Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Circa duplicem huius Quaestionis resolutionem, varii fuerunt nedum haereticorum errores, sed et diversae sanctorum Doctorum opiniones et sententiae: et quidem circa primam nonnulli existimaverunt Beatos non videre ipsam Dei essentiam, sed solum praestantissimam quamdam lucem, et claritatem a Deo emanantem, in qua seipsum videndum praebet, sicut Sol per radios in aqua, vel aere receptos, ut refert S. Gregorius, 18. Moralium cap. 18. his verbis:

Sciendum est, inquit, quod fuerunt nonnulli qui Deum dixerunt etiam in illa regione Beatitudinis in claritate quidem sua conspici: sed in natura minime videri; quos nimirum nimia inquisitionis falsitas fefellit, neque enim illi simplici, et incommutabili essentiae, aliud est claritas, et aliud natura; sed ipsa eius natura sua claritas, ipsa claritas natura est, ipse enim pollicetur, dicens: Qui diligit me, diligetur a Patre meo, et ego diligam eum, et manifestabo meipsum illi.

— Hanc pariter sententiam docuerunt Armeni, teste Armacano, lib. 14. De quaestionibus Armenorum, et Amalricus in Concilio Lateranensi sub Innocentio III. damnatus. Hic pariter error tribuitur Abailardo, et discipulo eius Arnaldo, cuius sectatores Arnaldistae sunt appellati, ut refert noster Alphonsus a Castro, titulo Beatitudo. Attamen S. Bernardus Epist. 188. et 189. ubi refert errores Abailardi et Arnaldi, istius erroris non meminit, sicut et in Epistola 190. quam Alphonsus ipse citat. Eamdem in sententiam ivisse videntur nonnulli sancti Patres, quos profert Vasquez prima parte disp. 37. cap. 2. et sequentibus. Verum longe ab hoc errore ipsos fuisse aperte constabit ex dicendis.

— Circa posteriorem vero quaestionis resolutionem anthropomorphitarum error fuit, Deum esse corporeum, proindeque corporeis oculis aspectabilem naturae viribus. An autem virtute supernaturali corporeis oculis post resurrectionem Deus sit intuendus, an vero corpus aliquod creari possit tantae activitatis, ut divinam visionem possit exercere, nedum in hac sententia fluctuavit S. Augustinus, sed etiam illam acriter propugnant quidam Doctores moderni. Quid autem verius dicendum sit, ut appareat

Notandum 1. Triplicem distingui potentiam activam et passivam a Philosophis; prima namque est, vel naturalis, quae potest aliquid agere secundum vires a natura inditas, qualis est potentia loquendi, et ridendi in homine; vel supernaturalis, qua facultas elevatur ad eliciendam actionem vires naturales transcendentem, nihilominus perfectivam potentiae, quae ipsam elicit, qualis est visio beatifica elicita ab intellectu instructo lumine gloriae; vel obedientialis, qua potest agere modo sibi nec proportionato, nec perfectivo suae naturae, sed tantum quatenus subiacet supremo dominio sui Creatoris, qualis fuit potentia loquendi in asina Balaam. — Potentia pariter passiva, per ordinem ad formam quam recipere potest, est etiam triplex: nimirum vel naturalis, quando habet inclinationem naturalem ad formam recipiendam, ut lapis ad recipiendum motum deorsum; vel violenta, quando recipit formam contra inclinationem naturalem, ut lapis sursum proiectus; vel indifferens, quando ex se non determinatur ad alterutram formam, ut Angelus ad recipiendum motum sursum aut deorsum. Revocandum pariter ex his quae diximus art. 3. q. 2. De Theologia in communi, supernaturalem formam dici tantum per ordinem ad agens prius productivum, non vero per ordinem ad subiectum ipsius receptivum.

Notandum 2. Potentiam obedientialem esse capacitatem creaturae, qua cum extraordinario Dei concursu aliquem effectum producere, aut formam aliquam excipere potest, ultra vires suas naturales, et praescriptam naturalem sphaeram activitatis. Advertendum pariter hanc potentiam tam subiective, quam active non esse respectu cuiuslibet actus eliciendi et formae recipiendae. Angelus enim, inquit Doctor, in 1. dist. 12. quaest. 2. num. 8., non potest esse albus, quia nullo modo susceptivus est formae huius, nec lapis etiam potest videre, quia non habet oculum nec ullam facultatem ad visionem eliciendam.

Notandum 3. Tripliciter intelligi aut fingi posse Deum esse visibilem supernaturaliter oculo corporeo: Primo quidem obiective, ita quod visio nedum in seipsa sit formaliter corporea, sed etiam obiective, quasi tendat in Deum ut obiectum corporeum, exprimendo eius lucem et imaginem, eo modo quo colores, et lineamenta obiectorum visibilium exprimit, cum hac tamen differentia, quod Deus censeatur obiectum excedens sphaeram naturalem potentiae visivae, ideoque ipsa egeat concursu supernaturali ut possit illud attingere. Secundo, intelligi potest Deum esse visibilem visione quidem corporea formaliter in seipsa, sed exprimente obiectum spirituale, ut spirituale est in seipso, eo modo (quantum est ex parte obiecti) quo exprimitur visione spirituali et intellectuali. Qui modus videndi, licet naturaliter sit impossibilis oculo corporeo, non videtur tamen excedere eius potentiam obedientialem, qua potest elevari ad videndum visione corporea et divisibili in se aliquid indivisibile, puta punctum luminis, aut corpus positum in indivisibili, ut Corpus Christi in Eucharistiae Sacramento; ex quo quis suspicari potest etiam oculum elevari posse ad videndam spiritualem substantiam. Tertio denique fingi potest oculum corporeum elicere posse visionem qua spiritualis sit, eo quod non repugnet potentiam materialem elevari ad producendum aliquid spirituale, et ad agendum in spiritum, sicut Thomistae censent sacramenta concurrere physice ad producendam gratiam, et ignem inferni ac purgatorii physice torquere animas. Quibus praesuppositis, sit

Conclusio prima. — Deus non est etiam supernaturaliter visibilis oculo corporeo.

Haec Conclusio communis est inter Theologos, quorum plerique affirmant illam esse de fide. Illamque SS. Patres suis sententiis firmant. Cyrillus enim Hierosolymitanus, Catechesi 9., carnis quidem oculis, inquit, contemplari Deum impossibile est, quod enim corporis est expers, in carnis oculos cadere nequit. Et S. Hieronymus, c. 21. in Isaiam, Deus, inquit, nequaquam sermonibus explicatur, nec oculo contemplabilis est, sed ab his videtur de quibus scriptum est: Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt. Unde Rabbi Moses, tract. De fundamentis Legis, cap. 4., valde stupere se dicit, quomodo quispiam Christianus cuilibet pulchro, cuilibet sublimi corpori; corpori tamen contemplabilem Deum fore sentiat.

Probatur. Haec veritas ratione: Repugnat potentiam vitalem ferri extra latitudinem sui obiecti adaequati, et specificativi, alias ferri posset extra propriam speciem et quidditatem, quod implicat; sed Deus, cum sit substantia spiritualis et immaterialis, est extra latitudinem obiecti adaequati et specificativi oculi corporei, necnon et cuiuslibet alterius potentiae sensitivae, quarum obiectum adaequatum est ens materiale et corporeum; ergo Deus ab oculo corporeo attingi nequit. — Confirmatur: Deus in ratione obiecti visibilis et spiritualis magis distat ab omnibus obiectis sensibilibus, quam unum obiectum sensibile ab alio obiecto sensibili, v. gr. quam sonus a colore: sed implicat sonum vel odorem per se videri ab oculo corporeo, quia sonus, et odor sunt extra sphaeram operationis oculi, qui versatur tantum circa visibilia: ergo multo magis implicat Deum percipi ab oculo corporeo, aut alio sensu. — Deinde si oculus corporeus hominis posset supernaturaliter videre Deum, etiam oculus bruti ad intuitivam Dei visionem elevari posset: bruta enim aliqua, ut lynx et aquila, perfectiorem oculum habent: sed hoc est absurdum, etenim si bruta supernaturaliter Deum possent videre, possent et supernaturaliter illum amare et eo frui: amor enim et fruitio visionem Dei sequuntur; quae absurdissima sunt. — Denique si oculus possit elevari ad Deum videndum, poterit et auditus elevari ad ipsum audiendum. Sicut enim Deus visibilem se praestat Angelis, et Beatis mentibus, ita et audiendum sese exhibet, dum ipsis spiritualiter loquitur: sed nemo dixerit Deum auditu percipi posse: ergo neque visu corporeo.

Probatur secundo. Si Deus sit visibilis ab oculo corporeo, maxime alterutro ex tribus modis assignatis in 3. Notabili: sed nullo ex his modis visibilis esse potest: ergo nullatenus ab oculo corporeo etiam supernaturaliter videri potest. Non quidem primo modo: quidquid enim tali modo videtur sicuti est, corporeum est, quia est lucidum, coloratum, extensum, et divisibile: sed cum Deus sit omnino spiritualis, nec lucidus, nec coloratus, nec divisibilis est: ergo nec corporaliter visibilis. Non etiam secundo, quia licet absolute corpus in unico indivisibili positum posset oculo corporeo videri, secus tamen est de spiritu, qui cum sit extra sphaeram activitatis ipsius oculi corporei, multo magis quam sonus vel odor sit extra latitudinem obiecti visus, inde fit, quod non minus implicet oculum corporeum Deum videre sicuti est, quam ipsum videre odorem aut sonum. — Deinde, visio materialis et corporea est quaedam imago et expressio obiecti: sed impossibile est Deum exprimi quidditative ulla imagine: ergo et videri visione corporea. Minor patet: sicut enim impossibile est depingi Deum et repraesentari sicut est in se, aliqua externa imagine et coloribus ac lineamentis figurari, ita pariter impossibile est ipsum repraesentari per speciem materialem expressam, et imaginem internam formatam ab oculo corporeo. Non denique tertio: nulla enim potentia corporea physice potest agere in spiritum, ut diserte probat Doctor in 1. Unde merito concludit, nec daemones torqueri igne corporeo, per physicam ipsius ignis actionem, nec Sacramenta physice concurrere, sed tantum moraliter ad productionem gratiae. Si enim semel admittatur causam aliquam corpoream agere posse in spiritum, nulla apparebit implicantia, cur oculus corporeus non possit etiam divinitus elevari ad videndum Deum. — Nec video, cur Thomistae, qui actionem physicam ignis in spiritus, et Sacramentorum causalitatem physicam in productione gratiae admittunt, negare possint oculum corporeum elevari posse ad percipiendum obiectum spirituale.

Replicant equidem aliqui, hoc esse discrimen, quod potentiae vitales, qualis est oculus, non possint ferri extra latitudinem obiecti sui, quatenus vitales sunt, licet assumi possint, quatenus sunt creaturae, ad producendum instrumentaliter quemcumque effectum, qui non postulat produci a potentia vitali. — Verum hoc nullo modo satisfacit, nec sufficientem statuit disparitatem. Primo quia potentia vitalis tam subiacet imperio divino, ut vitalis est, respectu effectus vitalis producendi, quam respectu effectus non vitalis, nec videtur, cur magis possit elevari ad effectum non vitalem, quam ad vitalem producendum, obiectum enim unius non est magis illimitatum in suo ordine, quam obiectum alterius. — Deinde, idcirco non posset potentia vitalis elevari ad quemlibet effectum vitalem producendum, maxime vel quia illa effectus productio supponere debet in ipsa potentia elevata aliquam vim inchoatam, quae per elevationem et concursum supernaturalem compleri debeat; vel nihil tale praerequirit, sed tota haec activitas pendet a sola Dei voluntate, ut ipsam elevaret ad quemcumque effectum voluerit. Si primum, potentia vitalis maiorem habet virtutem inchoatam respectu alicuius effectus vitalis producendi, quam non vitalis habeat respectu effectus non vitalis, ac proinde illa magis posset elevari ad effectum vitalem, quam haec ad non vitalem. Si secundum: ergo Deus tam poterit elevare potentiam vitalem ad quemlibet actum vitalem producendum, quam potentiam non vitalem ad quemlibet effectum non vitalem formandum, adeoque tam poterit elevare oculum corporeum, qui est potentia vitalis, ad actum vitalem visionis beatificae, quam ignem infernalem ad physice torquendos daemones et damnatos, et Sacramenta ad producendam gratiam physice.

Obiicies 1. Varios Scripturae sacrae contextus, quibus Deus oculo corporeo aliquando visus affirmatur: primo quidem, Genesis 32. Iacob ait: Vidi Dominum facie ad faciem, et salva facta est anima mea. Secundo, Iob 14.: Scio quod Redemptor meus vivit, et in novissimo die de terra surrecturus sum, et in carne mea videbo Deum. Tertio item S. Iob ait cap. 12.: Auditu auris audivi te, nunc autem oculus meus videt te. Quarto, Isaias 6. dicit: Vidi Dominum sedentem super solium. Idipsum caeteri Prophetae plerumque affirmant: ergo revera Deus visibilis est naturaliter, aut saltem supernaturaliter ab oculo corporeo.

Nego consequentiam. et ad praefatos Scripturae contextus, respondeo ad primum, praefata verba idem significare, ac congressus sum, et luctatus cum Deo, phrasi scilicet Hebraica, simili illi qua Gallice pugnatores ad singulare certamen sese provocantes dicere solent: Nous nous verrons tête à tête. Vel absolute dicendum est ipsum vidisse Dominum, id est Angelum, qui in corpore assumpto Dei vices agebat, ut indicat Oseas Propheta c. 12., ubi de Iacob sermonem faciens, inquit: in fortitudine sua directus est cum Angelo, et invaluit ad Angelum, et confortatus est; flevit, et rogavit eum.

Ad secundum. dico, sanctum Iob loqui de visione Christi Domini secundum humanitatem, in qua iudicaturus cunctis se visibilem praebebit post resurrectionem, unde post praefata verba subiungit: Salvatorem meum, quae verba licet in Hebraeo, et in vulgata Sixti V. non inveniatur, optime tamen concordant cum praecedentibus: Credo quod Redemptor meus vivit.

Ad tertium. dico ipsum S. Iobum sic esse intelligendum, quasi diceret: prius multa audiveram de tua providentia, nunc autem manifesta ipsius indicia in meipso deprehendo. Vel intelligitur Deum videri oculo mentis, de quo S. Paulus ad Ephesios 1.: Det vobis Spiritum sapientiae in agnitione eius, illuminatos oculos cordis vestri, quibus oculis mentis etiam certum est, tam Isaiam, quam ceteros Prophetas Deum vidisse, hoc est evidentius cognovisse. Adeoque ex his contextibus nihil adversus Conclusionem evincitur.

Obiicies 2. S. Augustinus christianae veritatis indagator oculatissimus probabilius censet Deum posse videri ab oculo corporeo; licet enim Epist. 6. diserte affirmasset Deum nullo sensu esse perceptibilem, maxime oculis, idque probasset his verbis S. Ioannis: Scimus quoniam cum apparuerit, similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est, in tantum ergo videbimus, in quantum similes ei erimus, quia et nunc in tantum non videmus, in quantum dissimiles sumus: inde igitur videbimus unde similes erimus, concludit: quis autem dementissimus dixerit corpore nos vel esse, vel futuros esse similes Deo? Subdit pariter in huius veritatis confirmationem:

Cur solis oculis corporis Christi hoc donum attributum esse contendunt, non etiam coeteris sensibus? Sonus ergo erit Deus, ut possit etiam auribus percipi: et halitus erit, ut sentiri possit olfactu: et liquor aliquis erit, ut possit et bibi; et moles erit, ut possit et tangi? Non (inquiunt), quid ergo? an illud potest Deus, et hoc non potest? Si non posse dixerint, cur derogant omnipotentiae Dei? Si posse et nolle responderint, cur solis oculis favent, inrident autem coeteris sensibus corporis Christi?

Nihilominus idem tractans Epist. 111. ad Fortunatianum Episcopum Siccensem, et Epist. 112. ad Paulinam, nihil certi hac de re videtur astruere, sed totus dubius haerens in fine posterioris Epistolae promittit hac de re se fusiorem tractatum habiturum: De corpore vero spirituali, inquit, si Dominus iusserit, opere alio experiemur, quid disputare valeamus. Lib. autem 2. Retract. cap. 11. ait se Quaestionem hanc sane difficillimam in 20. et 21. lib. De Civit. Dei satis explicasse.

Attamen hoc in libro cap. 29. propensior videtur, ut Deum oculis corporeis visum iri putet a Beatis:

Quomodo nunc vitam aliorum non a corpore quidem separatam, scilicet per corpus isdem illis oculis cernimus. Deinde vitam, inquit, suam, quae nunc erit in corpore, et haec terrena membra vegetat, facitque viventia, interiore sensu quisque, non per corporeos oculos novit; aliorum vero vitas, cum sint invisibiles, per corpus videt, nam unde viventia discernimus a non viventibus corpora, nisi corpora simul, vitasque videamus, quas nisi per corpus videre non possumus? Vitas autem sine corporibus corporis oculis non videmus.

Mox autem ita rem decidit:

Quamobrem fieri potest, valdeque credibile est, sic nos esse visuros mundana tunc corporea coeli novi, et terrae novae, ut Deum ubique praesentem, et universa etiam corporalia gubernantem, per corpora, quae gestabimus, et quae conspicimus, quaquaversum oculos duxerimus, clarissima perspicuitate videamus, etc., sicut homines, inter quos viventes, motusque vitales exerentes vivimus, mox ut aspicimus non credimus vivere, sed videmus, cum eorum vitam sine corporibus videre nequeamus, quam tamen in eis per corpora, remota omni ambiguitate, conspicimus. Ita quacumque spiritalia illa lumina corporum nostrorum circumferemus, incorporeum Deum omnia regentem, etiam per corpora contuebimur.

— Respondent aliqui, praefatis verbis Augustinum non asserere oculos glorificatos visuros Deum immediate, ut est in seipso, sed tantum visuros mirabiles quosdam effectus corporeos, et Dei praesentiam, providentiamque non minus attestantes et manifestantes, quam motus vitales, quos cernimus in eis quos videmus, patefaciunt eos vivere, quorum tamen substantiam, et vitam essentialem in seipsa corporeis oculis non intuemur, sed per mentem deprehendimus. Seu, ut loquitur

S. Thomas, S. Augustinum explicans:

sicut nunc oculi nostri vident alicuius vitam, vita autem non videtur oculo corporali, sicut per se visibile, scilicet sicut sensibile per accidens, quod quidem a visu non cognoscitur, sed statim cum sensu ab alia aliqua virtute cognoscitiva, nempe ab intellectu. Quod autem statim visis corporibus divina praesentia ex eis cognoscatur per intellectum, ex duobus contingit, scilicet, ex perspicuitate intellectus, et ex refulgentia divinae claritatis in corporibus innovatis. Item ex mirabili, et ineffabili eorum pulchritudine, quae divinam maiestatem redolebit, et indicabit.

— Verum haec responsio non satis cohaeret cum mente S. Augustini, qui disertis verbis ait, fieri posse, valdeque credibile esse, Deum visis oculo corporeo corporibus videri; etenim si per hanc visionem ipsum mente percipiendum intelligeret, certe non diceret credibile esse Deum visis corporibus mente percipi, sed potius certissimum, et omnino credendum esse. Adde quod ipsemet dubiam suam hac de re sententiam satis explicet:

per illos oculos, si modo eis hoc tribuendum est, et incorporea natura cernatur, quod nullis exemplis, sive Scripturarum testimoniis divinarum, vel difficile est, vel impossibile ostendere; aut, quod est ad intelligendum facilius, ita Deus erit nobis notus, atque conspicuus, ut videatur spiritu a singulis nobis in singulis nobis, videatur ab altero in altero, videatur in seipso.

Quibus apparet per priorem sententiam, ipsum probabiliter existimare Deum videri posse oculo corporeo. — Itaque Respondeo. 1. Sanctum Augustinum hanc sententiam non absolute, sed tantum cum dubitatione et mente ancipiti ibidem proponere; 2. id, quo dubius haesit S. Augustinus, constanter ab aliis sanctis Patribus affirmatum est, nimirum ab Athanasio, Chrysostomo, Gregorio Nazianzeno, et Hieronymo, quorum omnium sententiam in huius veritatis confirmationem refert ipsemet Augustinus praedicta Epistola 111., ubi ita concludit:

Talis ego sum in scriptis aliorum, tales volo esse intellectores meorum. Denique in iis omnibus, quae de opusculis Sanctorum, atque Doctorum commemoravi, Ambrosii, Hieronymi, Athanasii, Gregorii, et si qua aliorum talia legere potui, quae commemorare longum putavi, Deum non esse corpus, nec formae humanae habere membra, nec eum esse per locorum spatia divisibilem, et esse natura incommutabiliter invisibilem, nec per eundem naturam, atque substantiam, sed assumpta visibili specie, sicut voluit apparuisse iis, quibus apparuit, quando per corporis oculos in Scripturis sanctis visus esse narratur, in adiutorio Domini inconcusse credo.

Quibus fatetur, suam mentem non esse alienam a caeteris Ecclesiae Patribus, adeoque, cum illi sancti Patres censeant Deum non esse oculo corporeo visibilem, Augustinum ita pariter censuisse fatendum est. Unde merito Epistola 6. ait:

Profecto lux illa Deus ipse est, quoniam Deus lux est, et tenebrae in eo non sunt ullae: sed lux mentium purgatarum, non istorum corporis oculorum. Erit ergo tunc mens idonea, quae illam lucem videat, quod nunc nondum est, hoc autem oculus videre corporis, neque nunc potest, neque tunc poterit.

Et Epist. 112. c. 23., cum hanc ipsam sententiam pluribus confirmasset, tandem concludit: Non tantum, quod beatus Ambrosius, verum etiam, quod S. Hieronymus, dicam non solum Patris divinitatem, sed nec Filii quidem, nec Spiritus sancti, quia una in Trinitate natura est, possunt oculis carnis aspicere, sed oculis mentis, de quibus ipse Narrator ait: Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt. Namque sicut alibi idem Hieronymus breviter, ac veraciter definivit: res incorporalis corporalibus oculis non videtur. Ex iis itaque constat, quod etsi sanctus Augustinus alicubi hac in re dubius visus fuerit, tamen alibi sententiam quam propugnamus asseruit.

Conclusio secunda. — Deus potest clare videri ab intellectu creato, et confortato per lumen gloriae. Haec est de fide, et

Probatur primo. plurimis sacrae Scripturae textibus. Isaiae 33.: Regem in decore suo videbunt oculi eius, aspicient terram de longe; id est, ut explicat Gregorius, in ipso fulgore Divinitatis, sive, ut ait Glossa interlinearis, in ipsa Deitate. Psalmo 83.: Ibunt de virtute in virtutem, videbitur Deus Deorum in Sion. Quod de beata visione interpretantur S. August., Lyran. et alii. Prima Ioann. 3.: Cum apparuerit, similes ei erimus, quia videbimus eum sicuti est; id est immediate in seipso, ut explicat Evaristus Papa, Epistola ad Episcopos Africae, et Concilium Francofordiense Epist. ad Episcopos Hispaniae. Primae ad Corinthios 13.: Videmus nunc per speculum, et in oenigmate, tunc autem facie ad faciem. Nunc cognosco ex parte, tunc autem cognoscam, sicut et cognitus sum. Ubi Apostolus, interpretibus Irenaeo, lib. 5. cap. 7., et Augustino, lib. 1. De Trinit. cap. 13., cognitionem per species creatas, quam nos habemus de Deo, vocat specularem et oenigmaticam, quia mediata est et obscura, speculum enim significat creaturas, quibus prius cognitis, Deus cognoscitur tamquam in caligine; invisibilia namque Dei a creatura mundi intellecta conspiciuntur. Cognitionem vero alterius vitae, dicit esse facie ad faciem, ut per hoc facie excludat omne medium ex parte cognoscentis, et per hoc ad faciem excludat medium ex parte cogniti, adeoque per hanc utramque particulam, simul exprimitur intuitio immediata Dei, omnino similis intuitioni corporeae terminatae immediate ad obiectum praesens. Unde addit: Nunc cognosco ex parte, id est inadaequate, tunc autem cognoscam, sicut et cognitus sum: id est, inquit Anselmus, pure ipsum cognoscam sicut ipse me norit. Non quod Apostolus astruat aequalitatem inter cognitionem Beatorum, et comprehensionem Dei, qua seipsum, et Beatos ipsos novit; sed ut utriusque cognitionis claritatem, et evidentiam designet: unde non dicit quantum, sed sicut cognitus sum. His consonant illa Matth. 5.: Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt. Et 18.: Angeli eorum in Coelis semper vident faciem Patris mei.

Haec eadem veritas definita est in Concilio Viennensi, Clementina Ad nostrum, de haereticis, et in Florentino in litteris Unionis, ubi dicitur: Animas plene purgatas intueri Deum clare, Trinum, et Unum sicuti est: et in Tridentino sessione 2. de invocatione Sanctorum, ubi decernitur eos impie sentire, qui negant Sanctos aeterna beatitudine fruentes, non esse invocandos. Hanc ipsam veritatem SS. Patres affirmant, ut videre est apud Vasqueziam, Disp. 37. cap. 5. An autem aliqua ratione naturali demonstrari possit, aperiemus in sequenti Quaestione.

Obiicies 1. Varios Scripturae sacrae contextus, quibus apparet intellectum creatum, nec posse, nec elevari de facto ad intuitivam et claram Dei visionem. Nam 1. Ad Timotheum, 6.: Deus lucem habitat inaccessibilem, quem nullus hominum vidit, sed nec videre potest. Item Deus absolute dicitur invisibilis, ad Colossenses 1. et ad Hebraeos, 11. Adde quod interdum divinam visionem soli Filio Dei propriam Scriptura sacra pronuntiet. Sic Ioann. 1.: Deum nemo vidit umquam, Unigenitus qui est in sinu Patris ipse enarravit nobis. Ubi Irenaeus, Athanasius, et Evaristus Papa legunt nisi Unigenitus. Quod firmatur ex illo Ioann. 6.: Non quia Patrem vidit quisquam, nisi is qui est a Deo, hic vidit Patrem. Ergo cum Dei visio Filio ipsius sit propria, nulli creaturae videtur concedenda.

— Respondeo. his, aut similibus Scripturae sacrae textibus, intellectum creatum non omnino arceri a visione Dei; sed tantum intendit Scriptura designare, et affirmare Deum esse invisibilem intuitive oculis corporeis, ut explicat sanctus Augustinus, Epist. 111. et 112.: vel eum non posse videri solis naturae viribus, ut exponit sanctus Ambrosius, in 1. caput Lucae: vel non posse hoc in mortali statu visione supernaturali et beatifica conspici, ut interpretatur S. Gregorius, lib. 18. Moral. cap. 36.: vel ipsum non a creatura, sed a se suoque Filio comprehendi, et naturaliter cognosci, ut ipsemet sanctus Gregorius indicat ibidem capite ultimo. Quarum omnium expositionum quaenam Scripturae sacrae textui quadret et conveniat, iudicandum erit ex fine et scopo ipsius Scripturae, et ex illius loci verbis antecedentibus, vel subsequentibus erit colligendum.

Obiicies 2. Inter obiectum et potentiam debet esse proportio: sed inter Deum et intellectum creatum nulla est; Deus enim est infinitus, et creatus intellectus finitus est: ergo, etc. — Distinguo maiorem. Debet esse proportio, in ratione entis, et perfectionis, nego; in ratione obiecti, et habitudinis, concedo. Nam auris v. g. licet in ratione perfectionis proportionem habeat cum colore, quia tamen in ratione obiecti cognoscibilis nullam habet, idcirco non potest illum percipere. Deus autem clare visus, licet in ratione perfectionis proportionem cum creato intellectu non habeat, habet tamen proportionem obiecti cognoscibilis ad potentiam cognoscentem, quatenus participat rationem communem obiecti adaequati intellectus, quod est ens cognoscibile. Nec refert, quod inter Deum cognoscendum et intellectum cognoscitivum non sit proportio in entitate et perfectione; haec enim ad perfectam cognitionem non requiritur, alioquin nec Deus, utpote infinitus, posset ullum obiectum finitum cognoscere, defectu talis proportionis entitativae, nec a nobis ipse cognosci posset, ne quidem cognitione abstractiva, defectu talis proportionis.

Dices 3. Obiectum omnino supernaturale, ut sic, non est intra latitudinem obiecti adaequati intellectus potentiae creatae: sed Deus clare visus est obiectum supernaturale: ergo non est intra latitudinem obiecti intellectus creati. Probatur Maior: illud non est obiectum potentiae creatae, a quo haec non potest specificari: sed non potest specificari ab obiecto supernaturali, quod enim secundum se naturale est non potest specificari ab ente supernaturali: ergo obiectum supernaturale non est intra obiectum adaequatum potentiae creatae. — Distinguo maiorem: quatenus potentia naturalis est reduplicative, et secundum se, concedo; quatenus est in potentia obedientiali, et virtus eius inchoata elevatur divinitus, non potest ab ente supernaturali specificari, nego: ut sic enim est supernaturalis, saltem connotative, ratione scilicet principii elevantis, nimirum luminis gloriae, et obiecti ad quod elevatur, Dei videlicet clare videndi. Unde licet obiectum supernaturale non contineatur intra latitudinem obiecti intellectus creati, quatenus potentia naturalis est, continetur tamen intra obiectum eius, quatenus est in potentia obedientiali.

Dices 4. Deus non potest videri in se, nisi eius infinitudo videatur, quia est illi essentialis, et nisi comprehendatur, cum sit simplicissimus: sed infinitudo non potest videri ab intellectu finito, nec eius divina Natura comprehendi: ergo etc. — Nego maiorem. neque enim necessum est, ut qui Deum vident, videant totam eius infinitudinem adaequate, neque oportet ut totaliter ipsum cognoscant, aut comprehendant, ita quod non possit perfectiori modo a quovis alio intellectu cognosci. Sicut enim oculus cognoscit albedinem intuitive, licet non percipiat eius dependentiam a Deo, et a subiecto, ita potest intellectus creatus videre Deum esse infinitum et incomprehensibilem, licet non videat qualis, quantaque sit eius incomprehensibilitas et infinitudo.

Dices 5. Visio quidditativa Dei non potest non esse infinita: sed infinitam visionem nullis viribus potest intellectus noster elicere: ergo nec Deum quidditative cognoscere. Maior probatur: cognitio crescit iuxta incrementum perfectionis obiecti: ergo cognitio obiecti infiniti necessario debet esse infinita. — Respondeo. negando maiorem, ad cuius probationem distinguo consequens: si talis cognitio infinito et adaequato modo obiectum infinitum attingat, concedo; si modo inadaequato et finito, nego: licet enim cognitio nostra de existentia Dei terminetur ad obiectum infinitum, tamen infinita non est, quia infinito modo circa illud non versatur.

Dices 6. Plus distat Deus ab intellectu creato, quam Angelus a visu corporeo: sed ob hanc distantiam, oculus corporeus elevari non potest ad attingendum Angelum: ergo a fortiori intellectus creatus elevari non poterit ad videndum Deum, prout est in seipso. — Respondeo. plus quidem distare quoad entitatem, non autem quoad proportionem habitudinis potentiae ad obiectum, Deus enim continetur intra latitudinem obiecti adaequati intellectus creati, qui versatur circa ens intelligibile, ac proinde circa Deum, qui est primum omnium entium. Angelus vero nullo modo continetur intra obiectum visus corporei.

Dices 7. Intellectus creatus non potest elevari ad cognitionem omnium creaturarum possibilium: ergo nec ad claram Dei visionem. Antecedens admittitur ab omnibus pene Theologis. Consequentia probatur: difficilius est cognoscere ens simpliciter infinitum, qualis est Deus, quam ens infinitum tantum secundum quid, et penes numerum: sed Deus est ens infinitum simpliciter, et secundum substantiam; creaturae vero possibiles sunt tantum infinitae ratione quantitatis numericae: ergo etc. — Nego consequentiam. necnon et Maioris illius probationem; licet enim Essentia divina sit in se perfectior in ratione entis, et in ratione obiecti, quam collectio creaturarum possibilium, tamen ex duplici capite repugnat quod intellectus creatus, qui potest videre Deum, possit cognoscere collectionem omnium creaturarum possibilium: tum quia si hanc collectionem cognosceret, sequeretur ipsum divinam omnipotentiam comprehendere, tunc enim comprehenditur aliqua potentia, quando cognoscitur illud omne ad quod potest se extendere; difficilius autem est comprehendere divinam omnipotentiam, quam solum essentiam videre visione finita et limitata: tum quia cognitio omnium creaturarum possibilium requirit infinitas species intentionales, quibus intellectus finitus nec uti, nec actuari potest; ad visionem autem divinae Essentiae sufficit, quod ipsa communicetur intellectui per modum speciei intelligibilis, sese exhibendo cernendam modo finito, limitato, et per lumen gloriae attemperato.

Dices 8. Sanctus Chrysostomus affirmat Deum secundum se esse omnino invisibilem; etenim homilia 14. in Ioannem dicit, neque Prophetas, neque Archangelos Deum umquam vidisse, eumque videre omnino impossibile: Ipsum, inquit, quod est Deus, non solum Prophetae, sed nec Angeli viderunt, neque archangeli, quod enim creabilis est naturae, qualiter videre poterit, quod increabile est? Unde eadem homilia asserit Angelos vidisse quidem Deum in natura assumpta, quam antea non videbant. Hinc homil. 3. De incomprehensibili Dei natura, explicans textum Isaiae, 6., ubi Seraphim divinam Maiestatem aspicientes dicuntur velasse faciem suam, Quoniam, inquit, non ipsam meram videbant lucem, nec ipsam sinceram substantiam, sed, quae videbant, condescensus erat, et indulgentia: quasi diceret, Seraphinos ex divina indulgentia vidisse quoddam ineffabile lumen Deum repraesentans, ut ipsemet explicat, tum in praefata homilia, tum in aliis quas scripsit contra Anomaeos.

— Respondeo. S. Chrysostomum praefatis verbis et similibus non excludere intuitivam Dei cognitionem, sed comprehensivam. Quod enim simpliciter admittat claram Dei visionem post hanc vitam, constat ex Epistola 5. ad Theodorum lapsum, et homil. 3. in Epistolam ad Philippenses, et 69. ad populum Antiochenum, ubi asserit Beatos Regem ipsum, scilicet Deum, contueri, non per introitum, non per oenigma, non per speculum, sed facie ad faciem, non per fidem, sed per speciem.

Instabis. Illa cognitione dicit Deum esse invisibilem, qua visibilem ipsum pronuntiabant Eunomiani, et Anomaei: sed illi non affirmabant Deum esse visibilem cognitione comprehensiva, sed tantum intuitiva: ergo S. Chrysostomus, non solum comprehensivam, sed etiam intuitivam cognitionem excludit. — Nego minorem. constat enim ex Theodoreto, lib. 4. Fabularum haereticarum, titulo De Eunomio, ipsum sibi arrogasse comprehensivam Dei cognitionem: Ausus est dicere Eunomius, inquit Theodoretus, se nihil de rebus divinis ignorare, sed ipsam Dei substantiam exacte scire, eundemque habere de Deo cognitionem, quam ipse Deus de seipso habet, etc. Idem testatur Socrates lib. 1. Historiarum, cap. 7., ubi inducens Eunomium, et Anomaeos loquentes, sic, inquit, Deus de sua ipsius essentia nihil plus intelligit, quam nos; neque ipsi est magis cognita et perspecta, quam nobis. Item Hieronymus super cap. 11. Matth. ad illa verba: Nemo novit Filium, nisi Pater: erubescat, inquit, Eunomius tantam sibi notitiam Patris, et Filii, quantam alteruter inter se habent, iactitans se habere. Constat ergo ipsos haereticos comprehensivam Dei cognitionem sibi arrogasse; ac proinde sanctum Chrysostomum solam Dei comprehensivam cognitionem impossibilem affirmare, non vero intuitivam.