Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Varia sunt Visionis appendices et proprietates, quae variarum quaestionum materiam subministrant. De ipsa namque inquiri potest, an sit notitia simplex aut composita; directa aut reflexa; successiva aut permanens; aequalis denique in omnibus Beatis, aut inaequalis. Ut itaque beatae Visionis integra et adaequata habeatur cognitio, praefatis quaesitis in sequentibus Quaestionibus faciemus satis.

Notandum 1. Triplicem in nobis distingui notitiam: Prima dicitur simplex apprehensio, qua obiectum aliquod ab intellectu percipitur et apprehenditur nihil de ipso affirmando vel negando. Secunda, Iudicativa appellatur, qua intellectus terminos apprehensos, vel asserit invicem esse connexos, et dicitur compositio, vel negat esse connexos, et dicitur divisio. Tertia denique est Discursiva, qua intellectus iudicat veritatem unius propositionis recte sequi ex aliis cum quibus necessariam habet connexionem. Insuper cognitio iudicativa et discursiva duplex distinguitur: alia namque est formalis, alia autem virtualis. Formalis discursus praesupponit duos actus, nempe iudicium et simplicem apprehensionem: formale autem iudicium praesupponit simplicem apprehensionem: iudicium vero virtuale et discursus virtualis nullum praesupponunt actum. Iudicium enim virtuale est unicus ac simplex actus aequivalens duobus, quo quis simul obiectum apprehendit et affirmat vel negat illud esse tale: similiter Discursus virtualis est unicus et simplex actus, quo quis apprehendit et iudicat et cognoscit propositionem rite ab aliis propositionibus inferri ita clare, ac si per varios actus discursus formalis hanc perfectam illationem cognosceret.

Notandum 2. Duplicem iterum distingui cognitionem, nimirum Directam, qua obiectum primo et per se cognoscitur, et Reflexam, qua scilicet intellectus reflectit supra formatam suam cognitionem, illamque cognoscit, et ea mediante attingit obiectum circa quod versabatur. Insuper cognitio reflexa iterum duplex distingui potest, una quidem reflexa supra potentiam, alia vero supra actionem. Prior dicitur, qua potentia quaelibet vitalis experitur se agere: qua experientia non sit quidem per alios actus, sed per eosdem quos elicit; alioquin daretur processus in infinitum; nam si potentia experiri deberet primum actum elicere per alium actum secundum, etiam experiretur se secundum elicere per tertium, et sic fieret processus in infinitum. Posterior autem est, qua intellectus reflectit supra priorem actionem a se elicitam. Illa dicitur improprie reflexa, haec vero proprie. Quae iterum duplex distingui potest, nimirum reflexa formaliter, et reflexa virtualiter. Prima est secundus actus intellectus reflectentis se supra priorem actum realiter distinctum: posterior vero est unus idemque actus, quo rem cognoscit intellectus, et simul advertit et iudicat se cognoscere.

Notandum 3. Tres esse mensuras durationis rerum, scilicet aeternitatem, aevum, et tempus. Aeternitas est mensura rei immutabilis tam secundum entitatem quam secundum operationem. Aevum est mensura rei immutabilis secundum entitatem, mutabilis vero secundum operationem et accidentia quae potest suscipere. Tempus denique est mensura rei mutabilis tam secundum entitatem, quam secundum operationem. Unde Tempus habet in se prius et posterius solum intrinsece: Aevum habet in se prius et posterius solum extrinsece: Aeternitas vero non habet prius et posterius intrinsece neque extrinsece. Hinc res aeternae sunt omnimode permanentes, et nullatenus successivae: aeviternae autem sunt intrinsece permanentes, et extrinsece successivae: temporaneae vero sunt intrinsece successivae et variabiles.

Conclusio prima. — Visio beatifica est formaliter simplex notitia: virtualiter autem iudicativa est et discursiva.

Probatur prima pars. Maior perfectio tribuenda est visioni beatificae, qua in ea admitti potest absque ulla repugnantia et inconvenientia: sed cognitionem esse simplicem est maior perfectio, quam esse compositam, ut constat de cognitione divina, quae est omnino simplex; neque ulla apparet repugnantia cur haec simplex notitia visioni beatificae tribui non debeat: ergo dici debet simplex notitia. Deinde, omnis cognitio intuitiva, tam corporea quam intellectualis, est notitia simplex ut constat: sed visio beatifica est intuitiva, ut probatum est: ergo est simplex. Denique, si visio Dei non esset simplex notitia deberet esse vel iudicium vel discursus; et consequenter deberet praesupponere aliam apprehensionem obiecti beatifici: sed hoc est falsum; illa namque apprehensio praesupposita, vel esset intuitiva notitia, adeoque ipsa visio beata, vel esset abstractiva, et sic ad ipsam iudicium vel discursus consequens non posset ullatenus esse visio intuitiva. Notitia enim consequens cognitionem abstractivam, necessario abstractiva est, non autem intuitiva; adeoque visio beata vel est formaliter simplex, vel non est intuitiva. Unde merito Doctor in 2. dist. 1. quaest. 5. num. 3. expresse asserit, Animam beatam in obiecto beatifico non discurrere circa illud.

Probatur secunda pars. Visio beata est clarissima et certissima: sed talis non esset nisi intellectus beatus iudicaret se Deum videre: ergo visio illa saltem virtualiter est iudicativa. Deinde, Beatus videndo Deum, iudicat eum esse omnipotentem, quia est ens infinitum, et omnino independens, adeoque illius visio est iudicativa et discursiva. Denique, si quid obesset quominus illa visio saltem virtualiter esset iudicativa et discursiva, maxime quia repugnaret simplicissimum actum aequivalere distinctis actibus iudicii et discursus: sed hoc est falsum. Dum enim quis obiectum aliquod clare et intuitive conspicit, v. g. Beatus videns Deum, etiam scit et discernit quod sit Deus, quod sit Sapiens, etc. et consequenter concludendum est cum S. Bonaventura in 3. dist. 14. art. 1. quaest. 3. Nihil impedire, quin possit concedi, quod anima beata certissime iudicet illud esse summum lumen quod intuetur. Cui consonat Doctor quaest. 3. Prolog. num. 27. ubi concedit visionem beatificam habere omnes conditiones scientiae, quarum una est quod sit discursiva. Sed visio beata non potest esse discursiva formaliter, ut probatum est in priori parte, quod etiam ipsemet Doctor asserit dicendo, animam beatam non discurrere circa obiectum beatificum: ergo censet visionem beatificam esse saltem virtualiter discursivam.

Dices. S. Augustinus, vel quisquis est Auctor libri De vera religione, affirmat, nullum de summa veritate posse iudicare: ergo Beatorum visio non potest esse iudicativa. — Respondet S. Bonaventura in 1. distinct. 3. quaest. 1. ad quartum argumentum, aliquem iudicare posse de alio dupliciter: Primo modo discernendo utrum sit vel non sit et hoc modo convenit iudicium omni intellectui cognoscenti respectu omnis obiecti: alio modo approbando vel reprobando, utrum ita debeat esse, et sic non iudicat de veritate, sed secundum ipsam de aliis, sicut dicit Augustinus, De vera religione, quod iudex non iudicat de lege, sed secundum ipsam iudicat de aliis. Et de hoc modo verum est, quod dicit Augustinus, quod nullus de illa veritate iudicat, nullus tamen sine illa iudicat: et de hoc modo verum est quod opponit, quod iudicans potest super iudicatum. De primo vero non est verum quod possit super, potest tamen dirigi in obiectum, adminiculo illius.

Conclusio secunda. — Visio beata est cognitio directa formaliter, et solum virtualiter reflexa.

Probatur prima pars. Cognitio reflexa formaliter supponit cognitionem directam: sed visio beata non supponit priorem cognitionem obiecti beatifici; illa enim prior cognitio, vel esset beatifica vel non. Si primum; ergo aliam cognitionem beatificantem non requireret: si secundum; ergo non esset visio Dei intuitiva, contra suppositum; visio namque intuitiva Dei est summe ex seipsa delectabilis: sicut enim actus v. g. habet delectationem ex perceptione obiecti delectabilis, absque eo quod per actum reflexum apprehendat illam perceptionem et delectationem; ita pariter Beatus summam percipit delectationem ex visione obiecti beatifici, absque eo quod per alium actum reflexum apprehendat illam perceptionem et delectationem. Deinde, si qua foret ratio admittendi actum reflexum in visione beatifica, maxime ut Beatus certus fieret de perpetuitate et securitate suae visionis, quam securitatem percipere non potest per actum directum: sed haec ratio nulla est, tum quia hanc securitatem percipere posset Beatus per alium actum sequentem actum visionis beatificae: tum quia inquit Doctor in 4. dist. 49. qu. 6. securitas non est de essentia beatitudinis. Quia securitas, inquit, praesupponit certitudinem de continuatione beatitudinis: prima autem apprehensio certa, sequitur ordine naturae totam beatitudinem, cum sit actus non tendens in obiectum beatificum, sed reflexus super actum: et per consequens, beatitudo tota posita essentialiter, poterit esse sine certitudine: ergo multo magis sine securitate. Quibus Doctor tria affirmat: Primum, quod visio beatifica sit actus directus: secundum, quod securitas non sit de essentia beatitudinis, sed tantum eius proprietas accidentalis: tertium, quod illa securitas non percipiatur per visionem beatificam, sed tantum per alium actum sequentem et reflexum. Denique, tantum abest quod beata visio sit notitia reflexa, imo non videtur necessarium quod illa beata visio per aliam visionem beatam reflexam debeat cognosci; tum quia alias essent plures visiones beatae, quod sequenti Conclusione probabimus esse falsum: tum quia, qua ratione prima visio beata videri deberet per aliam visionem beatam reflexam, eadem deberet videri per tertiam, et sic deinceps in infinitum, quod nullus admiserit. Ratio enim ob quam prima videri deberet per secundam, est quia cum visio sit ens creatum pertinens ad statum Beati, etiam illa visio videri deberet in Verbo: sed haec ratio etiam currit de secunda visione reflexa, et similiter de tertia, et sic in infinitum. Quod autem haec visio directa et intuitiva, licet spectans ad statum Beati, videri tamen non debeat per aliam visionem, patet; quia Beatus videndo Deum, videt etiam se videre; adeoque eius visio est virtualiter reflexa, ut probabitur in secunda parte Conclusionis.

Probatur secunda pars. Illa visio est virtualiter reflexa, qua quis iudicat et percipit se videre: sed Beatus per visionem beatificam iudicat et percipit se videre Deum; alias eius cognitio et visio esset summe imperfecta, et minus iucunda: ergo est virtualiter reflexa.

Deinde: si quid obesset, quominus visio beata dici posset virtualiter reflexa, maxime quia eodem actu non posset quis simul videre obiectum, et percipere se videre: sed hoc est falsum: tum quia lux manifestat seipsam et alia a se, quidni ergo etiam visio beata quae est summe lucida, Deum et seipsam repraesentabit? Tum quia eodem actu videtur Deus et Creatura in Deo repraesentata; quidni ergo etiam visio Deum videndo, seipsam etiam videre poterit cum sit Creatura? tum denique, quia notitia, qua Deus seipsum novit, est virtualiter reflexa: Deus enim eodem actu, quo seipsum novit, etiam percipit se cognoscere: quidni ergo visio beatifica, quae est suprema divinae notitiae participatio, seipsam cum obiecto beatifico cognoscet?

Dices. Visio beata non potest seipsam videre in Verbo, nisi prius in eo sit repraesentabilis, quam videatur: sed Visio beata nequit esse repraesentabilis in Verbo prius, quam videatur: ergo nec potest seipsam videre. Minor constat; obiectum enim cognitionis debet esse prius quam sit illa cognitio; siquidem causa praecedit effectum: obiectum autem est causa cognitionis quae paritur ab obiecto et potentia. Probatur minor: visio non potest esse repraesentabilis in Verbo prius quam ipsa sit, vel secundum esse essentiae, vel secundum esse existentiae futura aut praesentis. Licet enim aliquid repraesentari possit in Verbo secundum suum esse essentiae et futuritionis antequam sit secundum esse existentiae praesentis, nihilominus debet saltem natura prius habere esse essentiae et futuritionis, quam secundum illud esse repraesentetur: ergo a pari Visio beata ut repraesentetur secundum suum esse existentiae, debet prius habere illud esse existentiae, quam sit repraesentabilis: sed non potest habere illud esse existentiae praesentis, nisi dum actu est: alioquin simul esset existens, quia repraesentaretur in illo priori naturae, et non esset existens, quia nondum concipitur elici ab intellectu: quod est contradictio manifesta, et consequenter illa visio beatifica non est virtualiter reflexa.

Distinguo maiorem. Visio beata non potest seipsam videre, nisi prius sit repraesentabilis prioritate natura, tamquam obiectum primarium, et motivum, nego: tamquam obiectum secundarium, et solum terminativum, concedo. Itaque Visio beata duplex habet obiectum, primarium quidem et motivum, quod est ipsamet Essentia divina; secundarium autem, et solum terminativum, quales sunt omnes Creaturae, quae tamquam obiecta secundaria videntur in Essentia divina. Cum igitur Visio beata sit creatura, etiam videtur in Essentia divina tamquam obiectum secundarium. Minorem similiter distinguo: non potest visio illa repraesentari antequam sit, si esset obiectum primarium et motivum, concedo: si sit tantum obiectum secundarium, nego. Itaque Essentia divina est quidem per visionem beatam proxime et immediate repraesentabilis, quia est eius obiectum primarium, et movens, ideoque debet esse saltem prius natura ipsamet visione: cum autem haec ipsa visio sit tantum obiectum secundarium, non est necesse, quod censeatur existere prius natura quam ipsa cognoscatur; quia non habet rationem obiecti visibilis primario, sed tantum secundario, nec videtur in priori instanti naturae, quo videtur Essentia divina; sed tantum in posteriori, in quo creaturae repraesentantur et conspiciuntur.

Conclusio tertia. — Visio beatifica est omnino invariabilis et permanens, ita quod quidquid Beati vident in Verbo, illud viderint ab initio suae beatitudinis.

Haec est conformior menti sanctorum Patrum, praesertim Augustini, lib. 15. De Trinitate cap. 16. ubi loquens de beata visione, ait: Non erunt volubiles nostrae cogitationes ab aliis in alias euntes atque redeuntes; sed omnem scientiam nostram simul uno conceptu videbimus. Cui consonat S. Bernardus, 5. de Consideratione circa finem: Non enim, ait, tunc fragilis acies mentis nostrae quantumcumque vehementer intendens, aliquatenus dissiliet, resilietve in suam pluralitatem; colliget se, magis adunabit, conformabitque unitatis illius, vel potius unitati illi. Et idem Serm. 4. de verbis Isaiae in haec verba, Seraphim stabant super illud, sex alae uni, et sex alae alteri, et duabus volabant, ait: Ad quid tunc alae, si stant? et si stant quomodo volant? Cui interrogationi sic respondet: credo autem sicut in volatu alacritatem, sic et in statione immobilitatem promitti. Item Serm. 30. in Cant. loquens de excellentia divinae Visionis, ait: Illa visio stat, quia forma stat, quae tunc videtur: est enim, nec ullam capit ex eo quod est, fuit, vel erit, mutationem.

Probatur conclusio. Visio beata est ultimus hominis finis, adeoque ipsius suprema quies; omnis enim motus ideo tendit ad finem, ut in eo adepto quiescat: sed non esset ibi quies, immo foret perpetuus aeternusque motus intellectivae potentiae, si cogitationes et visiones beatae sibi invicem succederent, nec esset unicus, invariabilis, et permanens actus: ergo talis esse debet. Secundo, si talis visio non esset invariabilis ac permanens, sequeretur Beatos statim ab initio suae beatitudinis non esse plene et adaequate satiatos, quippe cum non haberent illas succedentes beatas visiones ad varia beatitudinis obiecta terminandas: sed hoc videtur absurdum. Cum enim illae succedentes cogitationes fierent per aeternitatem novae semper et novae, etiam fieret quod per aeternitatem Beatus non esset adaequate beatus: sed novam semper et novam visionem obiecti de novo repraesentandi desideraret. Denique: si qua ratio hanc successionem actuum in visione beatifica suaderet, maxime quia una eademque visio non posset terminari ad omnia obiecta secundaria, quae in Essentia divina repraesentantur: sed haec ratio nulla est; etenim si visio creata potest distincte repraesentare obiectum simpliciter infinitum, quod est Deus; quidni pariter repraesentare posset omnia obiecta creata, quae quantumvis sint in maximo numero, non tamen sunt infinita, ut iam diximus?

Dices 1. Haec assertio nimiam perfectionem videtur tribuere creatae visioni; qualiter enim fieri posset, quod actus limitatus et finitus tam varia, tamque diversa obiecta secundaria repraesentare queat? Praesertim beata visio animae Christi, qua videt in Verbo omnia quae contigerunt ab initio mundi usque ad diem iudicii: ergo haec assertio videtur minus congrua.

Nego antecedens. Maior enim est disproportio inter ipsum actum visionis creatae, et Deum supernaturaliter et intuitive videndum, quam sit inter ipsam visionem et illa obiecta secundaria ut patet, cum ille sit infinitus, haec vero intensive finita. Ergo cum actus visionis creatae tendere possit in Deum infinitum non obstante sua limitatione et finitate, multo magis versari poterit circa illa obiecta secundaria numero finita, quae in ipso Verbo repraesentantur.

Dices 2. Unus idemque actus creatus, non potest repraesentare rem aliquam, nunc ut futuram, nunc ut praesentem, nunc ut praeteritam, cum vix explicari possint de scientia divina, quae est infinita activitatis: sed Visio beata repraesentat res quae contingunt in mundo, nunc ut futuras, quando revera nondum existunt; et praesentes, dum actu sunt; et praeteritas, dum transierunt: ergo non potest esse unus et idem actus. Confirmatur. Actus distinguitur specie secundum specificam obiecti nedum formalis, sed etiam aliquando materialis variationem: sed res illae secundum varias temporis differentias diversimode in Essentia divina repraesentatae invicem specie differunt: ergo etiam differunt visiones illae repraesentantes.

Respondeo 1. Visionem beatam non ita esse concipiendam quasi obiectum nunc repraesentet semel ut futurum, nunc praecise ut praesens, nunc vero semel ut praeteritum; hae namque differentiae ut sic praecise spectatae, constituerent diversas obiecti rationes materiales, quibus respondere deberent visiones creatae specie diversae: sed ipsa visio beata ita concipienda est, ut a primo sui esse repraesentet obiectum secundarium iuxta illud tempus, quod futurum est et habiturum existentiam: ita quod haec visio statim a sui inceptione simul perceperit res futuras pro eo tempore, quo futurae erant, et nondum exstabant; et simul viderit praesentes, pro illo tempore, quo existentiam erant habiturae; simul pariter praeteritas, pro illo tempore quo amplius non erant exstiturae: unde non est necessaria actuum varietas, nec eiusdem actus successiva terminatio et repraesentatio, quia haec omnia obiecta secundum varias temporis vicissitudines simul attinguntur coniunctim ab unico eodemque actu ipsius beatae visionis.

Respondeo 2. Quod etsi foret diversa terminatio et successiva repraesentatio eiusdem actus, non propterea fieret eiusdem actus intrinseca mutatio; quia illa terminatio non fit respectu obiecti primarii, sed tantum respectu obiecti secundarii, quod non sufficit ad variandum actum, ut docet Doctor in 1. d. q. 2. a. 2. ubi ait:

Actus omnis habens primum obiectum a quo essentialiter dependet, et obiectum secundum a quo essentialiter non dependet, sed tendit in illud virtute primi; licet non possit manere idem actus nisi habeat habitudinem ad primum obiectum, potest tamen manere idem sine habitudine ad secundum obiectum, quia ab eo non dependet.

Exemplum: Idem est actus visionis Essentiae divinae, et aliarum rerum in essentia divina: sed essentia in se est primum obiectum; res visae sunt secundarium obiectum; non posset autem manere eadem visio nisi esset eiusdem essentiae; posset autem manere absque hoc quod essent res visae in ea. Quibus Doctor affirmat eamdem Visionem beatificam simul terminari ad Essentiam divinam tamquam ad obiectum primarium; ad Creaturas vero tamquam ad secundarium; docet insuper visionem non posse eamdem subsistere, si fieret obiecti primarii variatio; posse vero eamdem permanere, etsi fiat obiecti secundarii mutatio. Adeoque varia et successiva terminatio ad Creaturas in Verbo divino repraesentatas, non importaret variationem et successionem intrinsecam in visione beatifica.

Dices 3. Omnes Theologi fatentur esse varias operationes et actiones in Beatis sibi invicem per totam aeternitatem succedentes: ergo falsum est visionem beatificam esse unicum et invariabilem actum.

Respondeo. Praeter actum visionis beatificae in Verbo, rursus esse duo operationum genera in Beatis: aliae enim per se et necessario consequuntur ad visionem beatificam, ut amor, fruitio, gaudium, etc.; aliae vero ipsi tantum per accidens annexae sunt, ut illuminationes, revelationes, et cognitiones iudicativae et discursivae, quae a Beatis fiunt extra Verbum; quae quidem operationes non spectant ad ipsam beatam visionem praecise, sed ad alteram notitiam, quae est scientia infusa, qua Beati res cognoscunt extra Verbum: haec autem actuum varietas nullam in visione beatifica mutationem importat, cum ipsi tantum connexa sit per accidens.

Dices 4. Visio beatifica quam aliqui viatores habuerunt, fuit eiusdem speciei, et eiusdem rationis cum ea quam modo habent ut comprehensores, utpote terminata ad idem obiectum et per idem lumen gloriae; sed illa mutationi et vicissitudini fuit obnoxia, ut constat: ergo et haec etiam vicissitudini subiacet.

Distinguo maiorem. Fuit eiusdem rationis, quantum ad statum, nego; quantum ad medium et ad obiectum, transeat. Itaque illa beata visio, quam nonnulli viatores dicuntur habuisse ante mortem, non fuit eadem quantum ad statum cum ea quam modo habent ut comprehensores; quia illis non fuerat concessa per modum status perfecti et permanentis, sed per modum status transeuntis, qui non officiebat statui viae. Secus autem est de comprehensoribus, quibus beata visio conceditur per modum status permanentis et omnino invariabilis.

Ex his collige beatam visionem mensurari aeternitate participata, quippe cum non habeat prius et posterius in entitate, ut habent res quae mensurantur tempore: nec pariter successionem habeat in operatione, ut res quae mensurantur aevo: sed sit unicus et invariabilis actus totus simul et semper stans, ut aeternitas.

Notandum 1. Visiones beatificas dici posse inaequales dupliciter: intensive nimirum, et secundum gradus perfectionis, ita quod una clarius aut perfectius Deum percipiat quam altera; et extensive, per ordinem videlicet ad plura obiecta secundaria ad quae sese extendit, si nimirum plures Creaturas percipiat Beatus aliquis, quam alius. De priori autem inaequalitate hic est quaestio; non vero de posteriori.

Notandum 2. Duplex generatim assignari principium inaequalitatis intensivae in visione beatifica; unum quidem morale, suntque diversa Angelorum et hominum merita, ita quod qui plures praestantioresque virtutes habuerit, etiam et ampliorem beatitudinem, et proinde perfectiorem visionem, in suorum meritorum mercedem, sit accepturus: illud vero physicum, quod repetitur, vel ex parte inaequalis luminis gloriae, vel ex parte praestantioris aut minus perfecti intellectus active et physice cum ipso lumine gloriae concurrentis ad formandam visionem beatificam. Rursus haec inaequalitas intellectuum attendi potest, vel secundum gradus specificos, vel iuxta gradus individuales. Priori modo, Angeli dici possunt praestantiorem habere intellectum quam homines, quia natura Angelica perfectior est natura humana. Posteriori modo, unus homo dici potest praestantior altero, siquidem substantiae habent perfectiones individuales, secundum quas una dicitur alia perfectior, et habere facultates vegetiores et magis activas, ut in physicis demonstravimus.

Notandum 3. Circa praesentis quaestionis resolutionem duplicem esse controversiam: Primam quidem haereticorum asserentium nullam esse inaequalitatem in visione beatifica, sed omnes omnino Beatos aequalem omnino beatitudinem habere; cuius erroris primus assertor fuit Iovinianus, qui ut refert S. Hieronymus, lib. 2. contra ipsummet, asserebat, Duos esse tantum ordines, ovium et hircorum; alterum iustorum, alterum peccatorum; alios extare a dexteris, alios a sinistris. Itaque Stoicorum more tam aequalia esse omnia peccata, quam recte factorum merita dicebat: addens ut inter Ioannem, et ultimum paenitentem nulla sit distantia. Quam indocti hominis proterviam divinarum Litterarum auctoritate fregit sanctus Hieronymus. Altera autem controversia movetur inter Scholasticos Theologos, quorum aliqui cum S. Thoma affirmant inaequalitatem visionis beatificae non aliam habere causam physicam, quam inaequalitatem luminis gloriae; alii vero contendunt cum Doctore Subtili hanc inaequalitatem etiam oriri posse ex diversa intellectus perfectione, vel specifica vel individuali. Duo itaque hac in Quaestione sunt resolvenda: primum quidem an visiones beatificae sint inaequales: secundum, quaenam sit causa physica huius inaequalitatis.

Conclusio prima. — Certum est aliquas visiones beatificas esse inter se inaequales.

Ita namque definitum est in Concilio Florentino in Litteris unionis, ubi decernitur, Beatos intueri clare ipsum Dominum trinum et unum, sicuti est; pro meritorum tamen diversitate alium alio perfectius. Idipsum decernit Concilium Tridentinum, Sessione 6. cap. 10. et 16. et Canone 24. et 32. ubi definit, Iustificatum per bona opera crescere posse in sanctitate et meritis, nec solum vere mereri augmentum gratiae, et ipsius vitae aeternae, si tamen in gratia discesserit, consecutionem, sed etiam gloriae augmentum.

Probatur eadem veritas ex Scriptura sacra, primo ad Corinth. 3. Unusquisque propriam mercedem recipiet secundum suum laborem: ergo qui plus laboraverit, ampliorem mercedem recipiet. Item 2. ad Corinth. 5. Ut referat unusquisque propria corporis prout gessit: itaque qui plures corporis pressuras et acriores dolores in Dei gloriam subierit, refert maiorem felicitatem. Et cap. 9: Qui parce seminat, parce et metet, et qui seminat in benedictionibus, de benedictionibus et metet. Haec autem disparitas seminandi in hac vita, et metendi in aeterna beatitudine, explicatur Matth. 13. parabola seminis in terram proiecti, et referentis fructum inaequalem, aliud quidem fructum centesimum, aliud sexagesimum, aliud trigesimum. Ita quod sicut ex uno grano centum, vel sexaginta, vel triginta alia grana formantur, sic et inaequalis erit fructus hominum in bonorum operum remuneratione: Rursus in eadem Epist. ad Corinth. dicitur: alia est claritas Solis, alia claritas Lunae, alia claritas stellarum: sicut stella enim a stella differt in claritate, sic et resurrectio mortuorum, in quem locum S. Fulgentius, lib. 3. ad Trasimondum, una per fidem veram renatis vita coelestis regni promittitur, quamvis differens regnaturis gloria tribuatur, Paulo beato dicente, Alia claritas Solis, etc. Denique Christus Dominus, Ioannis 14., Apostolis loquens, ait: in domo Patris mei mansiones multae sunt, quae verba non veniunt intelligenda de diversis gradibus et ordinibus Ecclesiae militantis, ut volebat Iovinianus, sed de diversitate praemii Beatorum, subdit enim Christus: vado parare vobis locum, ut ubi ego sum, et vos sitis. Nam quomodo multae mansiones apud Patrem, inquit Tertullianus in Scorpiaco cap. 6., si non pro varietate meritorum? quomodo stella a stella distabit in gloria, nisi pro diversitate radiorum? Quem locum etiam sic expendit S. Greg. lib. 35. Moralium cap. 14. Apud Patrem quippe, inquit, mansiones multae sunt, quia in illa beatitudinis vita non dispari, unusquisque iuxta dispar meritum, locum disparem percipit: sed eiusdem disparilitatis damna non sentit; quia tantum sibi, quantum perceperit, sufficit.

Idipsum suadet ratio: Beatitudo namque conceditur, vel ut haereditas, vel ut corona, vel ut merces: ergo amplior dari debet illis haereditas, qui perfectiorem filiationis characterem habuerint, ratione praestantioris sanctitatis; illustrior corona concedi illis, qui plures victorias fuerint adepti; et maior merces retribuenda est iis, qui plus laboraverint.

Dices. Hanc mercedis inaequalitatem explodere videtur Christus Matth. 20. in famosa illa parabola operationum diversis temporibus ad vineae culturam vocatorum, quia licet inaequaliter laboraverint, nihilominus eumdem denarium in sui laboris mercedem omnes acceperunt; unde conqueruntur operarii prius vocati, et murmurant adversus Patremfamilias, quod novissimos pares illis faceret in mercede: ergo, inquiebat Iovinianus, etsi varia essent hominum merita diversusque labor, nihilominus una eademque erat in beatitudine omnium merces et compensatio.

Respondeo 1. In parabolis, non omnia verba, nec sententias omnes considerari debere, sed tantum quis sit finis et scopus earum, nam, ut inquit Tertullianus, lib. De pudicitia cap. 9. Sunt quae et simpliciter posita sunt ad struendam et disponendam et texendam parabolam, ut illuc perducantur, quo exemplum procuratur: unde concludit S. Chrysostomus, Homilia 64. in Matthaeum, non oportere omnia, quae parabola continent, scrutari; sed scopum intelligere ad quem instituta sunt; eoque percepto et usurpato, nihil amplius inquirere. Quam veritatem eleganter expendit S. Augustinus lib. De Civit. Dei cap. 11.

Sicut, inquit, in citharis, et huiusmodi organis musicis non quidem omnia, quae tanguntur, canorum aliquid resonant; sed tantum chordae: cetera tamen in toto citharae corpore ideo fabricata sunt, ut esset ubi vincirentur, unde et quo tenderentur illae, quas ad cantilenae suavitatem modulaturus, et percussurus est artifex; ita in his Propheticis narrationibus, quae de rebus gestis hominum Prophetico spiritu deliguntur, aut aliquid iam sonant significatione futurorum: aut si nihil tale significant, ad hoc interponuntur, ut sit, unde illa significantia tamquam sonantia connectantur.

Itaque non omnia sunt ponderanda, quae in hac celebri parabola proferuntur, v. g. murmur operariorum, sed tantum quis sit scopus huius parabolae considerandum est.

Respondeo 2. Scopum ac finem huius parabolae varium a variis Interpretibus assignari: aliqui namque volunt Christum hac parabola demonstrare Regni coelestis adipiscendi modum ac rationem, non ex humanis aestimari debere iudiciis, neque ex eo quod in hominum consuetudine versatur: sed sola Dei gratuita voluntate, ac pro eius arbitrio totum illud negotium administrari, ut quos interdum maxime idoneos ad aeternam felicitatem obtinendam iudicamus, illi tamen praeter omnium opinionem ab ea saepius excidant: contra vero, quos putamus ab illius felicitatis consortio prorsus alienos, illius Dei beneficio fiant compotes. Quem sensum ad parabolae finem indicare videtur clausula parabolae his concepta verbis, Multi sunt vocati, pauci vero electi. — Alii vero ita parabolam explicant, ut Deus Pater significetur nomine Patrisfamilias, qui vocarit operarios homines in Ecclesiam suam per fidem et gratiam diversis horis; hoc est, vel diversis mundi temporibus, vel diversis hominum aetatibus, vel denique sub diversis legis naturae, Scriptae, et Evangelicae statibus. In fine autem mundi Oeconomus, idest Christus iudex, singulis reddet, quod iustum est, incipiens a novissimis, idest ab ultimo vocatis, usque ad primos. Accipiunt autem novissimi primi, sive quia post horam unam laboris compensantur; qua ratione videntur primi accepisse, quia minus dilati sunt, ut explicat S. Augustinus serm. 59. cap. 1. Sive quia primi erant dignitate, utpote magis strenui operarii, qui modico scilicet tempore tantum operis fecerunt, quantum illi qui per diem integrum laboraverunt. Tandem aequalis est denarius, vel quia eodem obiecto beatifico potiuntur; vel, ut explicat S. Augustinus statim laudatus, Denarius ille est vita aeterna, et in vita aeterna omnes aequales erunt. Quamvis enim meritorum diversitate fulgebunt, alius magis, alius minus; quod tamen ad vitam aeternam pertinet, aequale erit omnibus. Non enim alteri erit longius, alteri brevius, quod pariter sempiternum est. Cui consonant Hieronymus, lib. 3. contra Iovinianum: unus autem, inquit, denarius non unum est praemium, sed una vita, et una de gehenna liberatio. His praelusit S. Ambrosius in cap. 15. Lucae: O si nos quoque mercenarios digneris conducere, licet sero venientes! Nam et undecima conducis hora, et aequalem dignaris mercedem solvere: aequalem mercedem vitae, non gloriae. Denique S. Prosper lib. 3. De vita contemplativa, cap. 4. aequalem denarium usurpat pro aequali satietate; sicut enim, inquit, corporalis saturitas aequaliter omnes saturos habet, quamvis singulis cibum non aequaliter, sed pro possibilitate perceperint: ita omnes Sancti, etsi fuerint aliqua graduum suorum diversitate distincti, una beatitudine perfecti erunt, quia et una perfectione Beati securi sunt. — Itaque aequalitas compensationis in laborantibus inaequali tempore attenditur, vel penes idem obiectum beatificum essentiale, quia nimirum est visio eiusdem Dei; vel penes durationem, quia felicitas omnium erit aeterna; vel penes vitam beatam, quia omnes futuri sunt beati; vel penes satietatem, quia omnes pro suo captu satiabuntur; vel penes aequalem operam, quia postremo vocati brevi tempore, sed maiori conatu et ardentiore fervore tantum operis confecerunt, et assecuti sunt meriti quantum alii, qui remissiori conatu diuturniori tempore laboraverunt: vel denique, quod postremo vocati, per voluntatem alacriorem, et desiderium ardentius priorum merita sint assecuti, ut explicat sanctus Gregorius Nazianzenus, Oratione 50. Etsi, inquit, ad laboris modum plus contulerint qui priores ingressi sunt, non tamen quantum ad vo- luntatis modum propter quem etiam fortasse postremis amplior merces debebatur, quo fit ut in novissimis voluntatis alacritas, et animi calor atque aequitas, cum longiore priorum mora compensatur. Non autem intelligi debet haec denarii et mercedis aequalitas, pro aequalitate beatitudinis, quam ex aliis Scripturae textibus citatis, constat esse diversam pro diversitate meritorum.

Conclusio secunda. — Inaequalitas visionis beatificae provenit physice nedum ex inaequalitate luminis gloriae, sed etiam ex inaequali perfectione tam specifica, quam individuali intellectus beati.

Haec est Doctoris Subtilis in 3. dist. 13. q. 3., ubi licet multum de visione beatifica sermonem faciat, solumque loquatur de fruitione seu amore beatifico, quem dicit commensurari activitati voluntatis; tamen idem dicendum de visione beatifica commensuranda activitati naturali intellectus, recte colligunt eius Discipuli, propter paritatem rationis. Adde, quod in 1. dist. 50. quaest. 6. affirmet inaequalitatem beatitudinis oriri etiam ex inaequali activitate potentiae.

Probatur conclusio. Quoties duae causae concurrunt ad producendum eundem effectum, ille effectus crescit in perfectione, secundum virtutem et activitatem uniuscuiusque causae: at ad visionem beatificam non solum lumen gloriae, sed etiam intellectus creatus efficienter concurrit: ergo sicut perfectior censetur esse visio beatifica, ubi perfectius est lumen, ita pariter erit perfectior, ubi vegetior erit intellectus. Minor constat ex praecedentibus Quaestionibus, quibus iam insinuatum est intellectum et lumen gloriae esse principia productiva visionis beatificae, et utrumque active concurrere ad illius formationem. Maior autem suadetur ipsamet experientia: constat enim vegetiorem potentiam visivam, perfectiorem producere visionem, etiam cum aequali lumine; imo etiam interdum perfectior fit visio, dum lumen in ipso medio intenditur, licet non crescat vis et virtus potentiae. Item, duo artifices inaequalis industriae cum aequali instrumento; v. g. duo pictores, quorum unus sit peritior altero cum aequali penicillo inaequalis perfectionis tabellam efficient: ergo effectus potest esse perfectior, ubi una e causis ipsius productivis perfectior est.

Replicant Thomistae. Maiorem esse veram quando effectus procedit a causis eiusdem ordinis cum ipso, secus vero quando procedit a causis diversi ordinis: sed, inquiunt, visio beatifica, cum sit supernaturalis, procedit a lumine gloriae, quod est ordinis supernaturalis, et ab intellectu tantum, quatenus per tale lumen elevatur: ergo in tantum intellectus concurrit ad visionem beatificam, in quantum solum per lumen gloriae elevatur; et consequenter ad eam non concurrit secundum maiorem suam activitatem naturalem.

Contra. Intellectus concurrit ad visionem beatificam secundum id quod elevatur; sed intellectus perfectior elevatur secundum omnes gradus suae virtutis et activitatis: ergo concurrit ad illam visionem secundum illam perfectiorem suam activitatem; et consequenter perfectior intellectus etiam perfectiorem visionem elicit. Maiorem admittunt adversarii. Minor probatur: intellectus per lumen gloriae elevatur secundum id quod est realiter, seu secundum omnes gradus virtutis sibi a natura ingenitos, et ipsi realiter identificatos: ergo perfectior intellectus elevatur secundum suam perfectiorem activitatem, adeoque praestantiorem visionem debet elicere. Confirmatur: vel intellectus elevatur tantum secundum aliquos gradus activitatis, vel secundum nullos, vel secundum omnes. Non primum, quia non est potior ratio cur elevetur secundum duos gradus, quam secundum tres, aut quatuor, aut quinque, etc. tum quia naturam gratia non destruit, sed perficit: ergo gloria, quae est gratia consummata, virtutem et activitatem intellectus non debet destruere: destrueret autem et eam sopiret, si tantum elevaretur intellectus secundum aliquos gradus activitatis; quia non in tantum ageret, in quantum agere posset. Tum denique, quia ut fatentur Adversarii, gradus activitatis non distinguuntur realiter, sed solum virtualiter: adeoque non potest unus realiter elevari, quin pariter alii eleventur. Non etiam secundum, propter easdem rationes: ergo fatendum est intellectum beatum elevari secundum omnes gradus suae perfectionis et activitatis.

Replicant secundo. Perfectiorem causam non semper producere perfectiorem effectum: licet enim Sol sit perfectior igne, non tamen producit perfectiorem specie calorem. Item, si Deus loco aquae baptismalis, statueret conferre gratiam per applicationem sigilli aurei, maior perfectio auri non conferret ad perfectiorem gratiam producendam: ergo a pari, licet intellectus sit perfectior, non sequitur illum concurrere ad perfectiorem visionem formandam.

Verum haec replica praefatae rationis vim nullatenus infringit, nec quidquam officit exemplum Solis; Tum quia Sol non habet virtutem productivam caloris alterius speciei quam sit ille qui ab igne producitur, non enim dantur diversi specie calores; potest autem dari diversitas in visione beatifica, cum una possit esse perfectior altera: ergo inter caloris et beatitudinis productionem non est paritas: Tum quia ignis producit calorem in summo gradu caloris, et consequenter non est mirum si alia causa naturalis, qualis est Sol, non possit perfectiorem calorem producere: visio autem beatifica non producitur in summo gradu ab intellectu minoris activitatis; adeoque perfectior visio formari potest ab alio intellectu perfectiori: itaque exemplum illud allatum nullatenus obest veritati conclusionis. Sed multo minus quidquam efficit exemplum aquae baptismalis et sigilli aurei: Tum quia in nostra sententia, nec aqua, nec aurum concurrerent physice ad gratiam producendam, sed tantum moraliter, uti de facto concurrunt omnia Sacramenta: Tum quia, licet ad gratiae productionem physice concurrerent, tamen cum aurum non praestaret illum concursum per virtutem aliquam sibi propriam, sed per qualitatem aliquam supernaturalem, aut per potentiam obedientialem, qua esset eiusdem rationis in ipso sicut in aqua; inde fit quod non posset aurum, licet natura praestantius, sua praestantiore propria virtute concurrere ad gratiae formationem; intellectus vero concurrit ad visionem beatificam per virtutem suam propriam, quae non est eiusdem rationis et perfectionis in ipso, ac in intellectu imperfectiori: ergo non mirum si possit perfectiorem visionem elicere. Adde quod si valeret Adversariorum consequentia, nimirum quod perfectior causa perfectiorem effectum non eliciat, sequeretur quod neque intellectus perfectior posset producere perfectiorem effectum naturalem; quod tamen Adversarii non concedunt.

Probatur 2. Si non posset intellectus perfectior praestantiorem visionem beatificam producere, maxime quia visio illa est effectus supernaturalis, ad quem intellectus non potest concurrere per activitatem naturaliter praestantiorem: sed haec ratio nulla est; tum quia non obstante supernaturalitate ipsius visionis, intellectus concurrit ad illam immediate, et est ratio cur haec sit visio intuitiva, et cur sit vitalis: quidni ergo praestantior intellectus pariter esse posset ratio, cur haec visio sit magis perfecta? tum quia voluntas cum eodem habitu Spei et Charitatis producit perfectiores actus illarum virtutum, adhibendo maiorem nisum et conatum; alias frustra invitarentur homines ad maiorem et praestantiorem Dei amorem, hoc enim non esset in eorum potestate et libertate, si solum amor Dei intensior ex intensiori habitu charitatis proveniret: ergo a pari poterit intellectus praestantior adhibendo suum conatum, perfectiorem visionem elicere non obstante eius supernaturalitate. Tum denique, quia intellectus elevatus ad ordinem supernaturalem per lumen gloriae, eodem modo proportione servata, se habet ad visionem beatificam, quomodo lumine, seu specie impressa naturali illustratus se habet ad visionem naturalem; quia per utrumque lumen constituitur in ultima dispositione et in actu primo ad agendum, licet in diverso ordine: sed idem intellectus cum eodem lumine, seu eadem specie impressa potest obiectum clarius et perfectius attingere, dum suas omnes vires exerit omnemque suum conatum adhibet: ergo a pari etiam intellectus perfectior elevatus per lumen gloriae, poterit perfectiorem visionem beatificam elicere; si nimirum omnes suas vires explicet omnesque suos conatus adhibeat.

Dices 1. Perfectio effectus supernaturalis mensuranda est iuxta perfectionem principii supernaturalis: sed ubi solum est aequale lumen gloriae, ibi solum est aequale principium supernaturale: ergo pariter ibi solum erit visionis aequalitas. — Distinguo maiorem. Mensuranda est iuxta perfectionem principii supernaturalis vel supernaturaliter elevati, concedo: iuxta perfectionem solius principii intrinsece supernaturalis, quale solum est lumen, nego: similiter distincta minore neganda est consequentia: cum enim intellectus perfectior elevetur ad ordinem supernaturalem per lumen gloriae; hinc efficit cum ipso lumine unicum adaequatum principium ipsius visionis: unde sicut lumen, licet inanime, dicitur esse principium huius visionis, quia est actus vitalis, ratione scilicet consortii cum intellectu qui est principium intrinsece vitale, quidni pariter intellectus dicetur esse principium eiusdem visionis supernaturalis propter consortium cum lumine gloriae intrinsece supernaturali? Adde, quod maior sit proportio intellectus elevati cum visione beatifica, quatenus supernaturalis est; quam ipsius luminis gloriae cum eadem visione, quatenus est vitalis; quia intellectus elevatus saltem extrinsece est supernaturalis, et in ordine supernaturali constitutus: lumen autem gloriae nequidem extrinsece vitale est: ergo si hoc possit esse principium actus vitalis; quidni pariter ille poterit verum esse principium actus supernaturalis?

Instabis. Intellectus etiam elevatus non concurrit ex parte sui ad visionem beatificam, nisi per potentiam obedientialem a potentia et activitate naturali distinctam: sed haec potentia obedientialis aequalis est in omni intellectu beato, sicut, et in caeteris creaturis: ergo ex parte sui concurrit aequaliter ad visionem beatificam; adeoque si sit in ea inaequalitas, non oritur ex parte intellectus. — Respondeo 1. Falsum esse intellectum beatum concurrere ad visionem beatificam solum per potentiam obedientialem; ad eam enim active concurrit per virtutem naturalem elevatam; est enim vere principium activum et productivum ipsius beatae visionis, ut probatum est. Respondeo 2. Falsum esse pariter, potentiam obedientialem intellectus esse realiter distinctam ab activitate naturali; est enim ipsamet naturalis activitas, quatenus elevabilis ad ordinem supernaturalem per lumen gloriae: unde cum haec activitas sit magis vel minus perfecta in variis intellectibus, etiam maior vel minor esse dicenda est illa potentia obedientialis.

Urgebis. Virtus illa obedientialis et naturalis, est tantum inchoata et completur et perficitur solum per lumen gloriae; ergo ubi erit aequale lumen, ibi solum erit aequalis virtus completa et adaequata: et consequenter completa et adaequata visionis ratio solum a lumine gloriae completo et adaequato est repetenda. — Distinguo antecedens. Est inchoata et incompleta, idest non est totalis, et alicuius alterius causae consortium exigit, concedo: idest requirit aliquid intrinsece perficiens et complens illam potentiam in sua activitate naturali, nego. Exigit quidem lumen gloriae tamquam concausam partialem, ipsam elevantem ad ordinem supernaturalem et cum ipsa concurrentem active ad visionem beatificam producendam; non vero tamquam formam intrinsece complentem et efficientem ipsius activitatem naturalem. Adde quod quemadmodum oculus completur per speciem impressam visibilem, et intellectus per intelligibilem, ita pariter intellectus beatus completur per lumen gloriae: unde quemadmodum oculus et intellectus naturalis perfectior completus per illam speciem, perfectiorem visionem et intellectionem elicit, ita pariter intellectus beatus perfectior elevatus per lumen gloriae, praestantiorem visionem beatificam elicit.

Dices 2. Si inaequalitas visionis peteretur a perfectione naturali intellectus creati, daretur aliquis gradus beatitudinis qui non corresponderet meritis et gratiae, sed tantum naturae. Item unus homo vel Angelus beatus, per sua naturalia se discerneret in supernaturalibus ab alio minus beato: sed haec sunt falsa et absurda, et sapiunt haeresim Pelagii: ergo, etc. Sequela maioris probatur: ponatur enim unus intellectus naturaliter perfectior alio duobus gradibus, et quod uterque habeat lumen gloriae ut sex, iuxta sua merita et iuxta mensuram gratiae et charitatis quam habuit in via; in tali casu intellectus naturaliter perfectior videbit Deum v. g. ut decem; et alius minus perfectus videbit tantum ut octo: ergo in tali casu hi duo gradus gloriae, quibus gaudebit ille qui perfectiori et perspicaciori pollet intellectu, non correspondebunt lumini gloriae, nec proinde meritis aut gratiae et charitati, sed in solam perfectionem naturalem intellectus creati reducentur; et sic unus homo vel Angelus magis beatus per sua naturalia sese discerneret ab alio minus beato. Adde quod Concilium Florentinum in Decreto unionis definiat Beatum unum altero perfectius visurum pro diversitate meritorum. Unde Suarez, lib. 2. cap. 21. ait, nostram opinionem esse parum consonam principiis Fidei, quia, inquit, visio beatifica datur ut merces Filiorum Dei, et ideo fieri non potest, ut aliquis absque pluribus meritis, et maiori gratia perfectius videat. — Respondent Molina et Tataretus negando sequelam maioris, quia, inquiunt, in tali casu, vel non dabitur tantum luminis gloriae illi qui vegetiori pollet intellectu: vel si tantum luminis gloriae ipsi conferatur, Deus aequalem ipsi concursum non praestabit, ac alteri habenti aequalia merita et intellectum minus perfectum. Verum haec responsio minus videtur esse conformis ordini rerum, et divinae Providentiae dispositioni, qua concursum commensuratum cuiuslibet causae naturalis activitati subministrat, nec ipsum temperat, nisi ratione alicuius miraculi patrandi. Videtur autem inconveniens et indecens statui beatitudinis perpetuum tale fore miraculum in praeiudicium activitatis et perfectionis naturalis intellectus. Adde quod si perfectiori intellectui Deus substrahat concursum, ne visionem beatificam eliciat iuxta conatum suae activitati naturali proportionatum, etiam substrahere deberet voluntati perfectiori ne ipsum diligeret conatu suae activitati proportionato, quod est absurdum; alias frustra invitarentur homines ad Deum diligendum ex totis viribus suis cum taliter, ex illa responsione, diligi non posset ab habente aequalem habitum charitatis, et vegetiorem voluntatem. Similiter absurdum est substrahi aliquid luminis gloriae ipsi qui aequale cum altero habet meritum, sed vegetiorem intellectum. Cum enim lumen gloriae detur iuxta proportionem meritorum, et secundum mensuram gratiae et charitatis, quam homo habuit in instanti mortis; certum est, quod qui perfectiori pollet intellectu et habet aequalia merita, etiam habebit aequale lumen gloriae; alioquin ille esset deterioris conditionis in supernaturalibus, et privaretur re sibi debita de condigno; quod omnino est absurdum et divinae Providentiae ac Iustitiae ordinationi repugnans. Itaque respondeo distinguendo maiorem: Aliquis gradus beatitudinis in ratione praemii non corresponderet meritis et gratiae, nego: in ratione principii activi et productivi visionis beatificae, concedo: itaque licet beata visio tota sit praemium, non tamen est praemium sub omni respectu: sed tantum quatenus procedit a Deo praemiante, et ut ordinem habet ad merita et gratiam, quarum est corona et praemium: quatenus autem dicit respectum et ordinem ad intellectum a quo elicitur, praecise non habet rationem praemii, sed effectus, qui potest esse perfectior, quatenus provenit a perfectiori causa: unde licet beatitudo sit aequalis in habentibus aequale lumen gloriae, quatenus praecise est praemium: dici potest tamen inaequalis, quatenus est effectus, elicitus a vegetiori et perfectiori intellectu. Exinde tamen non sequitur quod Beatus sese discernat per naturalia, quia maior illa intellectus activitas non producit perfectiorem visionem, nisi quatenus intellectus ille est elevatus ad ordinem supernaturalem; ideoque licet sit discrimen, et inaequalitas inter visiones beatificas quatenus sunt effectus procedentes ab intellectibus magis, aut minus activis, haec tamen discretio non fit naturae viribus, cum maior illa activitas suas omnes vires non explicet, nisi quatenus per lumen gloriae est elevata. Inde patet quantum Suarez hallucinetur, et iniustam censuram ferat. Ad Concilium Florentinum dico ipsum esse intelligendum de facto et secundum vulgarem sententiam Philosophorum asserentium substantias spirituales non habere maiores, vel minores gradus perfectionis, proindeque nullum intellectum esse ex se magis activum et vegetiorem altero, sed tantum ratione dispositionis organorum dum corpori coniungitur. Vel Concilium tantum intendit assignare causam sufficientem inaequalis beatitudinis, non vero omnimodam, sicut v. g. solito dicitur unum hominem clarius videre altero, quia habet clariores et perfectiores oculos, licet clarior visio nedum ex parte oculi vegetioris, sed etiam ex parte maioris luminis et praestantioris speciei visibilis interdum oriatur.

Instabis. Doctor Subtilis in 4. dist. 15. affirmat voluntatem inferiorem cum aequali merito habituram aequalem beatitudinem aequalitate quantitatis, non perfectionis: ergo censet beatitudinem nullam habere proportionem cum perfectione potentiae utriusque. — Nego consequentiam. Doctor enim intelligitur solum de voluntate inferiori habente quidem meritum aequale et aequale lumen, sed maiorem conatum adhibente, quam adhibeat voluntas perfectior: sicque poterit habere aequalem beatitudinem aequalitate quantitatis, hoc est elicere visionem, quae habeat aequales gradus perfectionis cum visione elicita a perfectiori voluntate minorem conatum adhibente; non vero aequalitate proportionis, quia beatitudo utriusque non haberet proportionem cum perfectione utriusque potentiae; quandoquidem beatitudo potentiae inferioris aequalis esset beatitudini potentiae praestantioris.

Dices ultimo. Si visio beatifica sit perfectior ratione perfectioris intellectus, sequitur beatitudinem Christi non esse omnium summam et maximam, sed ea dari posse praestantiorem: at falsum est consequens: ergo, et antecedens. Patet maior: cum enim intellectus Angelicus praestantior sit intellectu humano Christi, qui paulo minus minoratus est ab Angelis, evidenter sequitur, quod si Angelus haberet aequale lumen gloriae cum Christo, perfectiorem visionem produceret ratione sui intellectus perfectioris; proindeque praestantiorem haberet beatitudinem. Minor etiam constat, quia in omnium sententia, Christus talem habet beatitudinem, qua maior esse non potest. — Respondeo. Nego sequelam maioris, et ad eius probationem dico, verum quidem esse, quod Angelus perfectius Deum videret quam Christus, si aequale cum ipso lumen gloriae haberet: sed quia Deus vult perficere Christum perfectione summa et maxima possibili, inde fit quod sicut in via ipsi concessit maximam et summam gratiam, qua maior concedi nequit; ita pariter in patria maximum et summum ei concedit gloriae lumen, quo maius aliud assignari non potest. Ideoque Angelus cum non habeat aequale cum Christo lumen gloriae, sed multo inferius et minus perfectum, inde fit quod quantumvis vegetiorem habeat intellectum, non propterea aequalem visionem eliciat beatificae Christi visioni.

Instabis. Ex hypothesi, quod aequale lumen Angelo concederetur, tunc Angelus beatior esset Christo, quia ratione sui perfectioris intellectus, perfectiorem visionem eliceret, et consequenter Christus non haberet maiorem beatitudinem, qua perfectior esse non potest. — Respondeo. Hanc hypothesim esse impossibilem; Deus enim, ut supponitur, Christo concessit summum lumen gloriae, adeoque non potest aequale lumen Angelo concedere: ubi enim aliquid est summum, et maxime perfectum, parem in altero perfectionem non admittit, et consequenter implicat quod aequale Angelus cum Christo lumen gloriae concedatur; sicque ruit hypothesis, nec ex ea quidquam inferre licet.