Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Tanta est pulchritudinis cum bonitate societas et connexio, ut apud Graecos eodem vocabulo explicentur: nam τὸ καλόν utrumque significat, et bonum et pulchrum. Consequens est itaque, ut delineata divina bonitate, etiam et pulchritudo aliquatenus adumbretur, cuius quidem effigies ut clarius eniteat

Notandum 1. Spiritualem pulchritudinem ex corporea delineari posse. Est autem corporea pulchritudo, inquit Cicero in 1. Tusculanarum: apta figura membrorum cum coloris quadam suavitate. Quem imitatus S. Aug. lib. 22. De Civit. c. 10. ait: Omnis corporum pulchritudo, est partium congruentia cum quadam coloris suavitate: ubi autem non est partium congruentia, aut ideo quid offendit, quia parvum est; aut ideo quia nimium: unde S. Thomas 1. p. q. 39. art. 8. tria dicit ad pulchritudinem esse necessaria: Primo quidem integritas, sive perfectio; quae enim diminuta sunt, hoc ipso turpia sunt: Secundo, debita proportio sive consonantia: et iterum claritas; unde quae habent colorem nitidum, pulchra esse dicuntur. Quae omnia complectitur S. Ambrosius in secundo lib. Hexaemeron sub finem: Illa est enim vera pulchritudo, inquit, et in singulis membris esse quod deceat, et in toto: ut in singulis gratia, in omnibus formae convenientis pulchritudo laudetur. Unde patet tam pulchritudinem, quam bonitatem in quadam congruentia consistere, cum maximo tamen utriusque discrimine. Quod ut appareat

Notandum 2. Bonum esse quidem id, quod aptum est, et congruentiam quandam habet; sed in ordine ad suppositum cui convenit. Hinc bonum illud esse dicitur, quod omnia appetunt. Pulchrum vero, illa est ipsa congruentia, quae non appetitionem praecise respicit, sed veram, germanamque speciem et absolutum exemplar sui, quam ideam Platonici nominant: est enim rei cuiuslibet perfecta quaedam, et omnibus suis numeris ac partibus constans et absoluta forma; quae primum inest in ipsa mente Dei; tum secundo in mente intelligentiaque ratione praeditorum; cuius etiam aliqua vis, et particula in sensus ipsos, praesertim interiores, qui in homine sunt, redundat. Unde pulchrum appellamus hominem, qui illam habet oris, ac vultus conformationem, eamque membrorum figuram et elegantiam, atque illam denique coloris suavitatem, quam perfecta requirit humani corporis species, cuiusmodi in sensibus nostris, animisque circumferimus. Itaque prout illa est diversa forma, quam interius cogitatam et expressam habemus, ita varium est de pulchritudine iudicium hominum. Nam Aethiopes, exempli gratia, qui nigrum in corpore colorem candori praeferunt, foeda esse censent candida corpora; nigra esse formosa iudicant. Nos secus eadem de re sentimus, quia aliter instituti sumus. Graeci, inquit Clemens Alexandrinus, 7. Strom., sicut hominibus forma similes, ita iisdem quoque quibus ipsi animi perturbationibus Deos ponunt obnoxios, et quemadmodum eorum formas sibi similes singuli describunt, ut ait Xenophanes, Aethiopes quidem nigros, et simos; Thraces autem fulvos, et caeruleis oculis; sic etiam et animos assimilant iis, qui eos effigiant.

Notandum 3. Quod quemadmodum rerum visibilium pulchritudo in duobus praecipue consistit, videlicet in debita habitudine, seu convenienti proportione partium inter se et ad totum; item in congrua superfusione coloris aut luminis partes corporis informantis ac decorantis: ita spiritualium substantiarum, quae nec partes nec colorem nec lucem sensibilem habent, pulchritudo, in debita operatione et recto intellectus iudicio est ponenda. Operatio enim se habet ad operantis essentiam, sicut membrum ad corpus, et intellectualis cognitionis operationem venustat atque illuminat, quemadmodum lumen sensibile seu splendidus color corporalia membra, aut corporis partes. Hinc S. Augustinus virtutem, animae pulchritudinem appellat Epist. 222.: Quid est, inquit, aliud iustitia, cum in nobis est, vel quaecumque virtus, qua recte sapienterque vivitur, quam interioris hominis pulchritudo? Hanc autem animae pulchritudinem longe corporea praestantiorem esse satis commendat sponsus Cant. 4.: Quam pulchra es, amica mea, absque eo quod intrinsecus latet! quasi diceret, formosa quidem est tui corporis elegantia, sed longe praestat abdita animi tui pulchritudo. Inde Canticorum 6. iterum ait: Sicut cortex mali punici, sic genae tuae absque occultis: elegantia, sed bona oculis tuis; hoc aenigmate significans, quod quemadmodum praecipuus mali punici decor intus latet, sic animae pulchritudo suavius nitet quam forma corporis: ista namque exterius fulget, illa interius; ista brevi extinguitur, ut antequam florescat defloruisse inveniatur, illa perpetua est et aeterna; haec humanis, illa divinis oculis gratissima est: Unde S. Ambrosius lib. 3. Hexam. cap. 13.: Pulchritudinem quis potest maiorem existimare decore eius, quae amatur a Rege, probatur a Iudice, dedicatur Domino, consecratur Deo? Pulchritudo haec non marcescit nec deficit: ille verus decor, qui non alienos oculos rapit, nec fragiles mentes vulnerat; sed iudicia acquirit universorum, fraudi nulli futura, laudi sibi.

Conclusio prima. — Deus est pulcherrimus: imo ipsamet est pulchritudo.

Hanc conclusionem variis rationibus probat Dionysius Carthusianus, lib. De Natura Dei art. 57. Primo, quia substantiae spiritualis pulchritudo in debita operatione, et recto intellectus iudicio ponenda est, ut diximus in tertio Notabili: sed actio Dei, praesertim immanens, cum sempiterna sit et Deo convenientissima, connaturalis, consubstantialis, et superiucunda: item intellectus divini cognitio cum sit invariabilis, splendidissima omniumque cum infinita activitate, atque incommutabili lumine intuitiva: patet quod Deus sit pulcher et vere pulcherrimus. Secundo, pulchrum vocatur, quod visui placet: ergo cum Deus sit in seipso bonitas infinita, omnium bonorum perfectionem simplicissime possidens, a quo omnis veritas et illuminatio et cognitio; consequens est, quod ipse omni interiori visui intellectualium creaturarum summe placeat; imo sibi summopere placet, complacentia infinita, et seipsum perpetuo contemplatur, sicut bonum superpulchrum, et sicut pulchritudinem essentialem. Tertio, quae lucidiora et puriora apparent, pulchra vocantur: sed Deus non solum lucens, et purus, et splendidus, sed etiam ipsa est lux aeterna, incircumscripta et perfecta, et consequenter est pulcherrimus. Quarto, pulchritudo est divinae bonitatis radius, flos et purissima emanatio: sed Deus est ipsa bonitas: ergo etiam est ipsa pulchritudo. Quinto, pulchrum est, quod ad se omnia allicit, quodque omnes desiderant: unde Platonici amorem pulchritudinis desiderium appellant: Deus autem omnia ad se convertit, utpote omnium finis, collium aeternorum desiderium, et omnium suavissimus amor: ergo est pulcherrimus. Denique, Deus ipse cuncta pulchrificat, estque totius pulchritudinis principium: ergo pariter pulchritudinis centrum: unde merito canit Regius Psaltes nomine Dei: Pulchritudo agri mecum est: vel ut legunt Septuaginta: Agri splendor mecum est, utpote omnium pulchrorum fons perenni emanans effluxu.

Quibus concinit Boetius: Te cuncta superno Ducis ab exemplo, pulchrum pulcherrimus ipse, Mundum mente gerens similique ab imagine formans.

Hanc ipsam eius pulchritudinem ex illius operibus colligere licet:

De magnitudine enim operum, scribit S. Hilarius, lib. 1., et pulchritudine creaturarum consequenter generationum Conditor conspicitur. Magnorum Creator in maximis est, et pulcherrimorum Conditor in pulcherrimis; et, cum sensum ipsum supergrediatur operatio, omnem tamen sensum longe necesse est excedat Operator: paucis interpositis: Nonne huius ipsius pulchritudinis Dominum, necesse est totius pulchritudinis esse pulcherrimum, et intelligi; ut cum aeterni ornatus sui species sensum intelligentiae omnis effugiat, opinionem tamen intelligentiae sensus non relinquat ornatus? Atque ita pulcherrimus Deus est confitendus, ut neque intra sententiam sit intelligendi, neque extra intelligentium sentiendi.

Quasi diceret inde sublimiorem censendam esse Dei pulchritudinem, quod omnem sensum omnemque creatum intellectum longe transcendat. Cui concinit S. Aug., lib. 11. De Civitate Dei, cap. 4. Exceptis, inquit, propheticis testimoniis, mundus ipse ordinatissima sua mutabilitate et mobilitate, et visibilium omnium pulcherrima specie, quodammodo tacitus et factum se esse, et non nisi a Deo ineffabiliter atque invisibiliter magno, et ineffabiliter atque invisibiliter pulchro fieri potuisse proclamat. dorus, lib. 1. De Summo bono, cap. 4. Ut ipsis vestigiis, inquit, revertatur homo ad Deum quibus aversus est; ut quia per amorem pulchritudinis creaturae a Creatoris forma se abstulit, rursum per creaturae decorem ad Creatoris revertatur pulchritudinem. His itaque omnibus constat, Deum nedum esse pulcherrimum, sed etiam totius pulchritudinis centrum, fontem, et principium.

Conclusio secunda. — Praestantissima et eximia Dei pulchritudo maxime consistit in ordinatissima et fulgentissima omnium divinarum perfectionum connexione, et summa identitate.

Haec satis per se patet; firmaturque a simili ex corporea simul et spirituali creaturarum pulchritudine. Diximus namque corporum pulchritudinem esse ordinatissimam partium corporis coniunctionem, cum fulgente coloris luce: similiter spirituum pulchritudinem esse ordinatissimam eorum operationem et perfectionum adunationem; adeoque etiam divina pulchritudo maxime consistit in omnium Divinitatis praecellentiarum ordinatissima ac micantissima adunatione et identitate.

Eamdem veritatem eleganter non minus quam subtiliter aperit Marsilius Ficinus in Convivio, Orat. 6. cap. 17. ubi corporum, animarum, Angelorum, et Dei diversam pulchritudinem, sic investigat et indigitat:

Corporis forma, inquit, in multarum partium compositione consistit, loco adstringitur, tempore labitur: Species vero Animi, corporis quidem vicissitudines patitur, et partium continet multitudinem, sed a loci terminis est absoluta. Angeli autem species numerum habet solum, a duobus aliis immunis existit. Dei autem pulchritudo nihil horum patitur. Corporis utique formam vides: visne animi quoque speciem intueri? Detrahe corporalis formae ipsius naturae pondus, limitesque locorum, relinque cetera; animi iam speciem habes. Vis Angeli pulchritudinem detegere? Deme, obsecro, non loci spatia solum, sed temporum quoque progressum, compositionem multiplicem retine eam protinus nancisceris. Cupis etiam Dei cernere pulchritudinem! Auferas insuper multiplicem illarum formarum compositionem: simplicem prorsus relinque formam, confestim Dei speciem assequeris. Porro corporum omnium pulchritudo, lumen istud est Solis quod vides tribus illis constans, nempe formarum multitudine, loci spatio, temporali mutatione. Tolle sedem eius immaterialem, ut praeter locum reliqua duo retineat, huiusmodi prorsus est animi pulchritudo. Tolle hinc temporis, si lubet, mutationem, mitte reliquum; lumen restat sine loco, sine motu clarissimum, sed omnium rerum insculptum rationibus: idque Angelus est, et Angeli pulchritudo. Tolle postremo diversarum illum numerum idearum, unam simplicem, ac meram relinque lucem, instar lucis eius, qua in ipso Solis globo permanet, et per aerem non dispergitur; iam Dei pulchritudinem quodammodo comprehendis, quae tantum formas reliquas antecellit, quantum lux illa Solis, in seipsa mera inviolata splendorem Solis per nubilosum aerem disiectum, insectum, obscuratum exuperat. Praeterea sicut Solis in aqua, umbra quaedam est ad clarum eiusdem lumen in aere: splendor in aere, umbra ad lumen Solis eodem ipso in Sole refulgens: sic eadem est inter quatuor illas Corporis, Animi,

Angeli, et Dei pulchritudines comparatio: Pulchritudo namque corporis umbra est pulchritudinis animae: species animae umbra formae Angeli; forma Angeli, umbra pulchritudinis Dei. Ipse autem Solus sicut vera et purissima lux est, ita perfectissima est pulchritudo; adeoque Solus omnem creatum amorem accendere simul, et terminare debet.

Nimium itaque lugendi sunt mortales, qui vana et fallaci caducaque rerum corporearum pulchritudine demulcentur et detinentur; nec ad eam immortalem, et omni naevo defaecatam pulchritudinem suspirant. Hinc merito quilibet nostrum cum Augustino exclamare potest, Soliloquiorum, cap. 31:

Illuminasti me lux mundi, et amavi te; nemo quippe te amat nisi qui te videt; et nemo te videt, nisi qui te amat. Sed sero te amavi pulchritudo tam antiqua, et nova: sero te amavi! Ecce intus eras, et ego foris, et alibi te quaerebam, et in ista formosa, quae fecisti, deformis irruebam.

Unde pariter optimo iure exclamat S. Bernardus, Sermone de miseria humana: Quid ergo quaeris extra Deum? quid desideras praeter illum? Quid tibi placet sine ipso? Ipse fecit omnia, ipse habet omnia, ipse est omne, quodcumque bonum cupis, quodcumque pulchrum quaeris, totum in ipso invenies, et ipso perfrueris.

IMPRIMATUR: F. Albertus Lepidi O. P. S. P. A. Magister. IMPRIMATUR: Ioseph Ceppetelli, Archiepiscopus Myrensis, Vicesgerens.