati repugnat: Si nihil omnino fuit, consequens est, nec aliquid etiam futurum fuisse. Quia, inquit Richardus Victorinus, lib. De Trinit., cap. 8., qui sibi vel aliis initium existendi daret, vel potuisset dare, tunc omnino non fuit, quod quam falsum sit ipsa evidentia ostendit, et rerum existentium experientia convincit. — Denique ipsa divina aeternitas convincitur ex divinae essentiae plenitudine, seu ratione existendi per essentiam; nihil enim potest esse a semetipso, et totam essendi plenitudinem in se continere, nisi sit ab aeterno, ut egregie demonstrat Anselmus in Prosol. cap. 22., ubi Deum alloquens sic ait: Tu vero es quod es, quia quidquid aliquando aut modo es, hoc totus, et semper es; et quia proprie et simpliciter es, non habes fuisse aut futurum esse, sed tantum praesens esse, nec potes cogitari aliquando non esse. Nam, ut addit Hugo Victorinus,

Cui igitur idem est esse, et id quod est, necessario semper est, quia a semetipso separari nihil potest. Si igitur quidquid a semetipso est, huic idem est esse, et id quod est, qui aliunde esse non accepit, sequitur necessario ut semper sit, utque aliunde auferri non possit quod aliunde datum non sit.

Confirmatur. Illi summa perfectaque aeternitas convenit, cui propria sunt tres ad veram aeternitatem conditiones desiderandae, nimirum vitae interminabilitas, simultas, et perfecta possessio: sed illae summe Deo competunt. Prima quidem; quia, inquit Novatianus, lib. De Trinit., cap. 4.,

Deus immortalis, et incorruptibilis est, nec detrimenta sentiens omnino, nec finem: nam et quia incorruptibilis, ideo et immortalis: et quia immortalis, utique et incorruptibilis, utroque invicem sibi, et in se connexione mutua perplexa, et ad statum aeternitatis vicaria concatenatione producta: et immortalitate de incorruptione descendente, et incorruptione de immortalitate veniente.

— Secunda pariter, nam inquit Plutarchus in libro De Esse:

Solus Deus est qui vere est, et est in nullo tempore, sed in aeternitate immobili et interminabili; cuius nihil est prius, nihil posterius, neque futurum neque praeteritum: ac solum est per se revera ens, quod neque fuit, neque futurum est, neque coepit, neque desiturum est.

Vel, ut loquitur Nazianzenus, Oratione 3. et 80.,

Deus, inquit, et erat semper, et est, et erit, vel ut rectius loquar, semper est, nam erat, et erit nostri temporis fluxaeque naturae figmenta sunt: ille autem semper est, atque hoc modo seipsum nominat, cum in monte Horeb oraculum edit: ego sum qui sum.

Unde eleganter concludit Petrus Damianus opusculo 36. cap. 8.,

Omnipotenti Deo non est heri vel cras, sed hodie sempiternum, cui nihil defluit, nihil accedit: cui nihil est varium, nihil a se diversum. Hoc hodie aeternitas est incommutabilis, indefectiva, inaccessibilis... in illo scilicet hodie dies ille adhuc immobilis est, in quo mundus iste sumpsit originem, in illo iam et ille nihilominus est, quo iudicandus est per aeterni iudicii aequitatem.

— Tertia denique aeternitatis conditio Deo congruit; etenim, ait Gregorius Nyssenus, lib. 1. contra Eunomium:

nullius egens illa, et aeterna, et omnia quae sunt complexu natura, neque in loco est, neque in tempore, sed ante haec, et super haec, inexplicabili quadam ratione ipsa in se sola fide conspicitur, neque saeculis circumscripta, neque cum temporibus decurrens, sed in seipsa consistens, et in seipsa fundata, et stabilita.

Paulo infra. Illi autem sublimi et beatae virtuti, cui omnia secundum praesens semper adsunt, etiam id quod futurum est, ob infinitam illam comprehendendi vim inesse consideratur. Ergo cum tres ad perfectam aeternitatem desiderandae conditiones Deo congruant, haud dubium est eum vere esse aeternum.

Conclusio secunda. — Aeternitas proprie dicta soli Deo convenit. Haec sufficienter constat ex praecedenti conclusione: tres enim praefatae conditiones ad perfectam aeternitatem desiderandae nulli praeter Deum competere possunt. Nihilominus eam ulterius varie probant sancti Patres. Siquidem sanctus Gregorius Magnus ab immutabilitate solum Deum aeternum esse affirmat, lib. 12. Moralium, cap. 17.:

Quid enim mutabilitas, inquit, nisi mors quaedam est? quae dum rem quamlibet in aliud immutat, quasi occidit quod fuerat, ut incipiat esse quod non erat: et de auctore omnium scriptum est, qui solus habet immortalitatem, quia videlicet in semetipso solus immutabilis est.

Cui concinit S. Augustinus, Tractatu 23. in Ioannem: quid est, inquit, quod ait Apostolus de Deo, qui solus habet immortalitatem; nisi quia hoc aperte dicit, solus habet incommutabilitatem, quia solus habet veram aeternitatem? Sanctus autem Hilarius, lib. 3., aeternitatem soli Deo propriam ostendit ex summa eius necessitate essendi:

Non opinor, inquit, mutabilis Deus est, neque in aeternitatem cadit aut vitium, aut emendatio, aut profectus, aut damnum; sed quod est, semper est; hoc enim Deo est peculiare; quod semper est, habere aliquando in natura non poterit, ut non sit.

Sanctus vero Prosper in Sententiis n. 183.: Vera aeternitas Dei est, inquit, qui solus habet immortalitatem: quoniam ex nulla specie, motuve mutatur; nec temporalis est voluntatis.

Dices. Angeli, et anima rationalis dicuntur in aeternum vivere: ergo aeternitas soli Deo non est propria.

Distinguo consequens. Aeternitas aliqualis, et participata, seu a parte post, concedo: simplex, et absoluta, quae nullum habeat durationis initium nec habitura sit finem, qualis soli Deo competit, nego. Adde. quod nihil perfecte dicatur aeternum, nisi quod omnino immortale est, et immutabile. Unde Augustinus, lib. 3. contra Maximinum, cap. 12.:

Immortalitatem Deus habere dicitur solus, quia est immutabilis solus; in omni enim mutabili natura nonnulla mors est ipsa mutatio; quia facit aliquid in ea non esse, quod erat. Proinde et ipsa anima humana, quae propterea dicitur immortalis, quoniam qualitercumque secundum modum suum numquam desinit vivere, habet tamen pro ipso suo modo quandam mortem suam; quia si iuste vivebat, et pereat, moritur iustitiae; si peccatrix erat, et iustificatur, moritur peccato; ut alias eius mutationes taceam, de quibus longum est disputare, et creaturarum natura caelestium mori potuit. Nam et Angeli peccaverunt, et daemones facti sunt, quorum est diabolus princeps, et qui non peccaverunt, peccare potuerunt.

Unde lib. 83. q. 19. colligit hoc esse discrimen inter immortale et aeternum; quod omne aeternum immortale est, non omne immortale satis subtiliter aeternum dicitur: quia etsi semper aliquo modo vivat, tamen si mutabilitatem patiatur, non proprie aeternum appellatur; quia non semper eiusdem modi est; quamvis immortale, quia semper vivit, recte dici possit. Concludendum est ergo, aeternitatem propriam soli Deo congruere, et subtiliter, ac erudite a Tertulliano appellari censum Dei, lib. contra Hermogenem, cap. 1.: Quis enim alius Dei census, inquit, quam aeternitas? quis alius aeternitatis status, quam semper fuisse, et futurum esse ex praerogativa nullius initii, et nullius finis?

Urgebis. S. Basilius, Homilia 1. in Hexaemeron, affirmat, ante mundum conditum, fuisse aeternum statum creaturarum, et lucem intelligibilem:

Erat, inquit, ante mundi constitutionem quidam antiquior status supermundanis virtutibus congruens, ante tempora aeternus, perpetuus, in quo creator, et opifex creaturas absolvit: lucem intelligibilem eorum beatitudini accommodam, qui amant Dominum, naturas ratione praeditas, invisibiles, et omnem intelligibilium ordinationem, quemcumque mentis nostrae captum superans; quorum ne appellationes quidem investigare possumus. Haec enim invisibilis mundi substantiam complent.

Ergo nedum a parte posteriori, sed etiam anteriori aliquid est aeternum praeter Deum. — Respondeo. S. Basilium per antiquiorem statum nihil aliud intelligere, quam ideas rerum omnium, quas ab aeterno Deus habuit, mundum mente gerens, similique ab imagine in tempore formans, inquit Boetius; cui quadrat illud sancti Ioannis 1.: Quod factum est, in ipso vita erat. Per lucem autem intelligibilem, et aeternam S. Basilius exprimit Verbum aeternum, quod dicitur divinitatis splendor; vapor est enim virtutis Dei, et emanatio quaedam claritatis Dei sincera, etc. Candor est enim lucis aeternae, ait Sapiens cap. 7.; unde S. Ambrosius, lib. 1. in Hexaemeron, c. 5.: Si quaeris splendorem Dei, Filius est imago Dei invisibilis. Qualis ergo Deus est, talis imago; invisibilis Deus, etiam imago invisibilis. Est etiam splendor gloriae paternae, atque eius imago substantiae.

Instabis. Atqui creaturae nedum secundum esse ideale, sed etiam secundum esse reale vere sunt ab aeterno: ergo nulla solutio. Probatur antecedens: creaturae possibiles non sunt purum nihil, neque entia rationis: ergo sunt aliquid reale. Patet antecedens: creaturae possibiles aliquid habent quod non habet chimaera; huic enim repugnat existere aliquando. illis vero non: sed chimaera est ens rationis, et non purum nihil: ergo creaturae possibiles non sunt purum nihil, nec ens rationis, et proinde sunt quid reale ab aeterno.

Respondeo 1. Res possibiles dici habere esse tribus modis. Primo in intellectu divino qui eas cognoscit. Secundo in omnipotentia divina, qua eas potest producere. Tertio in seipsis. Primum dicitur esse obiectivum seu cognitum: intellectus enim divinus utpote infinitus ab aeterno distincte cognovit omnes creaturas possibiles, secundum propriam cuiusque entitatem quam habitura est in tempore si producatur. Secundum dicitur esse virtuale, quod habent in omnipotentia divina quae potest eas producere. Tertium dicitur esse entitativum, quod concipi possunt habere in seipsis. Certum est duo priora esse realia ab aeterno; realiter enim Deus creaturas cognoscit, et virtutem habet producendi. Tertium autem non est reale magis quam chimaera, ut affirmat Doctor in 1. dist. 36. q. un. n. 14. dicens:

Prima igitur omnino ratio, et non reducibilis ad aliam, quare homini repugnat esse, est quia formaliter est homo, et hoc sive in re realiter, sive in intellectu conceptibiliter; et prima ratio quare chimaerae repugnat esse, est chimaera in quantum chimaera. Aliter igitur inest illa negatio nihileitatis homini in aeternitate, et chimaerae; et tamen non propter hoc est unum magis nihil altero.

Huius responsi praemiserat rationem n. 13. dicens, negationem alicuius inesse alteri, vel propter solum defectum causae producentis illud; vel propter repugnantiam quam habet ad illud suscipiendum. Priori modo albedo negatur de pariete non albo, posteriori negatur de Angelo, et in hoc casu paries non albus non est minus nihil albedinis quam Angelus. Et ratio (inquit) quare non magis est haec negatio quum ista, est quia quaelibet negatio negat totam affirmationem sibi oppositam ex quacumque ratione sit talis; tam enim verum est dicere paries niger non est albus, quam Angelus non est albus: idem dicendum a simili de creaturis possibilibus, et de chimaera; quia ens reale de utroque ab aeterno vere negatur.

Respondeo 2. Essentias rerum creatarum posse dici suo modo aeternas, et propositiones essentiales, quatenus obiective considerantur esse aeternae veritatis; haec tamen aeternitas non est alicuius entis positivi, et veri extra Deum; sed tantum cuiusdam negationis seu non repugnantiae ut tales essentiae aliquando existant, et sint vera entia: ideo haec aeternitas non est vera et perfecta, qualis ea est quae soli Deo tribuitur.

Conclusio tertia. — Probabile est aeternitatem non esse specialem Dei perfectionem ab immutabilitate distinctam.

Haec est Doctoris, q. 6. Quodlib., qui licet hanc quaestionem utrimque libret, concludatque his verbis: de ista aeternitate an insit ex natura rei, teneatur altera pars duarum dictarum illa quae videtur inquirenti probabilior; nihilominus in nostram partem magis inclinat, latiusque confirmat, et eius fundamenta intacta relinquens, oppositae sententiae rationes omnino dissolvit, et postquam expendit definitionem aeternitatis modo expresso in tertio notabili concludit:

Si ergo haec est propriissima descriptio aeternitatis quam invenimus, et hoc unum tantum ex natura rei scilicet vita, tria autem quae complent rationem eius non sunt ibi ex natura rei ut videtur, quia per se important, vel negationem alicuius > imperfectionis extrinsecae, vel relationem aliquam aptitudinalem, vel potentiam ad aliquid intrinsecum: et nec sic, nec sic, est aliquid eorum ibi ex natura rei; et per consequens, nec aeternitas ut aeternitas erit ibi ex natura rei.

Probatur itaque conclusio. Primo quidem ex sanctis Patribus, qui ut supra diximus, divinam aeternitatem ex immutabilitate, nedum colligunt, sed etiam cum ea confundunt, nam ut loquitur Tertullianus adversus Hermogenem, cap. 37. Leges aeternitatis sunt ut demutationem pati non possit: et S. Augustinus, lib. 4. De Trinit., cap. 18. cum dixisset: In quantum mutabiles sumus in tantum ab aeternitate distamus: subdit: Vera autem immortalitas, vera incorruptibilitas, vera incommutabilitas, ipsa est aeternitas; unde Richardus Victorinus, lib. 2. De Trinit., cap. 4. Quid aliud est, inquit, aeternitas quam diuturnitas sine initio, et fine, et carens omni mutabilitate?

Probatur secundo ratione. Tum quia, inquit Smisingus Disput. de aeternitate, n. 11., concepta immutabilitate divinae existentiae summe necessaria, et quae ex se negat omnem potentiam ad esse, et non esse, significatque ens simplicissimum, et actualissimum, sufficienter habetur conceptus vitae interminabilis totius simul, ac perfecte existentis, qui est ipsa descriptio aeternitatis; implicat enim ens simplicissimum, actualissimum, et summe necessarium habere initium, finem, et successionem suae vitae; proindeque Deus quatenus est immutabilis, habet vitam interminabilem et totam simul, sicque aeternitas ab immutabilitate positive non distinguitur. Tum quia non magis distinguitur duratio Dei ab eius existentia, quam creata ab existentia creatae; sed duratio creata nihil positivum reale addit existentiae creatae per quod ab ea distinguatur: ergo nec etiam divina ab existentia Dei. Maior patet; si enim duratio creata nihil positivum reale addat existentiae creatae, multo minus duratio illius entis simplicissimi et increati addet aliquid positivum reale existentiae increatae; perfectiones enim divinae, magis quam creatae invicem identificantur. Probatur itaque minor: si duratio creata existentiae creatae adderet aliquid positivum reale, maxime vel novam rem, vel novam formalitatem, post primum instans quo res creata coepit existere: sed neutrum dici potest, quia illa res cum propriam haberet existentiam, etiam propriam durationem sibi vindicare deberet, et sic esset duratio durationis, ac proinde processus in infinitum. Idem dicendum de formalitate; sicut enim quaelibet formalitas proprium habet esse formale ex natura rei distinctum ab esse formali alterius, etiam et propriam habet durationem, quae sit nova formalitas, et proinde quae etiam propriam durationem habeat; et sic in infinitum.

Dices 1. Sicut infinitas se habet ad essentiam divinam, ita aeternitas ad existentiam: sed infinitas est perfectio positiva essentiae divinae: ergo et aeternitas erit perfectio positiva existentiae.

Negat maiorem Doctor laudatus: Infinitas enim, inquit, est quidem modus intrinsecus essentiae divinae, eam positive perficiens et attingens, qualis non est aeternitas respectu existentiae; si enim per impossibile, inquit, essentia divina raptim transiret, hoc est per momentum tantum subsisteret, adhuc haberet tam essentia quam existentia modum intrinsecum, scilicet infinitatem intensivam; sed non haberet illa existentia aeternitatem per quam intelligimus infinitatem durativam: quae ultra infinitatem intensivam non addit nisi negationem deficiendi, vel relationem potentialitatis scilicet coexistendi cuicumque possibili, quae relatio non est nisi rationis. Quod sic probat; quia si Angelus annihilaretur cras, non haberet alium modum intrinsecum in natura sua, quam si maneat in aeternum, sicut manebit, et secundum aliquos sine successione. Unde concludit: Verum est igitur quod existentia habet modum sibi intrinsecum sicut essentia, sed illud non est nisi infinitas intensiva; aeternitas autem ut aeternitas, sive interminabilis duratio ut interminabilis duratio, non est infinitas. Adde quod cum existentia divina sit de conceptu formali et intrinseco essentiae divinae, non alium habet modum intrinsecum quam ipsamet essentia.

Dices 2. Divina aeternitas probatur per immutabilitatem: ergo non est eadem formaliter cum immutabilitate, nihil enim per seipsum probatur.

Distinguo. Probatur probatione expositoria, quae scilicet fit per maiorem rei explicationem seu per connotationem diversam ad aliquid extrinsecum, concedo: probatione formali, qua ignotum aliquid per aliud notius demonstratur et cognoscitur, nego. Itaque divina immutabilitas quatenus in universum negat omnem omnino variationem in esse divino, specialiter dicitur aeternitas per specialem connotationem successionis, dependentiae, principii et finis, quae omnia in particulari negat de esse divino.

Dices 3. Omnis duratio est modus aliquis positivus rei durantis: sed aeternitas est duratio divinae existentiae: ergo et eius modus positivus, non autem simplex aliqua negatio.

Nego maiorem. Duratio namque, ut constat ex probatione Conclusionis, nullam vel realitatem vel formalitatem addit existentiae rei durantis, sed solum connotat perseverantiam illius existentiae, ut etiam abunde probavimus in nostra Physica agendo de duratione.