Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Cum aperte satis superque pateat Deum esse entium omnium maximum et praestantissimum, cuique facile in mentem venit, eum pariter inter praecipuas, ac nobiliores entis species primum locum ac sedem obtinere, ac proinde eum esse substantiam completam, spiritualem, et viventem, nulla foret ambigendi et disputandi occasio, nisi ad id male philosophantium error provocaret.

Notandum 1. Substantiae nomen variis modis usurpari: 1. Quidem pro facultatibus, seu divitiis, quibus humana vita sustentatur; qualiter substantiae nomen plerumque in Scriptura sacra usurpatur. Sic Proverb. 3. dicitur: Honora Dominum de tua substantia, et de primitiis omnium frugum tuarum da ei, etc. Sic Luc. 15., Filius prodigus dicitur accepisse a patre suo portionem substantiae sibi debitae, et eam dissipasse vivendo luxuriose. — 2. Sumitur pro natura et essentia cuiuslibet rei, sive substantialis, sive accidentalis, quo sensu dicimus aliquando accidens posse considerari secundum substantiam suam, hoc est, secundum suam entitatem et naturam. — 3. Accipitur pro eo ente quod opponitur accidenti, et quod ita per se subsistit, ut nullatenus esse possit in subiecto inhaesionis. Hoc autem modo usurpatum substantiae nomen oritur a verbis substo, vel subsisto; primum designat illius munus, quod est substare, seu stare sub accidentibus: secundum indicat illius rationem formalem, quae consistit in existentia per se, seu in modo existendi independenter a quolibet accidente.

Notandum 2. Nomen spiritus omnium paene aequivocorum esse maximum: 1. Etenim accipitur pro re tenuissima, sive illa sit accidens, sive substantia; qualiter purior sanguinis pars spiritus vitalis nominatur, et species intentionales, spirituales rerum imagines vocantur. Sic autem acceptum nomen spiritus, non opponitur corporeo, sed crasso, maximeque solido. — 2. Accipitur pro vento, aere, exhalatione, et hinc spirare, et respirare, idem est ac aerem trahere: et ventus nimio impetu irruens spiritus procellarum vocatur. — 3. Pro anima sive rationali, sive sensitiva. Sic Eccle. 3: Quis norit si spiritus filiorum Adam ascendat sursum, et si spiritus jumentorum descendat deorsum? — 4. Pro substantia incorporea, qualiter opponitur corpori. Sic Christus Dominus Luc. 24. Veritatem suae resurrectionis aperiens suis Discipulis, qui videntes eum ianuis clausis medium in Coenaculum intrasse, putabant esse phantasma, et existimabant se spiritum videre, ait, Palpate et videte, quia spiritus carnem et ossa non habet, sicut me videtis habere.

Notandum 3. Ex S. Thoma 1. parte q. 18. a. 1. Quod illa proprie sunt viventia, quae seipsa secundum aliquam speciem motus movent, sive accipiatur motus proprie, sicut motus dicitur actus imperfecti, idest existentis in potentia, sive motus accipiatur communiter, prout dicitur actus perfecti, prout sentire et intelligere dicitur moveri, ut dicitur in aliquem motum, vel operationem aliquam. Ea vero, in quorum natura non est ut se agant ad aliquem motum, vel operationem, viventia dici non possunt nisi per aliquam similitudinem. Unde respondens ad tertium ait: Quod aquae vivae dicuntur, quae habent continuum fluxum, aquae vero stantes dicuntur mortuae, ut aquae cisternarum et lacunarum, sed hoc per similitudinem. Hic autem motus vitalis ut proprie dicatur, fieri debet a re in proprio ac naturali loco stante. Unde gravia quidem et fluvii moventur dum sunt extra situm suum nativum, in eo vero quiescunt. Plantae autem et aliae res viventes moventur motu vitali, quando sunt in sua dispositione et situ naturali, ut ait idem ibidem ad secundum.

Hinc ibidem, art. 3., colligit triplex genus vitae. Primum eorum quae se movent ad augendam et perficiendam formam sibi a natura inditam, ut plantae. Quaedam, ad formam externam sui perfectivam obtinendam, qualia sunt animalia quae moventur ad formam, non a natura inditam, sed per sensus acceptam. Quaedam tandem se movent ad finem apprehensum cum debito ordine mediorum, qualis est creatura rationalis.

Sed quoniam intellectus creatus movetur a cognitione principiorum ad cognoscendam conclusionem, et ab obiectis externis movetur et allicitur ad operationem, hinc fit quod licet moveat se, tamen quoniam ab alio etiam movetur, perfectum vitae gradum non habet. Unde concludit: illud igitur cuius sua natura est ipsum intelligere, et cui id quod naturaliter habet, non determinatur ab alio, hoc est, quod obtinet summum gradum vitae: tale autem est Deus, unde in Deo maxime est vita. His claritatis gratia praelibatis, sit

Conclusio prima. — Deus est substantia, eaque completa. Haec Conclusio duas partes complectitur, quarum probatur Prima: Deus est ens praestantissimum: ergo inter species entis primum ac praecipuum locum obtinet: sed substantiae sunt nobiliores entis species: ergo inter eas Deus primas obtinet. Maior patet ex dictis: Minor pariter ex communi Philosophorum calculo, qui fatentur accidens esse entis ens, seu ens minus perfectum.

Secundo: Accidens dependet a subiecto, eoque est natura posterius: Deus autem est ens independens in omni genere: ergo non est accidens, ac proinde est substantia.

Tertio: Quod producit substantiam non potest esse accidens, quia causa est suo effectu praestantior, et quidquid dignitatis et perfectionis effectus habet, id totum a causa sua mutuatur; et consequenter cum accidens sit imperfectius substantia, eam producere nequit: sed Deus est omnium substantiarum Auctor et Opifex: ergo non est accidens, sed substantia. Haec fusius infra constabunt agendo de divina simplicitate, ubi omne accidens a Deo removendum esse demonstrabimus.

Dices 1. Ex S. Augustino, lib. 7. De Trinitate, cap. 5. Manifestum est Deum abusive substantiam vocari. Item Boetius etiam, lib. De Trinitate, circa medium, dicit Deum non esse vere substantiam; ac proinde nulla conclusio.

Nego consequentiam. Auctoritatem vero S. Augustini distinguo: Deus non est substantia, quatenus substantia significat id quod substat et subiicitur accidentibus, concedo; quatenus substantiae nomen exprimit id quod per se subsistit, nego. Quod autem haec sit mens S. Augustini, liquet; cum enim in fine capitis quarti dixisset: sicut ab eo quod est esse, appellatur essentia, ita ab eo quod est subsistens, substantiam dicimus... Omnis enim res ad seipsam subsistit, quanto magis Deus? Si tamen dignum est ut Deus dicatur subsistere. Subiungit cap. 5: Deus autem si subsistit ut substantia proprie dici possit, inest in eo aliquid tamquam in subiecto, et non est simplex, cui hoc sit esse quod illi est, et quicquid aliud de illo ad illum dicitur, sicut magnus, omnipotens, bonus, et si quid huiusmodi de Deo non incongrue dicitur. Verum est autem dicere ut subsistat et subsit Deus bonitati suae, atque illa bonitas non substantia sit sed potius essentia, neque ipse Deus sit bonitas sua, sed in illo sit tamquam in subiecto. Unde manifestum est Deum abusive substantiam vocari, ut nomine usitatiore intelligatur essentia, quod vere ac proprie dicitur, ita ut fortasse solum Deum dici oporteat essentiam. Quibus liquido mens eius constat. — Ad Boetium autem dico eum ita esse intelligendum, ut velit Deum non esse substantiam finitam ac limitatam, qualiter creaturae substantiae dicuntur: sed substantiam infinitam, et omnimode independentem ac per se subsistentem, ait enim: Substantia in illo non est vere substantia, sed ultra substantiam. Et (paucis interpositis): nam cum dicimus, Deus, substantiam quidem significare videtur: sed eam quae sit ultra substantiam. Qualiter etiam S. Dionysius, libro De divinis nominibus, censet Deum non esse appellandum substantiam, sed supersubstantiam.

Dices 2. Scripturae sacrae plerumque Deum exprimunt nomine accidentibus proprio. Sic, verbi gratia, dicitur prima Ioannis: Deus lux est et tenebrae in eo non sunt ullae; ibidem capite quarto: Deus charitas est, et qui manet in charitate in Deo manet. Sed lux et charitas sunt accidentia: ergo Deus est accidens.

Distinguo maiorem. Secundum analogiam et proportionem aliquam, ratione videlicet operationis et effectuum, concedo; secundum rei veritatem et entitatem, nego. Itaque Deus dicitur lux, quia nimirum omnes peccati tenebras et creaturarum omnium defectus, sicut lux caliginem, procul a se abigit et eliminat; tum etiam quia gratiarum suarum luce pertundit et illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum. Pari ratione dicitur charitas, quia nempe summo in homines amore aestuat et ardentissima dilectione nos prosequitur.

Probatur secunda pars. Quia si esset substantia incompleta, vel esset materia, vel forma: neutrum dici potest. Non primum, quia materia non vivit, Deus autem vivit; materia est potentia passiva, adeoque aliquid imperfectum, Deus autem est ens perfectissimum; materia non est activa, Deus autem est prima causa effectiva rerum. Non etiam secundum, tum quia omnis forma habet ordinem essentialem ad materiam, qui ordo essentialis arguit dependentiam: tum etiam quia si esset forma, vel animata vel inanimata; non posterius, quia esse formam animatam perfectius est, quam esse formam inanimatam. Non etiam prius, quia forma animata debet uniri alicui materiae ut faciat totum aliquod animatum; non a se, ergo ab alio: ergo si Deus esset forma animata, esset aliquid Deo prius.

Conclusio secunda. — Deus est substantia spiritualis.

Haec est de fide, ut constat tum ex Scriptura sacra, Ioannis quarto: Deus spiritus est: Secundae ad Corinthios tertio: Dominus autem spiritus est; Sapientiae primo: Spiritus Domini replevit orbem terrarum; Psalmo vigesimo octavo: Quo ibo a spiritu tuo? si ascendero in Coelum tu illic es; quamquam enim vocabulum, Spiritus, interdum sumatur in Scripturis pro substantia corporea, ut dictum est in 2. Notabili, tamen praefatis in locis proprie usurpatur, ut probabimus agendo de simplicitate Dei, ubi ipsum nec corpus, nec corporeum esse demonstrabimus.

Conclusio tertia. — Deus est substantia vivens. Haec est pariter de fide, ut constat ex Scriptura sacra, in qua Deus ipse nedum efficacissimis argumentis, sed etiam iureiurando se vivere affirmavit. Sic Deuteronomii 33., ubi inanium Deorum impotentiam exprobrasset, et insaniam idololatrarum qui in eis confidunt arguisset his verbis: Ubi sunt Dii in quibus habebant fiduciam? Surgant et opitulentur vobis, et in necessitate vos protegant; concludit: Videte quod ego sim solus, et non sit alius praeter me: Ego occidam et ego vivere faciam, percutiam et ego sanabo. Haec omnia hoc solemni iuramento firmat: Levabo ad Coelum manum meam, et dicam: Vivo ego in aeternum: seu, ut vertunt septuaginta Interpretes: Quoniam levabo in Coelum manum meam, et iurabo dextera mea, dicam: Vivo. Idipsum etiam iuramentum affirmant Angeli; legimus enim Apocalyps. 10: Angelus, ait Ioannes Evangelista, quem vidi stantem super mare et super terram, levavit manum suam ad Coelum, et iuravit per viventem in saecula saeculorum. Hinc toties haec verba divinitus prolata reperies: Vivo ego, dicit Dominus. — Idipsum Christus Salvator indicat his verbis, Ioannis 5.¹: Sicut Pater habet vitam in semetipso, sic dedit et Filio vitam habere in semetipso; Deus enim nedum vivus, sed etiam vitae fons et origo, siquidem omnia per ipsum et in ipso viventia suam vitam accipiunt. Hinc David Psalm. 41: Sitivit anima mea ad Deum fortem vivum; et Psal. 35: Apud te est fons vitae. Eo quod, ait eleganter S. Dionysius, lib. De Divinis nominibus, cap. 6.:

Omnis vita motusque vitalis ex illa vita procedit, quae superat omnem vitam, et omne est totius vitae principium. Ex illa enim immortalitatem habent animae, ex illa animalia vivunt, ex illa plantae per extremum vestigium vitae vivunt. Illius vitae munere forte sublato deficit omnis vita, ac primum quidem vita ipsa et universae vitae dat ut sit vita, ac rursus unicuique vitae ut sit proprie quilibet quod naturaliter esse debuit.

Hinc merito sanctus Paulus Actorum, cap. 17: In ipso vivimus, movemur et sumus. Movemur, inquit S. Ambrosius, lib. De Bono Mortis, cap. ultimo, in Deo quasi in via; Sumus quasi in veritate; Vivimus quasi in vita aeterna. Vel, ut interpretatur S. Cyprianus, lib. De Baptismo Christi, in Patre sumus, in Filio vivimus, in Spiritu sancto movemur; in Filio, inquam, vivimus, quia, inquit Ioannes capite primo, quod factum est in ipso vita erat.

Eadem veritas ratione probatur: Vivere est seipsum ad operationem movere: sed Deus maxime non ab alio movente, sed a seipso independenter a quovis alio operatur, est enim primum movens et agens: ergo vita in perfectissimo gradu ei competit. Secundo: Divinum esse omnem perfectionem essendi complectitur: sed vivere est summa entis perfectio: ergo Deus vitam complectitur. Tertio: Nemo dat quod non habet: Deus autem vitam largitur omnibus, tum stirpibus, tum animalibus, tum hominibus et Angelis: ergo necessum est pariter illam habeat.

Dices. Ex Aristotele, lib. 2. De Anima, textu 36: Anima est viventis corporis causa et principium: sed Deus nec animam, nec corpus, nec principium habet: ergo nec vitam.

Distinguo. In rebus corporeis et creatis, de quibus solum agit Aristoteles, concedo; in spiritualibus et increatis, qualis est Deus, nego: Deus enim cum sit omnino spiritualis et corporis expers, vivit vita spirituali et intellectuali, non quidem a se distincta, sed omnino identificata, quia, inquit sanctus Augustinus, lib. 8. De Civitate Dei, cap. 6.:

Non aliud illi est esse, aliud vivere, quasi possit esse non vivens, nec aliud illi est vivere, aliud intelligere, quasi possit vivere non intelligens; nec aliud illi est intelligere, aliud beatum esse, quasi possit intelligere et non beatus esse: sed quod est illi vivere, intelligere, beatum esse, hoc est illi esse.