Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Cum omnis notitia duobus modis possit obtineri, nimirum vel per infusionem, qua est actio Dei producentis aliquid sine nobis coagentibus, qualis est notitia fidei; vel per studium et exercitationem, quales sunt notitiae artium et scientiarum naturalium; cumque Theologia pendeat ex principiis supernaturalibus fidei, hinc merito quaeritur, num illa sit in nobis supernaturalis.

Notandum 1. Ex Doctore q. 1. Prologi n. 20. aliquid dici posse supernaturale duobus modis: puta vel quoad entitatem vel quoad modum. Illud dicitur supernaturale quantum ad entitatem, quod suapte natura transcendit et excedit perfectionem omnium rerum naturalium quae cum eo conveniunt in eadem ratione generica et non possunt produci ab agente secundum illius virtutem innatam et naturalem; qualiter virtutes theologicae, fides, spes, charitas, gratia tam actualis quam habitualis dicuntur supernaturales quantum ad entitatem, quia suapte natura excedunt perfectionem cuiuslibet agentis naturalis, nec causari possunt, nec comparari ab homine iuxta innatam sibi virtutem operante.

Illud vero dicitur supernaturale quantum ad modum, quod non excedit omnino perfectionem naturalem rerum quae sunt eiusdem generis, et obtineri posset per virtutem naturalem, sed non cum tanta facilitate, nec ita brevi tempore; qualiter esset infusio scientiae philosophicae homini qui aliunde per studium et exercitationem eam posset assequi.

Hinc apparet quam turpiter hallucinentur, qui Doctorem erroris insimulant, quasi non admiserit formam aliquam esse supernaturalem intrinsece et quantum ad entitatem, sed tantum extrinsece et per respectum ad agens illam producens: contrarium enim aperte docet tum loco praefato, tum pluribus aliis quos laudat Scholiastes ad praefatum locum.

Notandum 2. Ex eadem, ibidem, naturalitatem et supernaturalitatem rerum posse detegi et cognosci per respectum quem potentia dicit, vel ad Formam, vel ad Agens: potentia enim receptiva comparari potest vel ad actum et formam quam recipit, vel ad agens a quo recipit. Si comparatur ad actum, seu ad formam, vel habet ad eam inclinationem naturalem, ut ignis ad calorem, et sic potentia et forma dicuntur naturales; vel habet repugnantiam et oppositionem naturalem ad formam, ut aqua ad calorem, et forma et potentia dicuntur violentae; vel habet indifferentiam ad formam et ad oppositum eius, ut paries ad albedinem et nigredinem, et sic dicitur potentia et forma neutra.

Unde colligit Doctor nullam formam dici supernaturalem per ordinem ad potentiam, cum per hunc respectum sit tantum vel naturalis, vel neutra.

Secus vero si comparetur ad agens; nam vel agens habet virtutem naturalem producendi formam, v. g. ignis calorem, et sic forma dicitur naturalis, quatenus naturale opponitur supernaturali; vel nulla est virtus naturalis quae talem formam producere possit, puta gratiam, et sic illa forma dicitur supernaturalis. Hinc naturalitas formae sumitur ex duobus, nimirum ex parte potentiae habentis inclinationem naturalem ad formam, et ex parte agentis habentis virtutem naturalem productivam talis formae. Supernaturalis vero detegitur solum ex parte agentis supernaturalis.

Notandum 3. Principia Theologiae (puta Articulos fidei ex quibus conclusiones theologicae eruuntur) posse duobus modis spectari. Primo quidem in se et quatenus sunt absolute vera ratione ordinis quem dicunt ad primam veritatem revelantem. Secundo quatenus dicunt ordinem ad conclusiones quae ex eis deducuntur mediante discursu et quatenus eas virtualiter continent, vel in eis continentur. Priori modo illa principia dicuntur formaliter revelata et pertinent ad fidem: posteriori vero dicuntur virtualiter revelata, aut revelantia conclusiones theologicas quae ex eis eliciuntur, vel in ea resolvuntur.

His praelibatis, resolvendum est an habitus theologicus inclinans ad eliciendas conclusiones theologicas ex articulis fidei sit supernaturalis nec ne. Circa quam resolutionem duplex est Auctorum sententia. Quidam enim cum Molina, Disp. 1. art. 2. docent quamlibet conclusionem theologicam esse simpliciter supernaturalem, ac proinde habitum inclinantem ad eas eliciendas, eo quod illae conclusiones inferuntur ex una saltem ex praemissis supernaturali lumine fidei cognita. Alii vero communiter sustinent conclusiones theologicas esse mere naturales, sive interim deducantur ex duplici praemissa de fide, sive ex una tantum; unde inferunt habitum theologicum ad eas eliciendas inclinantem, esse pariter mere naturalem. Quibus cum sit

Conclusio prima. — Habitus Theologiae non est intrinsece et entitative supernaturalis. Haec est communior et verior.

Probatur 1. Ille habitus non est supernaturalis intrinsece qui nostris actibus et studiis comparatur: sed habitus Theologiae nostris exercitiis et studiis acquiritur: ergo non est intrinsece et entitative supernaturalis. Maior constat ex 2. Notabili: id enim non est supernaturale quod non excedit activitatem et vires nativas agentis. At quod nostris exercitiis comparatur, nostras vires innatas non excedit, proinde supernaturale dici nequit. Minor patet ipsamet experientia, qua constat modum comparandae Theologiae non esse devotionem et orationem, qua homines solent sese praeparare ad assequendos habitus supernaturales; sed opus est summo studio et assidua exercitatione, et scientiarum naturalium, maxime Philosophiae, subsidio, ut quis evadere possit peritus Theologus. Hinc videmus eos, qui assiduam rebus theologicis navant operam, tandem aliquando illius habitum assequi, et facilitatem derebus fidei disserendi, easque explanandi sibi comparare; illos vero qui orationi tantum indulgent, et huiusmodi studia et exercitia contemnunt, etiam rebus Theologicis vacuos et inanes permanere.

Probatur 2., et prior ratio confirmatur. Eatenus ille habitus esset supernaturalis quia fieret ab actuali cognitione theologica, quae supernaturalis est: sed inde non potest esse supernaturalis; tum quia falsum est Theologiam actualem esse supernaturalem, ut secunda conclusione patebit; tum quia etiamsi actualis illa notitia theologica esset supernaturalis, non tamen habitum supernaturalem pareret: siquidem actus fidei, qui sunt in entitate supernaturales, pariunt habitum mere naturalem in eo qui tales actus saepius elicit, ut probabitur in Tractatu de Virtutibus Theologicis, et ut ipsa patet experientia eorum qui labuntur in haeresim, licet enim habitum supernaturalem fidei deperdant, nihilominus priorem habent facilitatem credendi alios articulos, de quibus inter eos et Catholicos non controvertitur. Haec autem facilitas aliunde non provenit, quam ab habitu acquisito et mere naturali credendi, per varios actus supernaturales fidei genito, et post fidei iacturam adhuc perseverante: ergo etsi Theologia actualis supernaturalis esset, non tamen supernaturalem habitum produceret.

Tertio. Ille habitus est pure naturalis, cuius ratio formalis specificativa mere naturalis est: sed ratio formalis specificativa habitus theologici est mere naturalis: ergo et Theologiae habitus. Maior constat; talis enim est rei entitas, qualis est ratio constitutiva, distinctiva ac specificativa illius ab aliis.

Probatur minor. Ratio specificans et distinguens nostram Theologiam a Theologia Dei et a fide est discursus: sed discursus in Theologo viatore pure naturalis est, cum sit foetus intellectus agentis secundum suam vim naturalem; virtus enim et proprietas naturalis intellectus est discurrere.

Quarto. Ille habitus non est supernaturalis et infusus, qui potest concurrere ad assensum falsum; quis enim dixerit Deum infundere habitum qui ad errorem et falsitatem inclinet? Sed habitus Theologiae potest inclinare intellectum ad assensum falsum; cum enim plures oppositae conclusiones ex eisdem fidei principiis inferantur, nedum ab Haereticis et Catholicis, sed etiam ab ipsis Theologis fidelibus, qui plerumque sententiis invicem pugnant, necessum est alterutras ex illis conclusionibus oppositis esse falsas; et consequenter habitus theologicus qui ad eas eliciendas inclinat, ad falsum inducit.

Quinto denique, ille habitus est mere naturalis, qui eodem modo obtinetur, quo aliae scientiae et notitiae mere naturales: sed habitus Theologiae ita comparatur, nimirum per praecepta et doctrinam alicuius magistri docentis, et per studium et laborem discipuli et studentis: ergo, etc.

Replicant adversarii. Studium quidem et doctrinam requiri ad obtinendum Theologiae habitum, non ut causas illius productivas, sed ut conditiones et dispositiones, quibus subiectum praeparatur ad infusionem illius habitus; sicut a simili voluntas praeparatur per varios actus ad infusionem et receptionem gratiae sanctificantis; quae praeparatio non impedit quominus gratia sanctificans sit habitus intrinsece supernaturalis.

Contra. Si illi actus requirerentur ut dispositiones, maxime vel ut dispositiones moventes, vel removentes, hoc est, vel ut

Deum moverent ad infusionem ipsius habitus; vel ut subiectum ad eam infusionem disponerent removendo ea quae huic infusioni forent contraria: sed neutrum dici potest; non quidem primum, certum enim est Deum ad hanc infusionem moveri efficacius per orationes, ieiunia, eleemosynas, etc. quam per studium et laborem; illa enim pietatis opera sunt ipsi acceptiora, quam quodlibet studium; attamen qui his pietatis operibus magis incumbunt, propterea non sunt perfectiores Theologi. Insuper, si tales exercitationes et studia Deum moverent ad infusionem habitus theologici, id esset maxime propter aliquod pactum et promissionem ex parte ipsius, sicut fit in Sacramentis: at nullum simile pactum, nullaque talis promissio reperitur in Scriptura: imo quoties proponitur scientia comparanda, toties indicitur labor subeundus, etenim qui addidit scientiam addidit et laborem, inquit Salomon. Eccl. 1.

Non etiam secundum: sicut enim nullae dispositiones naturales desiderantur ad infusionem caeterorum habituum supernaturalium, ita nec desiderarentur ad infusionem habitus theologici. Insuper dispositiones debent esse eiusdem ordinis cum forma, ad quam disponunt: unde Theologi inferunt hominem non posse sese disponere proxime ad receptionem primae gratiae, sed eam a Deo ex misericordia infundi: ergo si Theologia sit supernaturalis in entitate, nullus per studia et opera naturalia ad eam sese disponere poterit.

Dices 1. ex S. Iacobi 1: Si quis indiget sapientia, postulet a Deo, qui dat omnibus affluenter et non improperat, et dabitur ei. Item Eccli. 1: Deus sapientiam effundit super omnia opera sua, et super omnem carnem secundum datum suum, et praebuit illam diligentibus: ergo Theologia, qua est vera sapientia, a Deo infunditur et donatur.

Nego consequentiam. Illi siquidem sacri Textus non sunt intelligendi de sapientia quae docetur et studio discitur, quaeque ex articulis fidei conclusiones deducit; sed de sapientia quae donum est Spiritus Sancti, qua res coelestes et divinae nobis sapiunt per mysticam earum speculationem et contemplationem, quamque Deus timentibus se interdum largitur ex bona voluntate sua. Nos de priori acceptione sapientiae loquimur, non de posteriori.

Dices 2. Illa scientia est supernaturalis, cuius certitudo supernaturalis est: sed Theologiae certitudo est supernaturalis: ergo et illa. Maior constat; talis enim est scientia, qualis est eius differentia; certitudo autem est differentia qua scientia distinguitur essentialiter ab errore et opinione; ac proinde si haec sit supernaturalis, etiam et illa erit. Minor pariter est evidens; illa enim certitudo est supernaturalis, quae nititur principio supernaturali, et maior est omni certitudine naturali; sed Theologiae certitudo talis est: ergo, etc.

Distinguo maiorem. Cuius certitudo est supernaturalis formaliter et immediate, concedo: remote tantum et illative aut resolutive, nego. Et similiter distincta minori, nego consequentiam. Dico itaque quod sicut theologicus assensus non immediate nititur principio supernaturali, sed solum mediate et per illationem aut resolutionem, nimirum mediante discursu naturali, per quem ex articulis fidei conclusiones theologicae inferuntur, et in eos resolvuntur; ita illius certitudo non est supernaturalis nisi radicaliter et remote, in quantum scilicet per discursum conclusiones theologicae resolvuntur in principia supernaturalia, nimirum in articulos fidei; sicut per eundem discursum, illae conclusiones ex illis articulis inferuntur. Hoc autem sufficit ut certitudo Theologiae firmior sit quam sit certitudo scientiarum naturalium, licet non sit aeque firma ac certitudo immediate supernaturalis fidei; quia scientiae naturales nec mediate nec immediate resolvuntur in principia supernaturaliter certa, sed tantum naturaliter certa.

Dices 3. Scientiae specificantur a principiis: sed principia Theologiae sunt supernaturalia: ergo et Theologia.

Distinguo maiorem. Scientiae specificantur a principiis intrinsecis, immediatis et proximis, concedo: ab ultimis et remotis, nego: alioquin scientiae subalternatae specificarentur a principiis subalternantium, quia in eas resolvuntur, et ex earum principiis eruuntur; quod tamen falsum est, alioquin subalternatae a subalternantibus non discreparent. Et similiter distinguenda est minor, et neganda consequentia.

Vel distinguo minorem. Principia Theologiae sunt supernaturalia, secundum entitatem, concedo: secundum usum et applicationem, nego: Illa equidem sunt supernaturalia secundum entitatem, quia sunt Articuli fidei; sunt vero naturalia secundum applicationem, quia non applicantur, nec ordinantur invicem et in ordine ad conclusionem inferendam, nisi per discursum theologicum; discursus autem ille naturalis est; ac proinde etiam naturalis principiorum usus et applicatio.

Conclusio secunda. — Theologia actualis, seu actualis illatio conclusionis theologicae ex principiis suis, non est supernaturalis.

Probatur primo. Eatenus esset supernaturalis, quatenus formaretur et penderet intrinsece a principio supernaturali, puta ab habitu vel actu fidei infusae: sed exinde dici nequit intrinsece supernaturalis. Probatur: Nec habitus nec actus fidei efficienter et physice concurrunt ad formandam conclusionem theologicam, sicut nec praemissae concurrunt physice ad conclusionem philosophicam, sed solus intellectus est illius artifex: ergo theologicus actus intrinsece non pendet, nec formatur ab actu aut habitu fidei tamquam a causis supernaturalibus; sicque exinde non est supernaturalis.

Secundo. Quamvis penderet physice ab actu fidei infusae, non propterea dici deberet intrinsece supernaturalis; quia habitus fidei acquisitus et genitus per actum fidei infusae non est supernaturalis, ut supra dictum est (2. prob. Concl. 1.) quamvis ab illo actu supernaturali formetur: ergo a pari, etsi actus Theologiae efficienter et physice causaretur ab actu fidei, non exinde esset intrinsece supernaturalis.

Tertio. Conclusio theologica plerumque formatur ex duabus praemissis, quarum una est revelata et supernaturalis: alia philosophica et naturalis. Ergo, cum semper debilioris praemissae sortem sequatur, inde non poterit dici supernaturalis.

Quarto. Illa notitia actualis non est supernaturalis, quae formatur a potentia et intellectu naturali ut naturalis est: sed actualis Theologia ita fit. Probatur: Ille actus formatur ab intellectu ut naturalis est, qui eo est perfectior, quo intellectus eum eliciens perfectior et perspicacior est: at talis est notitia theologica; constat enim eos qui acutiorem habent intellectum, peritiores evadere Theologos, et subtilius de fidei mysteriis ratiocinari, quam qui minus subtile ingenium sunt sortiti: ergo, etc.

Replicabis forsan. id oriri ex eo quod intellectus ille per fidem habitualem elevetur: ita quod quemadmodum intellectus vegetior Beati cum aequali lumine gloriae clarius Deum videt quam videret alter qui aequale lumen haberet, sed inaequalem activitatem; sic a simili intellectus vegetior viatoris, instructus habitu fidei, subtilius quam alter de rebus discurrit.

Contra. Intellectus Beati qui est minoris activitatis naturalis, amplius tamen habet gloriae lumen, clarius Deum intuetur, quam qui maiorem haberet activitatem naturalem et minus lumen gloriae: ergo ut staret replica, haereretque paritas, necessum esset quod qui abundantiorem et perfectiorem fidem habent, etiam maiorem haberent facilitatem de rebus divinis et theologicis disserendi; hoc autem esse falsum experientia testatur; ex perfectiori enim et maiori habitu fidei, non colligitur maior capacitas ad res theologicas explanandas et percipiendas; plures enim rudes et idiotae plerumque perfectiorem fidem quam peritiores et doctiores obtinent: ergo, etc.

Dices. Omnis actus qui habet obiectum supernaturale est supernaturalis; habitus enim specificantur ab actibus, et actus ab obiecto: sed theologici actus habent obiectum supernaturale, siquidem versantur aut circa Deum, aut circa fidei mysteria, quae supernaturalia sunt, tum in entitate, tum in modo cognitionis, cum per fidei lumen innotescant: ergo sunt supernaturales.

Distinguo maiorem. Si actus versetur circa obiectum supernaturale ut supernaturale est, concedo: secus, nego. Actus autem Theologiae non versatur circa Deum nec circa fidei mysteria ut supernaturalia sunt praecise, sed ut certa; et Theologia articulos fidei tamquam sua principia respiciens, non in eis considerat praecise rationem supernaturalitatis, sed certitudinis, ut ex illis certam conclusionem inferat. Unde si illi articuli eam certitudinem, quam habent per supernaturale lumen fidei, habere possent per lumen quod esset naturale, non minus Theologia ex eis suas eliceret conclusiones: ergo cum per accidens sit quod obiectum Theologiae est supernaturale, non exinde sequitur actum illius esse supernaturalem, quippe qui obiectum ut supernaturale est non respiciat.

Instabis. Actus fidei non terminatur etiam in obiectum suum praecise ut supernaturale, sed tantum ut certum est; nec minus propterea est intrinsece supernaturalis: ergo a pari, licet actus theologicus obiectum suum non respiciat praecise ut supernaturale, non minus erit supernaturalis.

Nego antecedens. licet enim explicite actus fidei non terminetur ad supernaturalitatem obiecti sui; tamen implicite saltem eam respicit, quia cum obiectum fidei nullatenus possit attingi naturae viribus, necessum est ut fides illud respiciat quatenus supernaturale est. Secus vero est de Theologia, quae cum supponat illud obiectum iam per fidem cognitum, in illo supernaturalitatem non attendit, sed tantum certitudinem, ut ex eo suas conclusiones inferat. Haec evidentius aperiet